Алатай асирдин юкьварилай инихъ Дагъларин уьлкведин образованидин хиле лишанлу вакъиаяр гзаф кьиле фена: гьам меркезда, гьам районрин цент­райрани абурувай яргъа авай хуьрера­ чка-чкада юкьван школайри ракIарар ачухна. Бязи чкайра шартIар са акьван къулайбур туширтIани, директорар кьиле аваз муаллимрин кьетIен коллективар дагъвийрин аялриз чирвилер гунин кардив – пак буржидив – рикI гваз эгечIуни са куьруь вахтунда хъсан нетижаяр къазанмишдай мумкинвал ганай. Гьа икI, 1966-йисуз Мегьарамдхуьруьн райондин Советский хуьруьн школадин тарихни башламиш хьана.

Чи гьуьрметлу муаллимрикай сад, яргъал йисара газетдихъ галаз сих алакъа хвейи Сулейман Пашаева, Советский хуьруьн 70 йисан юбилейдиз бахшнавай ктабдин «Чи хайи мектеб» паюна четин а вахтарихъ галаз чун мадни хъсандиз танишарзава: «ЦIийи чкадал кIвал-югъ кутадалди, абур чкадин халкьди чпин кIвалериз кьабулна, лап дар, къулайсуз четин шартIара яшамиш жезвай. Вири цIийи кьилелай эцигна кIанзавай. 1-сентябрдиз, мектебдин ра­кIарар ачухна, аялар кьабулна кIанзавай. ЦIийи чкадал сад лагьай директор Ярагъ-Къазмайрилай тир Шамхалов Шагьпаз Шамхалович хьана. Авай 7 йисан мектеб лап куьгьнеди, накьвадин керпичрикай эцигнавайди, гъвечIи, дар классар авайди, истемишунрив кьан тийидайди тир. ГьакI ятIани, аялар кьабулзавай ва чирвилер гузвай.

Гзаф четин, гьялна кIанзавай месэ­лай­рал расалмиш жезвай: тежрибалу му­алли­мар бес кьадар тахьун, кIелдай кта­бар­ та­хьун, 2-3 сменайра кIелун… Анжах халкь­­ди вири четинвилериз дурум гана. 1953-1956-йисара колхозди сифте нубатда контора, 300 кас патал чкаяр авай клуб эцигна. ХенжелкIеледай мектебда кIелза­вайбур, кIвалер эцигиз агакьай хизанар, майишатдин регьберар, почта, библиотека, хуьруьн совет куьч хьана. Аялрин са пай цIийиз эцигнавай дараматдин са хилез, муькуь пай конторадин кIвалериз, сифтегьан школадин са шумуд класс хуьруьнбурун хсуси кIвалериз (мисал яз, Гуьлзаманан, Гуьлденедин) пайна. Ихьтин шартIара сифте муаллимар яз Челебов Жалала, Гьабибов Гьамидуллагьа, Гьажиев Абдусалама, Эфендиев Насрулагьа (Н. Нури), Къарибов Садикьа, Ризаев Мегьарама; дишегьлийрикай Вагьабова (Рагьимханова) Шафикади кIвалахзавай.

Нетижада колхоздин контора сифтегьан школадив вахкана. Сифтегьан школадин кIвалах тешкилайди Велиев Шагьабудин Бабаевич тир – кьилин дережадин муаллим, сифтегьан классрин завуч», – кхьенва ана.

Гьа икI, Зерина Мусаевадин гъиликай сифтегьан выпуск хкатна – 12 аял. А вахтарилай инихъ ингье 60 йис алатнава. Гуьгъуьнин йисара школада директорвилин жавабдар везифаяр Къарибов Садикьа, Керимов Ибадуллагьа, Гьамидов Алимирзеди, Муталибов Сейфуддина, Мусаев Бедредина, Нуралиев Абубакара, Гьасанов Зиямудина, Агьмедов Садикьулагьа, Къазанфаров Ибадуллагьа, Османова Анитади, Маметов Агъахана кьилиз акъудна. Анлай инихъ еке дегишвилер кьиле фенатIани, виниз тир дережадин муаллимрикай кьитвал хьанач. Школадин яргъал йисарин тарихдай аквазвайвал, ина директорвиле кIвалахай саки вири ксар акьалтзавай несилдиз чирвилер ва тербия гунин кIвалахдин ери хъсанарунин къайгъу­да ­хьана.

Санлай къачурла, тамам 40 йисуз (1968-1990 ва 1990-2008) школадиз регьбервал гайи Абубакар Къурбаналиевич Нуралиев кьетIендаказ рикIел хкуниз лайихлу я. Ялцугърин хуьре председателвиле кIвалахзавай адан буба Къурбанали Нуралиев 1941-йисуз гуьгьуьллувилелди армиядин жергейриз  физва. 1943-йисуз хизандиз ам дяведа телеф хьана лагьай хабар хквезва. Диде Малике идалай са йис вилик, 1942-йисуз, хуьре кечмиш хьанай. 5-6 йис тир Абубакар ва кьве вах михьиз етим, диде-бубадин чими гьиссерикай, къайгъударвиликай магьрум хьана. Амма ими Валегьани Гуьлпери дидеди абуруз уьмуьрда вири куьмекар гана, чпин аялривай абур садрани чара авунач, абурукай халис инсанар хкатдай шартIар тешкилна – Абубакарав кIелиз туна, мехъерарна. Рушарни динжарна.

