Куьруь къейд.

Дагъустанда машгьур журналист, тарихчи, политолог­, илимрин кандидат Ханжан Тажидинович Къурбанов 1974-йисуз Махачкъалада дидедиз хьана. Бубади республикадин къанун-къайда хуьдай органра, дидедини ДГУ-да кIвалахзавай. Бинеяр Мегьарамдхуьруьн райондин Гилийрин хуьруьз куьч хьанвай Ахцегь райондин Кьехуьлрин хуьряй я.

Савадлу интеллигентрин хизанда чIехи жезвай гадади гъвечIи чIа­ва­лай тарихдиз, географиядиз, араб чIалаз итиж ийизвай. Мектеб акьал­тIарайдалай кьулухъ ам ДГУ-дин тарихдин факультетдик экечIна. Рес­публикадин кьилин вуз куьтягьнавай жегьил пешекарди са кьадар вахтунда Мегьарамдхуьруьн райондин администрацияда кIвалахна. 2003-йисуз ам Махачкъаладиз хтана, са кьадар вахтунда телевиденида старший редактор яз зегьмет чIугуна. Гуьгъуьнлай ада «Новое дело», «Махачкалинские известия», «Свободная республика», «Новый день» ва маса газетрин редакцийра кIвалахна.

РАН-дин ДНЦ-дин этносиясатдин ахтармишунрин регионда авай центрадик экечIайла, Ханжан Къурбанов илимдал машгъул хьана ва 2006-йисуз илимрин кандидатвилин диссертация хвена.

Идалай кьулухъ жегьил алимди республикадин жуьреба-жуьре      СМИ-ра («Дагъустан» РГВК, «ННТ», «Деловой мир Дагестана» ва масабур кIва­лах­на. 2013-2017-йисара Дагъустандин илимрин центрада тарихдин, археологиядин, этнографиядин Институтдин социологиядин отделда илимдин къуллугъчи яз зегьмет чIугуна.

2024-йисалай Дагъустандин профсоюзрин тешкилатда кIвалахзава, гьа са вахтунда «Дагъустан» РГВК патал «Вестник проф­союзов» передача гьазурзава.

Ханжан Къурбанов чешнелу хизандин кьил я. Уьмуьрдин юлдашди 2-нумрадин РКБ-да медсестра яз кIвалахзава, чIехи гада  РТПЦ-дин инженер я. Руша ДГМУ-да кIелзава. ГъвечIи гада 8-классдин ученик я.

__________________________________________________________________

Ханжан Къурбанов экстремизмдин, терроризмдин вилик пад кьуниз талукь месэлайрай хъсандиз гъавурда авай пешекарни я. Адахъ и рекьяй кхьенвай хейлин макъалаяр ава. Идалай гъейри, ам РД-дин АТК-дин (антитеррористическая комиссия) эксперт­рин советдин член я. И делилар фикирда кьуна, мукьвара адахъ галаз тухвай интервьюни чна Дагъустан патал иллаки важиблу экстремизмдинни терроризмдин идеологиядиз аксивалунин месэлайриз талукьарна.

– Ханжан Тажидинович, куь фикирдалди, эгер алай вахтунда Дагъустанда экстремизмдихъни терроризмдихъ галаз алакъалу гьалар са 10-15 йис идалай вилик авай гьаларихъ галаз гекъигайтIа, гьихьтин дегишвилер кьиле фенва ва и кардиз куь таъсирна?

– Сифте нубатда, вахтар дегиш хьана. Им  ихтилат физвай «тIегъуьнрин» идеологиядиз аксивалунин жигьетдай кьиле тухванвай кIвалахдин нетижа яни, тахьайтIа – сиясатда, экономикада, яшайишдин маса хилера арадал атай дегишвилерихъ галаз алакъалу яни лугьуз хьун четин я. Кар ана ава хьи, я виликдай, я исятда зун экстремизмдин, терроризмдин идеологиядиз­ аксивалунин жигьетдай кьиле тухузвай кIва­лахдал рази туш. Гьеле республикадин­ милли сиясатдин ва динрин крарин рекьяй­ министерстводин кьиле Б. Бекмурзаев авай чIавуз за экстремизмдихъ, терроризмдихъ галаз алакъалу месэлаяр гьялунин жигьет­дай теклифар ганай. Зи фикирдалди, экстремизмдин, терроризмдин жергейриз желб авунин жигьетдай хаталувилик квай жегьилрихъ галаз кьиле тухузвай гуьруьшар, рахунар баннерралдини видеороликралди эвез ийиз жедач. Кьвед лагьайбурни герек я, гьелбетда. Амма и жигьетдай кьиле тухузвай кIвалахда сифте чкадал насигьатчиди, муаллимди, алимди, жемиятдин арада гьуьрмет авай векилди аудиториядихъ галаз тешкилзавай гуьруьшар эцигна кIанда.

