ЦIийи ктаб

Журналистикада хьиз, эдеби­ятдин рекьени активвилелди  яратмишзавай Нариман Меликович­ Ибрагьимов  гьикаятдин, шииратдин, публицистикадин, тарихдин, фольклордин (ва икI мад) 39 ктабдин сагьиб я. Мукьвара писателди чаз мад са итижлу эсер – «Са гъалатIди кайибур» роман багъишнава. 300 экз. тираж авай ам «Даггосиздатди» акъуднава.

Ам асул гьисабдай чи игит халкьди, баркаллу Яру Армияди­, туьтуьнихъ кьван яракьламиш хьа­на, Европадин уьлквеярни вичин­ па­цук кутуна, Советрин Союздал вегьей фашистрин Германиядин ви­нел ЧIехи Гъалибвал къазанмиш­на 80 йис тамам хьуниз талукьарнава.

Залум дяведикай, уьлквейрин, халкьарин, инсанрин кьилел ада гъайи кьван бедбахтвилерикай гзафбуру кхьенва. Дяведи миллионралди инсанрин кьисметар регъверик кутуна.  Телеф хьайибурун, гел галачиз квахьайбурун, инвалидрин сан-гьисаб авач. Рухваяр, гъуьлер, стхаяр женгера телеф хьайи дидейрин, сусарин, вахарин, багърийрин дерт-гъам квелди алцумиз жеда?!

Ктабда чпикай ихтилат физвай вакъиайрин, гьерекатрин, мусибатдин йисара инсанрин кьилел атай жуьреба-жуьре дуьшуьш­рин­ кьадар лап гзаф, абур кьиле физвай майданарни гегьенш я: Москвада, Клинда, Дагъустанда, Къиргъизистанда, дагълух лезги Миргихуьре ва масанрани.

Яргъал чIугур дяведин зулу­матдин йисара кьилел атай жуьре­ба-жуьре дуьшуьшри, гьахъ­суз­вилери акIажарай, ктIай, чIуру бя­зи куьгьне  адетри, тухумдин­ чIе­хибуру, диде-бубади гъиляй­ къведайвал авунри уьмуьр чIу­ла­варай, гьахьтин крарин шагьидар хьайи инсанрикай кхьенва авторди.

Къанунсузвилелди, гьакI шер-фитнедалдини репрессийрик кутуна, гьарнихъ яргъариз суьргуьннавай лезгийрин уьмуьрдикай хайи ерийрихъ рикI гьикI цIразватIа кхьенвай чинар тIимил туш роман­да. Михьи муьгьуьббатдикай, лезги намусдикай, къанажагълувили­кай, викIегьвиликай, милли кье­тIен­­­вилерикай, вафалувиликай, мугьман хушдиз кьабулунин, хванахвавилин хъсан адетрикай итижлудаказ кхьенва.

Романдин кьилин игитрикай сад тир миргихуьруьнви Мирзе-Керимаз армиядиз 1940-йисан гат­фарихъ эвер гана. КIвале свас ва бицIи хва авай. Ада сифте кеферпата гзаф женгера кьегьалви­лер къалурна. Ам «Жуьрэтлувиляй» медалдиз лайихлу хьана. 1942-йисуз Москвадал гьужумзавай душмандин вилик пад кьун патал чи аскерди жуьрэтлувал къалурзавай. Мирзе-Керима кьве танк ва хейлин фашистар тергна. Вични душмандин бомбайрик акатна.  Ам пуд йикъалай, вич-вичел алачиз, накьварикай жагъун хъувуна. Госпиталда адан бедендикай ракьун кIусар хкудна. Ам «руьгьдиз мягькем, раган къван хьтинди» тирдакай лугьузва медперсоналди. Сагъ хъхьана гена. Дяведилай­ гуьгъуьниз ам Клин шегьерда акъвазна, вичихъ гелкъвей медсест­ра Наташадал эвленмиш хьана. Адан хва Саидаз дах Дагъустандай, лезги тирди чизва. Ада хайи чкайрикай, багърийрикай, Клинда гьикI хьана акъвазайди ятIа, суьгьбетдачир, хабар кьурлани, кьил къакъуддай. Хци кьатIузвай хьи, бубадин уьмуьрда бейнидиз гзаф таъсир авур са кар хьанва. Саид и сир чирунин гуьгъуьна гьатзава. Ам дагълух хуьруьз хъфизва ва ана адаз вири крар ачух жезва.

Дяведив гатIунай зур йисалай хьиз хуьруьз Мирзе-Керим кьена­ яни, квахьна яни лугьузвай чар хтанай кьван. Адан  свас Раиятан­ дерт-гъам иллаки зулуматдинди­ хьана. Военкоматриз чарар кхьейла, хквезвай жавабар гьа сад хьтинбур тир: «Яру Армиядин­ ас­кер Мирзе-Керим Эмиров Ватан патал женгера гел галачиз квахьна». Са йис алатайла, Раиятан месэла гьялна: свас хендеда ва хтул Саид етим тахьун патал Раият чIалал гъана, цIерид йиса авай Гьажи-Керимаз некягь хъувуна. «Хуьре кьейи итимрин кьвед-пуд аялар галай дишегьлиярни гъуьлерин стхайриз ахцукьар хъувур, гьатта кьвед лагьай папар язни, дуьшуьшар авай», – къейднава ктабда.

