Мектебра гьукуматдин имтигьанар (ОГЭ, ЕГЭ) куьтягь хьана, гила гзаф жегьилар пешекарвилин кьилин ва юкьван чирвилерин заведенийрик экечIзава. Абурун арада, гьелбетда, Дагъустандин Огни шегьердин «Аграрный колледж» ГБПОУ-да (директор – РФ-дин сейли муаллим М.М.Сулейманова) кIелун давамардай жегьиларни ава.

Сифте куьрелди Ахцегьрин СПТУ-дин, гила Аграрный колледждин тарихдикай. 1990-йисуз баркаллу ахцегьви, кьилин категориядин ва РД-дин лайихлу муаллим Идрисов Лукьман Шихрагьимовича (1941- 2021, хайи ватандиз хкведалди ам Индияда СССР-дин векилханадин таржумачи тир) кьил кутуналди, вичин чирвал-къуват, таниш-би­лишвилин мумкинвилер ишлемишуналди, Ахцегьа машгьур 1-мектебдин бинедаллаз Самур дереда сифте яз вижевай училище (ПТУ) ачухна. И кар жемятди пара хушдиз кьабулна. Муаллимрин хъсан коллектив тешкилна ва дуьз 22 йисуз адаз регьбервал гайи Лукьман муаллимдиз къе вирибуру рагьмет гъизва.
Ахпа, уьлкведа образованидин, иллаки хуьруьн майишатдин пешекарвилин образованидин къурулуш гьукуматдин дикъетдикай хкатуникди Ахцегьрин профтехучилищени федеральныйдилай республикадин кесиб бюджетал хъивегьна. Нетижада ПТУ-дин гьал къвердавай зайиф хьана: материалринни алатрин база мягькемардай, ремонтрин кIвалахар кьиле тухудай, кIелзавай жегьилар тIуьнралдини общежитидалди таъминардай мумкинвал амукьнач. Ихьтин татугай гьалара кар алакьдай жегьилриз рехъ гуналди, пенсионер Лукьман муаллим ПТУ-дин директорвилин къуллугъдивай къерех хьана, ана насигьатчи муаллимвиле амукьна.
СПТУ-дин, гила Аграрный колледждин бине кутур Лукьман Шихрагьимовичан къамат, муаллимвилинни тешкилатчивилин бажарагъ-зегьмет хайи коллективди, адан руьгь ина ама лугьуз, рикIелай алудзавач. Адаз Ахцегьрин Аграрный колледж Лукьман Идрисован тIварунихъ ядай ният ава. Кутугай кар я!

2013-йисан октябрдилай ПТУ-дин директорвиле Гьажиев Алмас акъвазна. Адалай гуьгъуьниз са кьадар вахтунда Амахан Шагьмарданова ва 2015-йисалай Да­гъус­тандин Огни шегьердин ПУ-дин хилен заведующийвиле Гуьльназ Гьажибеговади кIвалахна. Абур вири, педколлективдин хъсан адетар хуьз, чкадал жегьилриз хъсан чирвилер гуз училищедин материалринни алатрин база мягькемариз алахъна. Алай вахтунда Дагъустандин Огни шегьердин «Аграрный колледж» ГБПОУ-дин Ахцегьрин хилен заведующийвал Земфира Муспагьовадал ихтибарнава.

З. Муспагьова 1987-йисан 13-июндиз Ахцегьрин хуьре къуллугъчидин хизанда дидедиз хьана. 1995-йисуз Ахцегьрин 1-нумрадин юкьван мектеб, 2000-йисуз ДГПУ-дин биолог-психологвилин факультет агалкьунралди акьалтIарна. Муаллимвилин кIвалах Ахцегь райондин нянин школада биологиядин тарсар гунилай гатIунна. 2002-2022-йисара ада хайи 1-нумрадин АСОШ-да психологвиле зегьмет чIугуна. 2022-йисан июлдилай вичикай ихтилат физвай колледждин Ахцегьрин хилен заведующий я.