Хейлин йисара и «тIегъуьндихъ» галаз тухузвай женг менфятлуди хьун патал чавай кар алай, герек рехъ жагъуриз жезвачир. Я месэладай кьил акъатзавачир, я радикализмдихъ галаз женг тухудай нетижалу къайдаяр гьатзавачир. Экстремистрини террористри жегьилар желб авунин карда асул гьисабдай Ислам диндикай даях кьазвай. И делилдиз эвел кьиляй бес кьадар фикир гузвачир. Диндин яржариз светский яржаралди жаваб гун дуьз жезвачир. Радикализмдиз акси женгина герек яракьарни алатар диндай къачуна кIанзавай. Эхирни и кардин гъавурда акьурла ва Исламдин, мусурманрин арада кесерлу векилрин тежриба ишлемишайла, экстремистринни террористрин жергейрик экечIзавайбурун кьадар акваз-акваз тIимил жез эгечIна.

2012-йисуз Дагъустандиз мусурманрин алимрин Виридуьньядин союздин регьбер Али Карадаги мугьман хьана. Ада Дагъус­тан дяведин ваъ, ислягьвилин мулк я лагьай диндин къарар кьабулна. Кар ана ава хьи, радикалистри жегьилар чпин жергейриз желбдайла, абурун кьилер гуя Дагъустан кафирри кьунвай мулк я, ам азад авун патал дяве тухун герек я лугьуз, къалп фикиррив ацIурзавай. Карадагиди Дагъустан мусурманар яшамиш жезвай регион тирди, мусурманар патал ина вири шартIар тешкилнавайди, медресаярни мискIинар эцигзавайди.., мисалар гъиз, тестикьарна, яни ада чпихъ бегьем чирвал авачир, кIвачери гьеле бегьемдиз чил кьун тавунвай жегьилрин «кьилер ацIурунин» вилик пад атIана. Идалай кьулухъ Дагъустанда авай гьаларни дибдай дегиш жез гатIунна.

Са фикир мадни алава хъийин: Сочида­ кьиле фейи Олимпиададин къугъунрини­ террористрин «магъараяр» терг авунин кар­да тайин чка кьазва. Къанун-къайда хуьдай­ органрин векилри Кеферпатан Кавказда­ тер­роризмдин актар, ягъунар, кьиникьар ара­дал татун патал хейлин радикалистар чуь­­нуьх жезвай чкаяр винел акъудна, терг­на.

– Куьне гьикI фикирзава, алай вахтунда Дагъустанда экстремизмдихъ, терроризмдихъ галаз женг тухун патал бес кьадар серенжемар кьабулзавани? Абурал алава яз, куьне гьихьтин теклифар гуда?

– Шумуд йис я къанун-къайда хуьдай органрин векилри чаз террористрин «ксанвай дестейрикай» лугьуз, абуру къуватар артухарзавайдакай ва, гьи вахтунда хьайитIани, мад майдандиз акъатуникай хабар гуз. Сад-садан гуьгъуьналлаз пуд йисуз респуб­ли­када кьиле фейи вакъиайри элкъвена чун 1990-2000-йисариз хутахна. 2023-йисуз да­гъустанви жегьилри Махачкъаладин аэропортунал гьужумна. 2024-йисуз Махачкъала­да, Дербентда синагогадални килисадал гьужумна, 22 кас телеф хьана. Алатай йисан майдин вацра террористри полициядин къуллугъчийрал вегьена, кьве кас телеф хьана.

