ДАССР-дин культурадин ла­йихлу работник, зегьметдин ветеран, Ахцегьрин 1-нумрадин юкьван школада 41 йисуз аялриз тарсар гайи, анин музейдин, хайи край чирдай, туризмдинни геологиядин ва гьакIни гел жагъурдайбурун кружокрин регьбервал авур гьуьрметлу муаллим рагьметлу Жафаров Бейбала Асланович,  адавай тербия ва чирвилер къачур садан рикIелайни алатдач.

Адан ученикри илимдин жуь­реба-жуьре хилерай Уфада, Усть-Каменогорскда, Оренбургда ва ма­са шегьерра кьиле фейи вирисоюздин, гьакIни республикадин слетрани олимпиадайра еке агалкьунар къазанмишна. Аялрин куьмекдалди ада райондай Ватандин ЧIехи дяведиз фейи кьванбурун, фронтда телеф хьайибурун, гел га­лачиз квахьнавайбурун тамам сиягьар, аскеррин кьилди-кьилди делоярни анкетаяр туькIуьрна. Фронтдай тахтай, гел галачиз квахьай хейлин аскеррин тIварар, кьушунрин частар, телеф хьайи ва кучукнавай чкаяр, гьакIни абурун женгериз талукь къиметлу делиларни документар жагъурна, мукьва-кьилийривни багъ­рийрив агакьар хъувуна. И инсанпересвилин, мергьяматлуви­лин­ еке кIва­лахдай касдиз вирида­ рикIин сидкьидай чухсагъул лугьудай.

Муаллимдиз мугьман хьайила­, (адал чан аламайла) ада, вичиз адет хьанвайвал, куьгьне чарар-цIарар, фронтовикрин пуд пипIен кагъазар тупIалай ийиз, суьгьбетнай.

– Ватандин ЧIехи дяведин мемуарар кIелунал зи рикI гзаф ала. Са сеферда зи гъиле «Балтикадин къерехар рикIел алама…» ктаб гьатна. 1966-йисуз Москвада «Политическая литература» издательствода чапдай акъатай и ктаб туькIуьрайди С.А. Давыдовская я. Ина, Прибалтикадин республикаяр фашистрин чапхунчийрикай азаддайла, кьиле фейи къати женгерин иштиракчийрин рикIел хкунар ганва. Са очеркди зи фикир вичел желбна. Ана кхьенва:

«…Са сеферда чун кьулухъ хъфиниз мажбур тир. Душман­ къвердавай чи батальондин штаб­­диз мукьва жезвай. Ам Ла­тиф­ Идаятован пулеметди къаршиламишна. Кьегьал пулеметчикдин винел гранатар фена. Ахпа ана вуч хьанатIа лу­гьуз­-кхьиз хьун четин я. Женгини ажугълу ва къизмиш авунвай Латиф кIвачел къарагъна, вичин чIалалди себ гуз-гуз, сифте са гра­нат, ахпа кьвед лагьайдини гьеле цава амаз кьуна ва виликди еримишзавай гитлеровчийрал гадар хъувуна! А гранатрин гуьгъуьналлаз душмандал пулеметдин цIай къурна.

Амма хъиткьинай минади Идаятовални хер авуна. Гьа са вахтунда а паталай хьиз са нин ятIани суза ийизвай биши ван къвезвай. Ам залан хер хьанвай комбат тир. Вич-вичелай физ са кIам-шам амайтIани, Латифа командир цIукай хкудна, хатасуз чкадиз­ галчIурна. Вич лагьайтIа, тадиз мад женгинин цӀуз сухулмиш хъхьана. Дагъустандай тир хуьруьн муаллим Латиф Идаятова Литвадин чилел ингье и тегьерда женг чIугуна».

– И цIарарин автор гвардиядин подполковник, 144-лишанчий­рин дивизиядин политработник А. Бачурин я, ­­– суьгьбетзава  Бейбала муаллимди. – Вильнюсда Вилия вацIун къерехдив кьиле фейи и женгина батальондин штаб хуьнай ва комбат кьиникьикай  къутармишунай Латиф Идаятоваз Баркалладин III дережадин орден ганай.

«Идаятов Латиф. Валлагь, гьи­­навачтIани, им лезги я», – фикир­на за ва военкоматрин архивра къекъвез, иниз-аниз чарар кхьиз башламишна. Чна, яни ТОКС-дин иштиракчийри, ктаб акъуднавай­ редакциядиз, «Вильнюсдин куьчей­ра женгер» мему­ар­рин автор­ А. Бачуриназни чар ракъурна­. Да­гъустанви кьегьал пулеметчик Ахцегь райондин­ Храхрин хуьряй я лагьана хабар­ агакьайла, чи ри­кIер кьадарсуз­ шадвилив ва дамах­дин гьиссе­рив ацIана. Жечни бес, вуж ятIани чин тийиз, яргъара къекъвезва, амма кьегьал лап жуван кIваляй жагъана. Храхрин хуьр фадлай куьч хьанвайвилиз килигна, геле­ къекъуьнин кIвалах чна мадни артухарна. Нетижада Латиф­ муаллим сагъ-саламат тирди, ам Мегьарамдхуьруьн райондин ЦIийи­хуьре яшамиш жезвайди, вичин яшдизни женгинин хирериз­ таб гана, акьалтзавай несилдиз ватанпересвилинни ахлакьдин тер­бия гузвайди малум хьана.