Гьа икI, ДГУ акьалтIарна, 1963-йисалай­ школада сифтегьан классрин, урус ва лезги чIаларин муаллим, директордин заместитель яз кIвалах башламишай, уьмуьрдин уькIуьдини цуруди дадмишнавай Абубакар Къурбаналиевич школадин дирек­торвиле тайинарна. Директордин вилик­ акъвазнавай важиблу месэла школадин­ цIийи дарамат эцигун тир. Четинвилер гзаф хьанатIани, яргъал йисарин зегьметди хъсан нетижаяр тагана тунач. Гьа икI, 1978-йисуз хуьре юкьван мектеб эцигунив эгечIна. И карда куьмекар гайи ксарни рикIел хкун кутугнава: Керимов Ибадуллагь Керимович – яргъал йисара партиядин къуллугърал хьайи кас, вичин танишвилерикай менфят къачуналди, ада хуьре школа эцигунихъ ялна; Абдулхаликьов ­Шамил – хуьруьн советдин председатель; Н.М. Нуриев – «Фрунзенский» совхоздин директор, школадин проектдинни сметадин документация туькIуьрунин кIвалах тапшурмишна, адан гьакъи ва школадин къавуз ядай шифер гана. Эцигунриз куьмекар гайибур­ хьанатIани, директор А. Нуралиеван къуьнерал залан пар гзаф хьана. 624 аялдиз­ чкаяр аваз эцигнавай пуд мертебадин цIийи дараматди 1985-йисуз ракIарар ачухна, икI школадин цIийи тарихдин чинар башламиш хьана. Къулай шартIар хьиз, дараматдихъ, рикI шадарзавай крар мадни авай: кIелунринни материальный, методикадин хъсан бине, 17 кабинет, актовый зал, музей, 30 агъзур ктаб авай библиотека, компьютерралди тадаракламишнавай класс, пардалди чимивал гудай къурулуш ва икI мад.  Мектеб элкъвена паруйралди кIевнавай, гьаятда къир цанвай, гъвечIи парк туькIуьрнавай.

Аялриз 85-дав агакьна муаллимри­ тарсар гузвай. Абурукай 50-дахъ кьилин образование авай (абурукай 5 и школа акьал­тIарнавайбур тир). Директор А. Нуралиевахъ­ галаз санал школада агалкьунар аваз чирвилер ва тербия гунин кIвалахда адан заместителар тир Ф.Э. Гьажимурадова, Ш.Б. Велиева, С.А. Агьмедова, Р.Н. Къари­бова еке зегьмет чIугуна, чпин алакьунар къалурна. Диде-бубайрин комитетдин председатель М.С. Герейханован кIвалахни, шко­лада тешкилнавай гьевескар муаллимрин «Ялджух» тIвар алай ансамблни (адаз тIвар-ван авай музыкант, ашукь Р.Н. Къарибова регьбервал гузвай) къейд авуниз лайихлу я.

Школада райондин, республикадин дережадин мярекатар, семинарар, конкурсар, олимпиадаяр кьиле тухузвай. Гуьгъуьнин йисара мектеб («2002-йисан школа», «Дагъустандин йисан школа», «Россиядин йисан школа», «Президентдин Грант») конкурсра гъалиб  ва хейлин грамотайриз ла­йихлу хьана.

2022-йисалай школадин директорвиле Мамедгьуьсейнов Ренат Сулеймановича зегьмет чIугвазва. Ам вирибуруз хъсан тешкилатчи, чIехи ватанперес, мергьяматлу инсан яз чида. Адан регьбервилик кваз, педагогрин ва школада кIелзавайбурун инициативайрин тереф хуьналди, алай аямдин чирвилер гудай шартIар арадал гъуниз датIана артух фикир гузва. Кьилди къачуртIа, образованидин инновациядин проектар, алай аямдин технологияр уьмуьрдиз кечирмишзава, гьар са ученикдин бажарагъ вилик тухудай, ачухардай рекьер, цIийи мумкинвилер тешкилзава.

