«Эгер диде-бубади, датIана «кIела, кIе­ла!» лугьуз, кIевидаказ гуьзчивал ийиз­ хьайитIа, ихьтин аялди, са шакни алачиз, ЕГЭ-дин имтигьан  агъа кIан 70 балл къазанмишуналди вахкуда. Амма эгер аялдихъ вичихъ кIелунин рекье гьевес аваз хьайитIа, инанмиш хьухь, ада, садан къаришмишвални авачиз,  тамам 100 баллдин нетижадив агакьарда», – лугьузва, дамахдин, разивилин ва шадвилин гьиссеривди ацIана, рушан патав мукьва хьайи диде Фируза Аседуллаевнади. Кьилин ишарадалди и фикирдал разивал къалурай буба Аслан Идаятовични вичин рушаз  гьейранвилелди килигзава. Амма ихьтин лайихлу гьейранвал адал неинки диде-бубади, гьакIни респуб­ликадин вири жемятди ийизва. 

Халифатова Гуьлмира Аслановна. Санлай муракаб пуд тарсунай (урус чIа­лай, физикадай ва пешекар дережадин математикадай) ЕГЭ-дин имтигьанар гьардай 100 балл къазанмишуналди вахкай и рушан тIвар гила, Дагъустандин образованидин хилен къакъудиз тежедай пай яз, тарихда гьатнава. Ихьтин нетижа неинки адан хайи  Каспийск шегьердин,  гьатта вири республикадин тарихда садрани тахьай хьтин  агалкьун я.

Республикадин образованидин И.И. Хан­балаеван тIварунихъ галай центрада 5-классдилай гьа­къисагъвилелди кIелай Гуьлмиради эхиримжи кьве йисуз (10 ва 11-классар) гьа ина кардик квай РФ-дин Си­лисдин комитетдин ка­детвилин класс акьалтIарна. Къас­­тунал кIеви, гзаф дурумлуда­каз ацукьна кIвалахдай дикъетлу рушан къилих, аквар гьаларай, акьалтIай къайда­ ва низам истемишдай кадетрин классда кIелуни мадни мягькемарна. Мектебд­ин жемиятдин уьмуьрда, олимпиадайра, конкурсра  иштиракунихъ галаз сад хьиз, гьеле са йис вилик кумаз ам  ЕГЭ-дин имтигьанризни гьазур жез башламишна. Кьилди, саки масадан куьмек галачиз, вичин гележегдин уьмуьрдин жигьетдай жавабдарвал тамамдаказ гьисс авуналди.

– Урус чIал ва математика за жува-жуваз чирзавай, физика –  онлайн-курсарин къайдада. И кар четин тушир лугьузни жедач, гьелбетда. Иллаки еке четинвал и тарсарин арада вахт дуьздаказ паюнихъ галаз алакъалу тир. Бязи вахтара йифен кьуларалди ноутбукдихъ ацукьуниз мажбур жезвай. Анжах информатикадай за, мектебда­ авур меслятдихъ яб акална, репетитордихъ­ галаз онлайн-къайдада гьазурвал акуна. Къе заз и муаллимдиз – Исмаилов Руслан­ Чамсудиновичаз, гьакIни чаз чирвилер гун патал вири къуватар желбзавай мектебдин маса муаллимриз рикIин сидкьидай­ сагърай лугьуз кIанзава. Зи фикирдалди­, амай мектебрив гекъигайла, чи школа­дин муаллимар еке дережадин пешекарар я. ГьакIни РЦО-ди чун кIелунин рекье вилик еке макьсадар эцигун, жуван къуват­рихъ инанмишвал артухарун патал гьевеслами­шунин кIвалах тухузва, и кар патал вири шартIарни тешкилзава. Гьаниз килигна, лугьуз кIанзава, и 300 балл гьамиша зи патав гваз хьайи, зун гъавурда тур ва зак умудар кутунвай муаллимрихъ галаз санал чи умуми агалкьун я. Гила заз якъиндаказ чизва: эгер гьакъисагъдаказ зегьмет чIугуртIа, гьихьтин макьсаддив хьайитIани агакьариз жеда, — лугьузва ада.

