И мукьвара Рутулай хкведайла, Юсиф Саркарован «Нива» машин чIур хьана, чун рекьел аламукьна. ГалчIурна, Ахцегьиз хутахиз кIан хьайила, ада ихтияр ганач. Я стха, «гьар са хуьре са кIвал эциг лугьудай бубайрин камаллу мисал чидани?  Инани заз жуван кIвал ава», – лагьана­, ада машин, гьикI ятIани, са жуьре­ Хъуь­луьдрин хуьруьв агакьарна. Чун умуд кваз адан хванахва Зияудин Заки­рован кIвализ илифна. ГъалатI хьанач: ял ягъиз кIвалевай эгьли итимди чун, багьа мугьманар хьиз, пара хушдиз кьабулна.

– Дуьньяда дуьшуьшдин крар авач, гьар садан кьилел къвезвай крар я. Себеб авачир нетижа жедач лугьудайвал, нагагь рекье машин чIур хьаначиртIа, къе куьн заз мугьман жедачир. Вичин вахтунда за туькIуьр хъувур и машин ингье, ремонтдай вахт хьайила, вич-вичелай устIардин патав атанва. Фикирдай кар авач: машин кьве юкъуз ина амукьда. Къе мажалдивди ял ягъайдалай кьулухъ за куьн жуван машиндаваз Ахцегьиз хутахда, – рахаз-рахаз, машиндиз­ килигайдалай кьулухъ, ада кайванидал нянихъ хинкIар гьазурун тапшурмишна ва чун Хъуьлуьд­рин хуьруьн кIерецрин машгьур багъдиз сейрдиз тухвана.

Фулфан вацIун дере Рутул районда дагълух тIебиатдин лап гуьзел, хелвет чкайрикай сад я, иллаки яру, хъипи, къацу рангар какахьнавай зулун баркаван­ береда. Ширширдин ванцелди каф алаз авахьзавай михьи вацIун кьве падни хъархъун тарар я. КIе­рецрив ацIай турбаяр гваз хквезвайбурни гьалтзава. Чнани виле­ акьазвай, кIвачерик акатзавай кIе­рецар жибинра твазва. Зияудина, чи суалриз жавабар яз, чпин хуьруькай, кIерецрин багъ арадал атуникай суьгьбетзава…

– Эхь, кIерецрин багъ – им чи хуьре тамашуниз, рикI аладаруниз, ял ягъуниз, сейр авуниз ла­йихлу надир чка я. Октябрдин вацра кIерецар кIватIун патал иниз, чибурулай гъейри, Ахцегь, Рутул районрин хуьрерайни инсанар къвезва. «Вун вуж я, вучиз атана?» лугьудай къаравул-кас авач. Атай вирибуруз, гьалал хьурай, тарарин кIа­нерикай чпин кьисметдавай кIерецар жагъизва. Аллагь патал хьуй лагьана, хъуьлуьдвийрилай садакьа-игьсан фикирдаваз багъ кутур Магьди муаллимдиз рагьмет хьурай. Ингье адан фикир-мурад кьилиз акъатнава.

– Зияудин стха, вун никай­ рахазва? Жечни багъ кутунин сир ачухайтIа? – тIалабзава чнани.­

– Сир авач, гьеле 1973-йисуз 7-классда кIелзавай гада яз, зани­ и багъдин мелера иштиракна. И багъдик хушуналди вичин кьил кутурди чи баркаллу хъуьлуьдви, гьа макъамда Бакуда Азербайжандин хуьруьн майишатдин университетда тарсар гузвай алим, биологиядин илимрин кандидат Шагь­эмиров Магьди Дадаевич тир. Хайи ерийрихъ рикI кузвай ада вичин гьар йисан рухсат, хизанни галаз хтана, хуьре акъуддай…, – вири куьлуь-шуьлуьярни кваз суьгьбетзава касди.

Малум хьайивал, хуьре бубайрилай инихъ фарашдиз экъечIна, – бегьер гузвай хъархъун зурба тарарал гьейран Магьди муаллимдин рикIе хайи хуьре зурба багъ кутунин пак къаст авай. Нубатдин­ сеферда хуьруьз хтайла, ада кимин агъсакъалриз ва Тельманан­ тIварунихъ галай колхоздин пред­седатель Ярамет Ханбабаеваз­ вичин фикир ачухна.­ Ватанперес пе­шекардин-алимдин теклиф-мес­лят хуьре вирибуру­ хушдиз кьабулна. Хуьруьн совет­дин заседанидал ва колхоздин­ правленидални месэла лап хъсан­ди яз гьисабна, талукь тир къа­рар кьабулна: кIерецрин багъ патал Фулфан вацIун дереда колхоздин цик квай векьин участок чара авуна.

