Ватандин ЧIехи дяведин сифте йисара (1941-1942), гьар жуьредин себебар аваз, са кьадар дуьшуьшра Яру Армиядин аскерар ва командирар немсерин гьалкъайра гьатнай. Абурукай гзафбур ягъунра телеф хьана, муькуьбур душманди есирвиле кьуна. Маса чара амукь тавурла, чеб есирвиле вугайбурни авачиз тушир. Ашкара тирвал, есирвили гьар са аскердал, адак тахсир квачиз хьайитIани, чIулав леке гъизвай, ам жуванбурун арада ихтибардай аватзавай. 

Фашистрин концлагерра, мажбури кIва­лах­­рал хьайи советрин аскеррикай дяве куьтягь хьайидалай кьулухъ хейлин йисара са акьван делилар авачир, абурукай я газетра, я журналра кхьизвачир. Есирвиле гьатай чи ас­керрикай бегьем делилар гьатта къени жа­гъуриз четин я, и темадай ахтармишунар лап тIимил тухванва. Къецепатан уьлквейрин ахтармишзавайбурун делилралди, советрин ин­санрикай 5,7 млн. фашистрин концлагерра­ гьатна. Чи тарихчийри 4,559 млн. рекъем гъизва.

Ибур умуми веревирдер ва делилар я. Заз инал кьисметди немсерин концлагердиз акъу­дай, душмандин азабрикай хкатна, текьена амукьна, ватандиз агакь хъувур садакай суьгьбетиз кIанзава.

Алиев Абдулхаликь Рустамович Ахцегь­ райондин Мацарин хуьре 1920-йисуз дидедиз­ хьана. Колхозда кIвалахзавай жегьил итим 1942-йисуз фронтдиз фена. Прибалтикада хьайи женгера есирда гьатай ам маса чи аскеррихъ галаз санал Эстонияда авай са концлагер­диз тухвана. Чка чIуруди тир, немсери зулумар ийизвай. Есиррин арадани мукъаятвал хвена кIанзавай, абурун арада ватан маса гуз гьазурбурни гьалтзавай, бязибуру чинебадаказ немсериз къуллугъзавай, хаинар жуванбурухъ галаз дяве тухун патал немсери гьазурзавай дестейрикни экечIзавай.

Есирда хьайи  вахтарикай жузурлани, Абдулхаликь са  акьван рахадачир, амма адан бедендал жазайрин далдаламишиз тежедай­ лишанар алай. Садра ада ихьтин суьгьбет­ авуна. Чкадин са помещикди концлагердай­ есирар вичин никIера кIвалахиз тухудай. Ягьа­нат ийидай жуьреда ада куьтендихъ галай викIинин са патак яц, муькуь патак Абдулхаликьни мад са есир кутадай. Цан цадайла, иесиди абур къирмаждалди, гьайванар хьиз, инсафсуздаказ гатадай. Гьавиляй адан япар хана, дакIуна, эйбежер хьанвай, далудал хирерин маргъвар-маргъвар гелер, кьилелни кьацIар аламай. Эгер тIебиатди адаз зурба къуват ва сагълам чан ганвачиртIа, концлагердай ам чан аламаз акъат хъийидачир.

1945-йисан гатфарин кьиляй концлагерда­ авай есирар америкавийри азаднай ва вири­ Австриядиз акъуднай. Инал лагьана кIан­да хьи, дяве куьтягь жез мукьва Крымда хьайи СССР-дин ва США-дин, Великобританиядин­ кьилерин конференциядал дяведин ва ислягь­ инсанрикай тир есирар азад авунин ва чпин уьлквейриз рахкурунин гьакъиндайни­ къарар­ кьабулнай. Абдулхаликь Алиев квай есиррин­ десте Австриядай Белорусский фронт­да ахъай­­навай са фильтрационный лагердиз хкана. Ана са шумуд вацра фронтдин контрразведкадин векилри лазим ахтармишунар авурдалай кьулухъ есиррикай тахсир квачиз жагъай­ аскеррикай са бязибур чпин частариз рахкурна, муькуьбуруз кIвалериз хъфидай мумкинвал гана.