Гуьлмиради суьгьбетзавайвал, сифтегьан имтигьан вахкудайла, адан  рикIик еке къалабулух квай, гъилер зурзазвай. Имтигьан башламишдалди секиндиз ацукьай декьикьа эхир авачирди хьиз гьиссзавай. «Амма гьа и арада кьиляй фикир фена: «Зун гьазур я. Жувавай жедай кьван гьазурвал за акунва. Къалабулух къачудай себеб авач». Тапшуругъар ачухнамазди, зи и фикир тестикь хьана, кичI алатна. Амма нетижаяр хтайла, зи инанмишвал мад квахьна: заз акI авай хьи, гуя сайт гъалатI хьанва, чIалахъ жезвачир, ахпа – гагь шадвал, гагь накъвар…»

Алай вахтунда рушан вилик важиблу месэла ква – кIелун давамариз, гьиник экечIда? Са кардихъ ам инанмиш я:  гележегдин пеше IT-технологийрин хилехъ галаз алакъалу жеда. «Зун рикIи техникадихъ ялзава, лап хъсан  дережадив агакьариз жедай системайрихъ. Заз программист жез кIанзава, рекъемрин гьакъикъи тапшуругъар кьилиз акъуддайди. Гьаниз килигна, Москвадин са шумуд вуз фикирда кьунва, амма асул гьисабдай –  Н.Э. Бауманан тIварунихъ галай МГТУ…», –  хиве кьазва ада.

«Им тамамдаказ рушан вичин къарар я. Гьелбетда, захъни технический рекьяй кьилин образование ава. Хвани физикадинни математикадин рекьяй пешекар я. Амма  руш патал инженервилин хел…ада виридалайни четин рехъ хкянавай хьтинди я», –  лугьузва бубади, ни таъсирна лагьай суалдиз жаваб яз.

Гуьлмирадин диде-бубадин ери-бине Ру­тул райондин Борч хуьряй я. Гьеле гъве­чIизвмаз, абур Бабаюрт райондиз куьч хьана. 1985-йисуз Аслан Халифатова мектеб лап хъсан къиметралди акьалтIарна, Харьковдин военный авиациядин инженервилин училищедик экечIна. 1990-йисалай, офицер яз, гарнизонра яшамиш хьана, и вахтунда­ ада юридический рекьяй кьвед лагьай образование къачуна. 2007-йисуз отставкадиз экъечIна ва, адвокат яз, Каспийскда  кIвалахиз башламишна. Диде Фирузади и йисара гьар жуьре  рекьерай кIвалахна. Хизанда пуд велед ава, чIехи хвани руш, динж хьана, кьилди яшамиш жезва.  Абуруни мектебар лап хъсан агалкьунралди, хци академия къизилдин медалдалди акьалтIарна, диде-бубадин рикI шадарзава.

РЦО-дихъ алай  йисуз лайихлудаказ дамахдай мад са агалкьун ава: Гуьлмирадихъ галаз са классда кIелзавай дуст руш ­Селимова Хадижа Тимуровнади муракаббурукай сад тир тарихдин  тарсунай ЕГЭ-дин имтигьан 100 балл къазанмишуналди вахкана.

Хадижа Селимовадини РЦО-да 5-классдилай кIелзава. «Ина виликди фин патал лап хъсан шартIар  ава. Тарсар чеб а жуьреда тешкилнава хьи, ученикриз кIелиз ашкъи жезва, абур чирвилер жезмай кьван артухариз алахъзава. Классар кьадардилай гзаф ацIурнавач. Тарсарилай гуьгъуьниз алава парцик кутазвач. Чаз ина гьамиша  бегенмиш тир, масаниз фидай фикир садрани кьилиз атанач», –  лугьузва рушан диде, Каспийскдин 14-нумрадин лицейдин муаллим Асалиева Фатима Артуровнади.

Эхиримжи кьве йисуз Хадижадини кадетвилин классда кIелун кьетIна. «Зун и фикирдал гьеле 7-классда авайла атана. А чIавуз за жуван уьмуьр  юриспруденция­диз бахшдай къарар кьабулна. Кадетвилин классди заз и рекье мумкинвилер ачухзавай. Технический хилез фикир гунилай гъейри, ина юридический факультетдик эке­чIун патал чарасуз тир обществознанидин тарих дериндай чирзава. Гьа икI, за кадетвилин классда кIелун патал арза кхьена. Гьа са вахтунда ихьтин классра анжах  акьуллу аялар ава лугьун дуьз туш, –  гьар сана вичин четинвилер, фикир гузвай терефар ава. Мисал яз, заз криминалистика, силисчивал, уголовный тахсиркарвилерай кьил акъудун гзаф бегенмиш я. Силисдин комитетдин къаюмвилик квай кадетвилин классда кIелун и жигьетдай заз гзаф итижлу хьана», – лугьузва Хадижади.