Тешкиллувилин ва къелемар­ гьазурунин вири месэлаярни хушуналди вичин хивез къачур алимди сифте нубатда кIвалин вилик квай бустан чешнелу къелемлухдиз элкъуьрна. Гьа са вахтунда Фулфан дередин 15 гектардин чил колхоздин пешекаррин куьмекдалди тарар пландик кваз акIурун патал дуьзмишунив эгечIна. Багъ кутунин чIехи мелер лагьайтIа, къелемар акIурдай гьалдиз атай кьве йисалай, яни 1973-йисан гатфариз, гегьенш хьана.

– Эхь, заз жуван вилералди акуна (а кIвалахрал чун – школадин аяларни кваз желбнавай). ЧIехибурувай ван хьана хъсандиз рикIел алама: а чIавуз багъ кутунин кIвалахра хуьруьн гъвечIи-чIехи вири жемятди чпелай алакьдайвал иштиракна. Виридалайни четинди, къелемар акIурдай дерин фурар эгъуьнна, анриз фитер вегьин тир. Хъархъун тарарин дувулар яргъи я эхир, деринда туна кIанзавай. Дишегьлийри, вацIалай квараралди гъиз яд гузвай. Жемят, цеквер хьиз, саки гьар юкъуз пакамалай няналди гьерекатда авай. Ара-ара колхоздин мал тукIваз, хуьрекар ийиз, самаварар-чаяр худда туна, нисинин тIуьн-хъунни цIийи багъда санал ийидай. Нетижада, са вацран къене, Магьди муаллимдин гуьзчивилик кваз, хъуьлуьдвийри Фулфан дередин тахминан 13 гектардин участокда 1500 къелем авай кIерецрин багъ арадал гъана. Гуьгъуьнин йисара ада Рутулани 5 гектардин багъ кутуна, – дамахдивди рикIел хкизва Зияудин Закирова.

Гьа ихьтин суьгьбетрик кваз, чун багъда Фулфан вацIун къерехдив ял ягъун патал лап вижевайдаказ дуьзмишнавай чкадив агакьна. Элкъвена ацукьдай чкаяр, юкьва къванцин стол, а патал­ гьатта кьурай кIарасарни кваз гьазурнавай къул. Ихьтин чкадал ацукь тавуна женни!.. «Исятда­ за квез инийринни жикIийрин дарман чайни ргада», – лагьана Зияудина, патав гвай тарцин хилекай куьрсарнавай, гумади чIула­­­варнавай чайдан, вацIун цив ацIурна, къулал эцигна…

– Зияудин стха вири хъсан я. Гила и багъдихъ гелкъуьн-иесивал ни ийизва? Бязи тарар, яд тахьана, кьуразва, – суьгьбет давамарна чна.

 – Куьн гьахълу я. Чи дамахдин кIе­рецрин багъ, гьайиф­ хьи, эхиримжи вахтун­да иесисуз­ хьанва. Цин къанал къайдадай акъат­на, яд гудай мумкинвал амач. Советрин девирда хуьруьн колхоздин гуьз­чивилик квайла, ина вири крар къайда­да авай: малар ­ахъайзавачир, вахт-вах­тунда яд гузвай, кьурай хилер атIузвай, гьатта­ дувулрик – тара­рик фит-кьук ку­тазвай. 1992-йисуз Тельма­нан тIва­рунихъ галай колхоз чкIай­­да­лай кьулухъ хуьруьн советдин балансдал ахватай общественный багъ яваш-яваш гьа и гьалдиз атанва. Яд тахьайла, акваз-акваз бегьерлувални зайиф я, тарарни кьуразва. Вилик пад кьун тавуртIа, кьвед-пуд йисалай Хъуьлуьдрин кIерецрин багъ кьурада. Гьар са карда хъсан иеси кIанда. Чун къведайла куьне, фикир ганатIа, вацIун чапла пата цик квай кьве гектар багъдин участок арендатор Алима, жугъунра туна, хуьзва. Ана багъдин гьал, бегьерлувал хъсан я.

– Хуьре и месэладин кьил кьадай къай­гъудар кас, дигидай цин къанал туь­кIуьр хъийидай жегьилар авачни бес? – хабар кьазва чна.