Аквазвайвал, «ксанвай дестеяр» секин туш, амма, гьайиф хьи, абур авай чкаяр, радикалистри мус ва гьина чпин акьалтIай вагьши гьерекатар кьиле тухудатIа, тайинарун четин я.

Зи фикирдалди, гьалар пайгардикай хкат тавун патал кьетIи, кар алай серенжемар герек я. Абурун арада кьилинди образованидинни тербиядин ери хъсанарун я. Гьа са вахтунда за рушариз алава тербия гунин месэладиз кьетIен фикир гудай, гьикI лагьайтIа, абуру пака сифте нубатда чи жемиятдин векилриз тербия гуда. Терроризмдин тахсиркарвилер кьилиз акъудзавайбур экстремистар я. Абур чеб гьахъ тирдахъ инанмиш хьанвай инсанар я. Вири крар инанмишвилелай гатIунзава, яни ихьтин инанмишвал чна маса, дуьз инанмишвилелди хана кIанзава. И рекье чаз образованидин, гьа жигьетдай яз руьгьдин, тербиядин ери хъсанаруни куьмекда.

Къуръандин 16-сурадин 125-аятда­ ла­­гьанва (мана): «Эвера (эй Пайгъамбар,­ вуна) жуван Раббидин рекьиз камал­луви­лелди­ ва хъсан насигьатдалди ва гьуь­жет ая (вуна) абурухъ (ваз аксивалзавай ксарихъ галаз) лап хъсан тегьердалди (хъуьтуьлдиз, дуьздиз). Гьакъикъатда, ви Раббидиз лап хъсандиз чизва, вуж Адан рекьикай ягъалмишвиле аватIа ва Адаз лап хъсандиз чизва дуьз рекье авайбурни».

Гьавиляй за идалай виликни са шумуд сеферда дагъустанвидин вич пуд дестекдал бинеламиш жезвай умуми къамат (образ) арадал гъуникай лагьанай:

1. этномедениятдин бине;
2. гражданвилинни ихтияррин бине;
3. руьгьдин бине.

И пуд бинеди са куьнивайни, са жуьрединни идеологиядивай хаз тежедай инсан тербияламишиз куьмекда. ГъвечIи чIавалай бейнидик винидихъ тIварар кьур бинейрин миже кужумнавай касдин инанмишвал радикалистрин инанмишвиливай магълубиз жедач.

Дуьз рекьелай алатнавай жегьилдив вичин фикир дегишар хъийиз туна кIанзава. Гьелбетда, эгер ада яракь гъиле кьунватIа, кьетIи серенжемарни кьабулиз жеда. Амма ихьтин чкадал къведалди образование, марифат лазим къайдада вилик кутун герек я.

За теклифзавай концепция кьилиз акъудунин мураддалди мектебар, колледжар ва вузар патал махсус кьилдин курсар тешкилна кIанда. Ахьтин курсара тарихдин чешнейрикай, аналитикадин алатрикай, диндин мисалрикай, ихтияррин рекьяй авай мумкинвилерикай, къанун-къайдадин истемишунрикай менфят къачунихъ еке метлеб ава. Виридакай санал, сад масадакай къерех тийиз.

Идалай гъейри, ихтияррин (правовой) бинейрикай, чи йикъара хьиз, 9-классдилай ваъ, 2-3-классрилай гатIунна, чирвилер гайитIа, хъсан я.

–  Якъин кар я, экстремистрин жергейриз желбзавайбурун лишандик сифте нубатда жегьилар ква. Акьалтзавай несил экстремизмдикай, терроризмдикай гьикI хуьда?