1947-йисан зулуз Бакудай хуь­руьнви Пирмет хтанва. «Исмаилан Мирзе-Керим сагъ я» лагьай хабар чкIана хуьруьз. Бакудиз­ хъфидайла, Белиждин станциядал­ ада вичел  офицер Мирзе-Керим ацалтайдакай ва вичивай­ Раият стхадиз ахцукьар хъувун­вайдакай хабар гун хьаналда. ИкI, хуьруьз хквез рекье авай игитдин рикI тIарна, амни кьил туькIвей патахъ яргъариз катна. Пуд варзни­ алатнач – дерт эхиз тахьай Раият, ахпа адан гъвечIи рушни­ кьена. Гила, 30 йис алатайла, Мирзе-Кериман хва (урус-лезги) Саид­ хуьруьз хтанва­. Вичин дахдиз хабарни авачиз. ЧIехи бубади вичи тади къачурди, хизан чIурна, Мирзе-Керим хуьруьвай, кIваливай-къавай авурди гьиссзава. Гьахьтин «адетар», чIуру, зиянлу.

ЧIуру адетри, диде-бубади чпин къаст илитIуни къарсатмишайбурук романда кьилин мад са игит – студентка Цуьквер акатзава. Саидни ам чеб-чпел ашукь хьанвайди чиз-чиз, абуру руш, та­кIанз-такIанз, са явакьандиз гузва­, гуя «Велимурад халудиз гаф ганва, гила элкъуьриз хъжедач», «дишегьлийрин кьисмет гьахьтинди­ я» лугьуз. ИкI, суьгьуьрда тунвайди хьиз, вич-вичик квачир руш тухвана. «Москвадин кIелунар ваз бес я! Ви ихтиярар гила зи гъиле ава, кьецIек» лугьуз, гзаф векъи­валзава тухванвай гада Ражидина. Цуьквера, «цIай яда за и кIва­лиз!» лугьуз, гьараяриз, чукурна ам кIваляй. ВикIегьвална ва чинеба кат хъувуна Москвадиз. Саидан вах Веради адаз хала Мариядин кIвале чуьнуьх жез куьмекзава. Адан секинвал Саида хуьзва. Мария халади кьве жегьил регист­рация ийиз куьмекзава.

Эхь, гъалатIри, чIуру адетри, тади къачуни гзаф инсанар бедбахт ийизва.

«На зи далудаллай залан пар алудна, цIуд йисаралди  зун кана-кармашзавай рикIин тIал цIу­рур­на, ватандивай къакъатунин дарих­вал квадарна…», – разивалзава Мирзе-Керима вичин хва Саидалай.

Романдихъ кьетIенвилер гзаф ава. Сюжетдин, асул мана-мет­леб­­дин цIар, гъал (линия) эхирдиз­ къведалди ачухар тавуни кIел­за­вайди желбзава, ам итижлу ийизва. Кьилер эсердин игитрин тIва­рарикай («Саид», «Цуьквер», «Къур­бан», «Наташа», «Мирзе-Ке­рим» ва икI мад) авуна, вакъиайрикай, чпин рикIе авай фикиррикай, жезвай крарикай чпи лугьуни ктаб кIелун, манадин гъавурда галай-галайвал акьун лап регьятарзава. Им, заз чиз, чи милли эдебиятда цIийивал я.

Ватан, жув хайи ерияр кIан хьун, гадар тавун, бинеяр, тухумрин дувулар чир хьун лазим тирдакай цIарар тIимил авач романда. Мирзе-Керим: «Хайи ерияр ахварай аквада, вилерикай карагда­. Инсан хайи макандихъ цIигел жеда… Бязибуру ери-бинеяр, бубай­рин ве­сияр рикIелай алудза­ва. И кардиз дявейри, вакъиайри­, жуь­реба-жуьре дуьшуьш­ри таъ­сир­зава. ЧIе­хи несилар гъве­чIи­буруз улу-бу­ба­яр, милли адетар чириз алахъна. Бубайрин тIва­рар рухвайрал, хтулрал, птулрал  эхци­гу­ни сихилдин, тухумдин бинейри­кай чирвал, хабар гузва. Заз чи сихилдин Эмир, Саид, Демир, Дашдемир, Исакь бубаяр чида. И тIварар квахьнавач. Амма за зи хциз вуч чирвал гана?..»

Тармарна, гьарниз акъудна­, пайи-паярна – халкьдин рикI тIар­завай и хци месэладикайни раханва романда. Къиргъизистан­­диз суьргуьннавайбурукай сад тир Къурбана лугьузва: «...Кьуд патахъ акъатнава лезгияр... Дагълара хуьрер ичIи хьана, ха­рапIайриз элкъвена. Халкьдиз еке зиян гана. Чилер, сувар, дереяр баябан авуна...»

КIелурдавай кIел хъийиз ашкъи къведай, гьакъикъатдин ва я гьакъикъатдиз лап мукьва вакъиайрикай, крарикай, гьерекатрикай, месэлайрикай… кхьенвай итижлу  хъсан ктаб гъанва чи вилик Нариман Меликовича. Мубаракрай, къелем мадни хци хьурай!

Ш. Шихмурадов