Инал къейдна кIанда, кадетвилин классда кIелзавай аялри махсус парталар (форма) алукIун ва адал кIевидаказ гуьзчивал авун лазим я. Партал гьамиша михьидаказ, погонар, галстук чкадал алаз хьунал гьамиша гуьзчивалзава. Имни кьетIен низам я, ада аялдин къилихни, къайда-низамни арадал гъиз куьмек гузва.

«Умуд кутазва, хкянавай и четин рекье Хадижа вичин вилик эцигнавай макьсадрив агакьда. Чна, диде-бубади, рушаз гьамиша куьмек гузвай ва и кар инлай кьулухъни давамарда. КIвале гьеле куьрпе хва аватIани, чна рушаз, фикир квадар тавуна, къулай шартIара кIелун патал вири мумкинвилер тешкилна. Гьа са вахтунда жаванри ял ягъунизни вахт чара авун лазим я. Гьаниз килигна, Хадижадихъ дустарихъ галаз ял ядай  мумкинвилерни авай, амма кIвале – анжах кIелунин шартIар», –  лугьузва Фатима Артуровнади. Ада,  тарихдин муаллим яз, руш имтигьанриз гьазуруник еке пай кутуна.

«Зи нетижада дидедин куьмекдин важиблувал екеди я, ада зун ЕГЭ-диз гьазурун патал гзаф зегьмет чIугуна. Мектебда заз тарихдин сирерай кьил акъудиз рикI алай муаллим Людмила Кьасумовна Фурмановади куьмекна­, ада захъ галаз мектебда алава тарсар тухузвай, зи дидеди – кIвале. Къе за жуван дидедиз и кардай рикIин сидкьидай сагърай лугьузва», – давамарзава Хадижади.

Гележегдин пеше къачун патал кIелунин рехъ ада  уьлкведин кIвенкIвечи вузрикай сада давамардайвал я.

Хадижадин диде Фатима СтIал Сулейманан райондин Испикрин хуьряй, буба Тимур Асалдхуьряй я. Хизанда кьве велед ава. Шегьерда хана, чIехи хьанвай Хадижадиз лезги чIал чирун абурухъ галаз санал яшамиш жезвай, гьа са вахтунда хтулдихъ галаз анжах хайи  чIалал рахазвай, жуван хайи чIал, ери-бине, тарих, ата-бубаяр чир хьунин важиблувиликай  суьгьбетарзавай  бадедин хиве ава. Акьуллу руша вичини и кардиз еке фикир гузва.

«Хадижани, Гуьлмирани зи гъи­лик 10-классдилай атана. Кьведни гзаф къастунал кIеви, инанмишвилелди макьсаддихъ,  гъа­либвилихъ ялдай акьуллу­ аялар я. Кадетвилин классда асул фикир математикадин, общест­во­знанидин тарсариз  гузва­. Чи аялри Силисдин комитетдин конкурсра иштиракзава, иниз анин къуллугъчияр къвезва, кримина­лис­ти­кадай тарсар тухузва ва икI мад. Кадетвилин классдиз экъечIун патал аялри, бинелубурулай алава яз, тарихдин тарсунайни имтигьан вахкузва. Инал заз къейд ийиз кIанзава, алукьзавай йисалай чаз кадетрин класс пуд йисанди ийидай фикир ава. Рушарикай рахайтIа, абуру кьведани  вири имтигьанар бинедилай лап хъсандиз вахкана. Гьаниз килигна, къе абурухъ ихьтин нетижа хьун зун паталди гуьзлемиш тавур кар туш. Инанмиш я, абур кьведни чпин вилик эцигнавай макьсадрив агакьда. Чна и кардик умуд кутунва», – лугьузва  РФ-дин Силисдин комитетдин кадетрин классдин кьил Рамазанова Марьям Павловнади.

Акьуллу аялар, жаванар миллетдин ишигъ  я лугьуда. Аялрин интеллектдин ва эдебдин къуватар, савадлу жегьилар уьлкве виликди тухунин рекье кьилин ресурс, адан гележег я. Жемиятда савадлувилин, культурадин дере­жа гьикьван винизди хьайитIа, гьакьван фад ва агалкьунралди вилик фида уьлкве. Бажарагълу аялриз дуьз тербия, куьмек гун, образованидин къурулушар виликди тухун – ибур экономикадин, технологийрин ва яшайишдин хилен бинеяр я. Миллетдин «ишигъ» гьикьван экуьди жедатIа, гьа и делилрилай аслу я. Гьаниз килигна, чирвилерин рекье чIугур зегьметди гьамиша хъсан бегьер гъида. Къуй ихьтин бегьерар гзаф ва бул хьурай.

Жасмина Саидова