– Кар ана ава хьи, жаванривай чпивай чеб хуьз жезвач, абур куьмекдихъ муьгьтеж я. И карда, за винидихъ къейд авурвал, образованидикайни тербиядикай даях кьаз жеда. Идалай гъейри, яшайишдин­ сиясат гъилиз тIимил къазанжи къвезвай «гъвечIи инсанрин» умудризни дердийриз­ мукьва авуна кIанда. Государстводин ва къа­нун-къайда хуьдай къурулушри чпин кIва­лах са шумуд дестекдал бинеламиш хьана тешкилнавайди къалурун герек я: гьахълувилел, регьимлувилел ва вилик пад кьунал (ихтилат профилактикадикай физва). Гьахълувилин чкадал – ришветбазвални­ кьве чин алайбур, регьимлувилин чкадал дувандин кьетIи къарар (аялди соцсетра къанундиз акси къейд кхьейла ва я къада­гъа авунвай тешкилатдин шикил эцигайла, уголовный жавабдарвилиз чIугун) атайла, ихьтин шартIара чна гьукумдин институт­рин гьакъиндай наразивални ихтибарсузвал битмишарзава. Им лап хаталу кар я! Зи рикIел алама, сифте терактар хьайила, агьалийрин тайин са паюни ахьтин гьерекатар кьилиз акъудзавайбур гьахълу ийизвай, тахсиркар яни, тушни тайинарун патал вахтуналди кьунвайбурун гьакъиндай къанунсуз къайдайрикай менфят къачуз, субутдин делилар «арадал гъизвай», къанундин бязи векилар фикирда аваз.

Анжах за винидихъ тIвар кьур бинейрал амал авуналди ва гьакIни муаллимдин кесер хкажуналди, чавай акьалтзавай несил девирдин жуьреба-жуьре завалрикай хуьз жеда. Исятда лагьайтIа, виридан мецелни сивел алайбур блогерарни спортсменар я. Гьакъикъатда герекди муаллимдихъ виликдай авай хьтин кесер арадал хкун я.

– Тамамдиз квехъ галаз рази я, Ханжан Тажидинович. Куьне винидихъ гайи жаваб генани тамамди хьун патал ихтилат физвай месэладиз талукь яз мадни хабар кьаз кIанзава: жегьилар экстре­мистрин жергейриз желбзавайбуруз акси женгина гьи институтри кьетIен чка кьазва?

– Сифте чкадал хизан ала, гуьгъуьн­лай – образование ва государство. Хизанда диде-буба чпин веледдин къайгъуда хьана кIанда. Образование дуьзди ва тамамди хьун герек я. Государство лагьайтIа, – гьахълуди, адалатлуди, регьимлуди. Иллаки и месэла къанун-къайда хуьдай ва суддин къурулушриз талукь я. Эгер жегьилдиз акьалтIай залан тахсиркарвал авунвай девлетлудан хва, бубадихъ авай чирхчирар себеб яз, жавабдарвиликай азад жезвайди ва фу чуьнуьхай кесибдиз са шумуд йис кар гузвайди аквазватIа, ада гьич садрани ихьтин гьахъсузвилер авай государстводиз ихтибар хъийидач ва вичин уьмуьрдин эхирдалди ахьтин къурулуш такIан жеда.

Жегьил чIав гзаф кьетIен вахт я, сад­ра кьиле ацукьай фикир, мумкин я, вири­ уьмуьр­да, дегиш тахьана амукьун. Жегьил­вал гьеле акьул тамамдиз дигмиш тахьан­вай, кьиле физвай гьалариз дуьм-дуьз къимет гуз тежезвай, са гафуналди, дуьнья­кьа­тIунар битмиш жез, тамам жез эгечIзавай бере я. Гьавиляй, гьахъсузвилер акурла, бязи жегьилар гьа гьахъсузвилер ийизвайбурун киснавай душманриз элкъуьн мумкин я. Гьа и хаталувал ришветбазвилизни­ кIвалахдин рекье бязи нагьакьанвилериз­ рехъ гузвай государстводин къуллугърал алайбуру кьатIунун герек я. Им гьукумдин институтдихъ авай кесер агъузарзавай рехъ я. Жуван фикиррин нетижа кьун яз, заз икI лугьуз кIанзава: мус чна яшайишдинни сиясатдин радикализациядиз шегьре рехъ ачухзавай бязи кимивилер (гьахъсузвилер) арадай акъудайтIа, гьа чIавуз чаз и завалдихъ галаз женг тухузни регьят жеда. Гьелбетда, образованидинни тербиядин куьмекдалди…

(КьатI ама)

Макъала РД-дин информациядин ва печатдин Агентстводи агьалийрин, сифте нубатда жегьилрин арада  терроризмдиз акси дуьньякьатIунар арадал гъун патал кардик кутунвай проектдин сергьятра аваз гьазурнава.

Мегьамед  Ибрагьимов