Ватандиз хтай Абдулхаликь халуди, гьа виликдай хьиз, колхозда лежбервал хъувуна. Ам еке жендек, дугъриданни, зурба къуват авай кас тир. Гатуз векьер ядайла, виридав 6-7 нумрадин дергесар жедай, Абдулхаликь халудив – 11 нумрадинди. Векь ядайла, амайбур вилик кутуна, ам вич кьулухъай къведай. Вилик квайбуру адан дергес кIвачерихъ галукьиз кичIевиляй, гьекьни-каф хьана, гьерекатдай. Ял акъадариз ацукьайла, адаз лугьудай:

– Вун са тIимил яваш ша, чун гьелек жезва.

Са мили хъверни авуна, ада жаваб гудай:

– Векьер яна вахтунда куьтягьна кIанда.

Гвенар гвена, къуьлуьн цуьлер никIерай хуьруьз харманрал хкидайла, гьар са лежбер­див пуд балкIан жедай. Абуру цуьлерин кьве падни барабар жедайвал, таяр кутIунна бал­кIандин далудал хкаждай, винел мадни цуьлер эхцигна, цIилералди кутIундай. Пар алай балкIанар вилик кутуна, хуьр галайвал рекье гьат  хъийидай. Йикъа гьа и жуьреда са шумуд сеферда никIериз физ, цуьлер гваз хкведай. Абдулхаликь халудин гъилик ругуд балкIан жедай. Муькуьбуру пуд балкIандин пар гьазурдай кьван вахтунда ада ругуд бал­кIандал пар эцигна бегьемардай.

Садра ихьтин дуьшуьш хьана. Колхоздин складдай колхозчийриз пуд-пуд кило малдин як ахъайзавай. Абдулхаликь  халуди складчидивай вичиз ругуд кило як гун тIалабна.

– Председателдин буйругъ авачиз завай жедач, фена гьадахъ галаз рахух, – лагьана складчиди.

Абдулхаликь халу председателдин патав фена, кардин кьил гьикI ятIа, ам гъавурда туна, вичиз ругуд кило як тIалабна. Председателди, жедай кар туш лугьуз, уюнар акъудиз эгечIна. Абдулхаликь халуди адан хурудилай са гъилив кьуна, кIвачер чиликай хкатдайвал, пуд сеферда хкажна чилел эхцигна, вичин гафар тикрарна. Маса чара амукь тавур председателди адан тIалабун кьилиз акъудна. Гьанлай кьулухъ складдай колхозчийриз вуч ахъа­йиз хьайитIани, Абдулхаликь халудиз кьве сеферда артух гуз хьана.

1960-йисарин эхирра Абдулхаликь халу хизанарни галаз Азербайжандин Огъуз райондин лезгияр яшамиш жезвай Суьгуьтли хуьруьз куьч хьана, ада хуьруьн фекьидин везифаярни тамамарна. Ам хъсандиз чидай, Яргъал тир РагъэкъечIдай пата къуллугъар авур са хуьруьнвиди заз  суьгьбетнай:

– Са сеферда Дагъустанда отпускда авайла, зун Суьгуьтда яшамиш жезвай вахални хтулрал кьил чIугваз фена. Закай хабар хьайи Абдулхаликь халуни зал кьил чIугваз атана акъатна. Суфрадихъ ацукьнава чун, сугьбетар ийизва. Са арада Абдулхаликь халуди лагьана: «Къарагъ, хтул, суфрадал са путулка эрекь гъана эциг». – «Вун хуьруьн фекьи яз, им гьикI жеда?» – «Къарагъ, вуна за лагьайвал ая». Маса чара амукьнач, гъана са шуьше суфрадал эцигна за. «Гила кIвалин ракIар къеняй агала». Агална за. Абдулхаликь халуди шуьше ахъайна, синерин еке истикан сиве-сивди эрекьдай ацIурна. «Амайди, хтул, ви пай я», – лагьана, шуьше зи патахъ эцигна. Истикан са нефесдалди акьалдарна, ада зун тагькимарна: «Килиг, хтул, за ички хъвайиди зал чан аламаз садазни ахъаймир. Зун кьейидалай кьулухъ ваз низ кIандатIани лагь». Са варзни алатначир, хуьруьн фекьи Абдулхаликь халу рагьметдиз фена лагьай хабар агакьнай…

Баламет  Ширинов