– Гъиле-кIваче звар авай, кар алакьдай жегьилриз мал-хеб хуьз (хуьре гьайванрин кьадар авайдалай кьве сеферда тIимил хьанва), чилел кIвалахиз кIанзавач. Вири шегьеррихъ алатзава…

Инал чи суьгьбетчи Зияудин Закировакайни ихтилат ийин. Вичиз Самур дередани кваз гьуьр­мет авай магьир устIар кьилдин­ очерк кхьиниз лайихлу я. Ам 1957-йисуз Хъуьлуьдрин хуьре­ зегьметкеш чIехи хизанда диде­диз хьана. Эсил-несилдилай ­чу­бан ва гъуьрчехъан Закир бубадини мегьрибан Гуьзгуь дидеди чпин 5 аялни (Зияудин 2 лагьайди тир) гъвечIи чIавалай зегьметдив вердишар­на,­ гьардаз вичин къулай кIвал-югъ­ авуна. 1973-йисуз 9-класс, 1976-йисуз Дер­бент­дин ГПТУ акьал­тIарна, эвленмишя хьайи ­жегьилди кьве йисуз армиядин жергейра къуллугъна. Ахпа кьисметди ам хизанни галаз Сургутдиз акъуд­на. 1985-йисуз Къа­захстандин Шев­ченко (ги­лан Актау) шегьердиз хтана. Ана миянардай шейэрин заводдин кIвен­кIвечи ­фяледиз (производстводин планар датIана кьве къатда ацIурзавай адан шикил Гьуьрметдин доскада хьанай) карханадин патай утагъдин кIвалер ва вичин къиметдай­ 6-маркадин «Жигули» машин гана­.

– Са сеферда завай а машин авария­ хьана, – вичикай машинар хъийидай ус­тIар гьикI хьанатIа ахъайзава Закира. – Ам ремонт ийиз азербайжанви Асифан ус­тIар­ханадиз акъатна. Жуван машин фад арадал хтун патал зани адаз куьмекзавай. Техникадин рекьяй зи чирвилер-кьатIунар, кIвалахдив эгечIзавай тегьер акурла, ада заз вичихъ галаз кIвалахун теклифна. Меслят хьайивал, заводдин кIвалахдилай кьулухъ ва ял ядай йикъара ада Асифахъ ва адан дуст татарви Андреяхъ галаз дуьз ирид йисуз гьуьрметдивди кIвалахна. Жезвай къазанжи-пул гьа сифте йикъалай чна дуьздаказ пуд чкадал пайзавай. Гьа икI, Шевченко шегьерда тIвар акъатай хъсан устIаррихъ галаз кIвалахиз, зи гъилни алатна. 1996-йисуз «Жи­гули» «МАЗ» машиндалди эвезна. Жувахъ авай-авачир шей-шуьйни адаз хъияна, хизанни галаз хайи хуьруьз хтана.

Хъуьлуьда яшайишдин къулай кIвал, цадай ник (а чIавуз келемрихъ хъсан къимет авай, вирибуру чилел кьил хуьзвай) авачир Закира машинар хъийидай устIарвилин пеше давамарна, гьа са вахтунда бубайрин куьгьне кIвал са жуьре туькIуьр хъувуна. Амма ктIанвай сас къизилдин къалпагъ акьалжуналди сагъ техжерди кьатIай ада къуншидин куьгьне кIвалерни маса къачуна, чукIур хъувуна, хьайи майдандал цIийи кIвалер эцигна.

Машинар хъийидай хъсан устIар яз, ам са куьруь вахтунда Рутул ва Ахцегь районра машгьур хьана. Муьштерияр къалин тир. Адаз гьатта ял ядай вахтни амукьзавачир. Гена хва Расимакай куьмек хьана. Алай вахтунда гьамни хъсан устIар я. Гила 69 йисан яшда авай ва чандин сагъламвилизни зайиф (жегьил чIавуз чандал гуж акьалтуни таъсир гузва) устIарди машинрин кIвалах хиве хкьазвач. Чи дуьшуьшда хьиз, ярар-дустариз куьмекзава, ам жегьил устIаррин насигьатчи, муаллим я. ТуькIвей чIехи хизандин буба, чIехи буба яз (авай вад веледдивни кьилин образование къачуз туна, гьардаз вичин кIвал-югъ авунва), хтулар зегьметдив вердишариз, абуруз уьмуьрдин укIуь-цуру чирзава.

…КIерецрин багъдиз сейрда­ галатна, гишин хьана хтай чун кIвале Закир бубадин­ кайвани­ Къи­зилгуьлани хва Расима тIямлу хинкIар ва гьар жуьре маса няметар алай берекатлу суфрадихъ­ гуьзетзавай. «Бахт жагъидачир­, эгер бедбахтвили куьмек га­на­чир­тIа» урус мисалда лугьузвайвал, машин­ чIур хьана рекьел аламукьай и дуьшуьш гьич гуьзет тавур жуьреда хъсандиз ял ягъу­нинди ва къунагъламишунинди яз рикIел  аламукьда.

Дашдемир Шерифалиев