Энгел тавуна, чна адаз чар ра­къурна. Ван-сес тахьана акурла, мад са чар кхьин хъувуна. Са сеферда 10-классда за тарихдин тарс гузвайла, рак гатана, класс­диз Латиф Идаятов атана­ акъат­на. Бейхабардиз хьайи и дуьшуьш­ди чун вири къадарсуз шадарнай. Латиф муаллимди давамар хъувур тарс уьмуьрдиз мукьвади, акьалтIай метлеблуди ва итижлуди хьанай.

Къе хьиз рикIел алама Латиф муаллимди аялрин суалриз гайи жавабар: «А ктабда кхьенвай вакъиа са кьадар яцIу авуна къалурнава, балаяр. Цава хкьуна­, душмандал элкъуьр хьувурди кьвед ваъ, анжах са гранат тир». Къизгъин женгерин четин дуьшуьшар, декьикьаяр низ чида мад гьикьван хьанатIа. Командованиди чаз Неман вацIун а пата сенгерар кьунин, еке къуватар агакьдалди, ам хуьнин буйругъ ганвай. Кьве патахъайни язавай гуьл­лейрин кIаникай чна, са десте аскерри, сад-садак кутIуннвай гъварарин куьмекдалди а патаз экъечIна, женгиник экечIна, сенгерар хвенай. Саки са шумуд сятда давам хьайи и женгина зи гзаф юлдашар телеф хьанай. Ви­кIегьвал къалу­рай зун ВКП(б)-дин жергейриз кьа­булнай… Смоленск шегьерда­ къарамалар Германиядиз рекье тун патал эшелонриз язавай. Бязи вагонра есирда кьуна тухузвай ислягь агьалияр авай. Элкъве­на къерехдай, яни уьленрай фена, хабарсуз яна есирар азад хъувунай чаз, са шумуд касдиз, Яру Гъед орден ганай».

Гуьгъуьнлай школада чна Латиф муаллимдихъ галаз тешкилай гуьруьш гьайбатлу межлисдиз  элкъвенай. Анал кьегьал дагъвиди чаз вичин уьмуьрдин ва женгинин рекьикай мадни гегьенш суьгьбетар авунай ва чи суалриз итижлу жавабар ганай.

Чи гъиле Бейбала муаллимди Идаятов Латиф Идаятовичан уьмуьр­дикай кIватIнавай бязи документар ава. Абурай якъин жезвайвал, Латиф Идаятов 1910-йисуз Ахцегь  райондин Храхрин хуьре кесиб лежбер Идаятан хизанда дидедиз хьана. Хайи хуьре са тике  фу нез гзаф четин тирвиляй ва са тегьерда кьил хуьнин мураддалди дагъдин гирведилай хизан Азербайжан патаз элячIзава. 12 йиса авай Латиф ана кIвалахуниз мажбур жезва. Советрин гьукум гъалиб хьунихъ галаз алакъалу яз, адаз сифте Гуьгчайдин школада кIелдай ва ахпа Дербентдин пед­училищедиз гьахьдай мумкин­вал хьана. Дяве башламишай чIавуз Латиф Идаятов Храхрин хуьруьн сифтегьан школадин заведующий­ тир. 1942-йисан 14-январди­лай 1945-йисан майдалди ам фронтда хьана. 65 килограмм заланвал авай «Максиман пулемет» гваз ам, Кеферпатан Кавказдин дагъла­рин сенгеррилай башламишна,  Рагъ­­экъечIдай патан Пруссиядин Данциг шегьердал кьван, женгер чIугваз-чIугваз, саки кIвачи-кIвачи фена. Адан кьегьалвилер ва дяведин залан зегьмет командованиди 2 ceферда «Аскервилин Баркалладин» ордендалди, «Женгинин лайихлувилерай»  ва  са жерге маса медалралди къейднава. Кьегьал аскердал женгера 14 хер хьана. Абурукай 4 лап заланбур тир. Дяведилай гуьгъуьнин йисара ада муаллимвилин пеше давамар хъувуна.

«Идаятов Латиф вичин кар лап хъсандиз чидай викIегь аскер  тир, – кхьизва адан командир, запасда авай подполковник А. Бадурина.  – Женгинин арайра ял ядай декьикьайрани ада сифте нубатда вичив гвай пулеметдин гьар са часть мукьуфдивди михьдай, механизм рикIивай ахтармишна, къайдада твадай… Командирри лап четин ва хаталу везифаяр и дирибаш аскердал тапшурмишун дуьшуьшдин кар тушир…».

(1995-йисан январдиз  «Лезги газетда» чап авур макъала газет кIелзавайбурун теклифдалди тикрар хъийизва).

Дашдемир Шерифалиев