Ренат Сулейманович кьиле авай школа къенин юкъуз районда хъсанбурун жергеда ава. «Вири месэлаяр кадрийри гьялзава» гафар и школадин педколлективдиз талукь язни лугьуз жеда. Ина 70-дав агакьна муаллимри кIвалахзава. Абурукай 55-дахъ кьилин ва сад лагьай категория ава. Ина тежрибалу муаллимри, лайихлу тир ксари зегьмет чIугуна ва чIугвазва. Абурун жергедай яз, Гь. Къарибовадин, И. Къазанфарован, А. Исмаилован, Д. Демирован, Г. Мамедовадин, М. Къужаеван, Ж. Алиевадин, А. Мамедгьуьсейновадин, А. Гьабибовадин, З. Ибрагьимовадин, Б. Велиевадин, Рустам Къарибован, Тамила Рагьимовадин, Фейзуллагь Гьажимурадован, Фаина Бекеровадин, Шуьшехалум Ханадовнадин, Кашмира Мамедгьуьсейновадин, Эсфира Хасплатовадин, Лейла Фетуллаевадин, Зарема Керимовадин, Салман Сослановичан, Замир Алиеван, Света Къурбановадин, Назим Къарабегован, Света Исмихановадин, Халил Халилован, Фарида Абдурагьмановнадин, Умразият Исмихановадин, Р. Тагъиевадин ва масабурун тIварар кьаз жеда. Абуру чпин хиве авай везифаяр виниз тир дережада аваз кьилиз акъудзава. Абурукай гзафбурун зегьмет гьуьрметдин тIварар, шабагьар гуналди къейднава.

Гьа са вахтунда школадин кьиле авай ксари мектебдиз датIана куьмекар гузвай меценатриз сагърай лугьузва. Абурун арада ава: Фикрет Гьасанов, Давуд Гьашимов, Артур Хасплатов, Къагьриман Саркаров, Закир Дадашев, Жавидин Гьабибов, Вадим Алимов, Геннадий Ибрагьимов, Элмудин Ибрагьимов, Назим Къагьриманов.

Школада аялрин диде-бу­бай­рихъ галаз сих алакъада аваз кIва­лахуниз артух фикир гузва. Ина са хизандин са шумуд несилри чирвилер къачуна. Гьаниз килигна, школадин общественный крара куьмекар гузвай аялрин диде-бубай­рин комитетдиз, бубайрин советдиз, школа акьалтIарай жегьилриз сагъ­рай лугьузва.

Къенин юкъуз Советский хуьруьн школада 565 аялди (30 классда, абурукай 11 сифтегьан классар я) чирвилер къачузва. Алатай йисуз 11-класс 14 аялди акьалтIарна (классдин руководитель – Эфлаке Пашаева), 9-класс – 55-да. Сад лагьай классдин партайрихъ алай кIелунин йисуз 52-дав агакьна аялар ацукьна.

Малум хьайивал, аялри кIелун­рай хьиз, спортдин рекьяйни виниз тир агалкьунар къазанмишзава. Беден мягькемарунихъ, командада кIвалахиз чирунихъ ва сагълам уьмуьр кечирмишунихъ элкъуьрна, школада футболдай, волейболдай, баскетболдай секцийри кIвалахзава. Винидихъни къейднавайвал, аялрин алакьунар, бажарагъ ва яратмишунрин мумкинвилер вилик тухудай шартIарни хъсан дережада аваз тешкилнава. ТIебии илимрин ва технологийрин рекьяй кардик квай «Точка роста» центрада абурувай са шумуд хиляй (легоконструирование, виртуальная реальность, квадрокоптер, 3D моделирование, шахматы) чпин устадвал хкажиз жезва.

Аялри, райондин хьиз, республикадин, Вирироссиядин конкурсрани олимпиадайра чпин гьунарар къалурзава, кIвенкIвечи чкаяр кьазва.

2023-2026-йисара пуд аялди школа - къизилдин, гьакьванбуру гимишдин меда­лар къачуналди акьалтIарна. Эхиримжи йисара анаг акьалтIарай гзаф жегьилар вузрик акатуни педколлективдин пешекарви­лин гьакъиндай мадни хъсандиз шагьидвалзава. И карди муаллимрин ашкъи-гье­вес хкажзава, абуруз кIвалахда мадни къуватар гузва. 

Школа акьалтIарай хейлин ксарикай машгьур алимар, общественный деятелар­, муаллимар, духтурар, инженерар, эци­гу­нар­­дайбур… хкатнава. Абурун жергедай тир Да­гъустандин чилерин ва эменнидин алакъайрин рекьяй министр Заур Эминовалди, полковник, технический илимрин­ кандидат, Тюменда военный училищеда­ тарсар гузвай Ширван Абдуллаевалди, Дер­бент райондин налогрин къуллугъдин регьбер, Дербентдин мэрдин финансрин рекьяй заместитель Жамбулат Гьасановалди, РД-дин казначействодин ахтармишунринни ревизийрин отделдин начальниквиле кIвалахай Буньям Гьасановалди, ДГУ-дин информатикадинни информациядин технологийрин факультетдин декан, экономикадин илимрин кандидат Заур Исмихановалди ва гзаф масабуралди школади гьахълудаказ дамахзава. И сиягь мадни давамариз жеда. Коллективди кIвалахзава, гьавиляй мад ва мад цIийи тIварарни алава хъжезва. Умудлу я хьи, школадихъ инлай кьулухъни хъсан гележег жеда. Нубатдин юбилеярни гьам муаллимрин коллективдихъ, гьамни  кIелзавай аялрихъ зурба агалкьунар аваз къаршиламишда.

Рагнеда Рамалданова