– Земфира Сулеймановна, сифте нубатда чна ваз мукьвара къейд авур хайи югъ ри­кIин сидкьидай мубаракзава. Къуй вахъ чандин сагъвал, жегьилриз дуьз тербияни пешекарвилин чирвилер гунин карда агалкьунар хьурай! Суал: куьне колледжда хуьруьн ма­йишатдин гьи сеняткарвилерай пешекарар гьазур­зава?

– Хайи югъ тебрикунай пара сагърай! Иллаки санкцийрихъ галаз алакъалу яз, уьлкведа, гьакI республикадани АПК-диз герек пешекарар гьазуруниз, недай-хъвадай ерилу суьрсет гьасилуниз – санлай хуьруьн майишатдин производство кIвачел ахкьалдаруниз кьетIен фикир гузва. Са патахъай, АПК-диз пеше хъсандиз чидай пешекаррин игьтияж ава, муькуь патахъай, жегьилриз агросекторда кIвалахиз кIанзавач. Вучиз лагьайтIа, яргъал йисара ахьтин фикир тестикь хьанвай хьи, гуя и хилен кIвалахар гъилин залан зегьметдихъ, гъвечIи мажибрихъ ва хуьруьн яшайишдин къулайсузвилерихъ галаз алакъалу я. Амма исятда маса девир я: илим, техника вилик физва, идахъ галаз санал хуьруьн чкадин яшайиш, АПК-дин гьаларни хъсан патахъ дегиш жезва. Гьавиляй чна, «Гьина ханатIа, гьана виже атана» мисалда лугьузвайвал, жегьилриз чкадал хуьруьн майишатдин пешекарвилин юкьван образованидин чирвилер аваз хайи ватанда амукьун теклифзава.

ЦIи чна 40 касдиз агрономвилин, сварщиквилин ва дерзичивилин сенятрай пешекарвилин образование гана, абурув чи колледж куьтягьайвилин гьакъиндай адетдин дип­ломар вахкана. Эхиримжи са шумуд йисуз чаз 40-50 кас выпускникар ава. Алай вахтунда чна виняй тайинарнавай пландин бинедаллаз ветеринаррин, сварщикрин ва дерзи­чийрин дестейриз 9 ва 11-классрин бинедаллаз бюджетдин чкайрал, яни пулсуздаказ 75 кас (гьар дестедиз 25 кас) абитуриентар кьабулзава. 97 аялди кIелун давамарзава. ЦIийиз кьабулдайбурни кваз санлай 172 кас студентар жеда. КIелунин вахт куьруь хъувунва: 2-3 йис. Чи студентриз вацра 800 манат стипендия ава. Игьтияжлубуруз – 940 манат, диде-буба амачир етимриз – 6383 манат, СВО-дин иштиракчийрин аялриз – 2500 манат стипендия гузва. Виликрай хьиз, компьютерщикар, шофёрар гьазурдай мумкинвал авайтIа, хъсан тир. (Гьайиф хьи, цIи агрономвал кIанибурни кьабулзавач), диплом гвай багъманчияр жез кIанзавайбур ава.

– КIелзавайбуруз ина талукь дережада чирвилерни вердишвилер къачудай мумкинвал, абурухъ чкадал производствода игьтияж, гележег авани?

– Эхь. Авайвал лагьайтIа, колледждиз гьахьун патал арза гъизвайбурун чIехи пай, уьлквединни республикадин вузрик экечIиз тахьана, хквезвай зайифбур я. ЯтIани, кIва­лахда сифте чкадал тербиядин месэлаяр эцигуналди, чун алахъзава. Муаллимрин 9 касдикай ибарат чи коллектив кар алакьдай­ тежрибалуди я. Бязибуру училище арадал­ атай йикъалай инихъ кIвалахзава, вахт-вахтунда чпин пешекарвилин дережа хкажзава. Муаллимри, «Профессионалитет»­ прог­раммадин сергьятра аваз, тарсарилай­ алава кьилдин кIвалах тухузва, яни произ­водствода чарасуз тир тежрибадин месэ­лайриз артух фикир гузва, низам-къайдадин патахъай диде-бубайрихъ галаз ихтибарлувилин рафтарвилер хуьзва… Студентрин кIелунин вахт саки 1,5-2 сефердин тIи­миларнавай «Профессионалитет» программадини чав жуван везифайрив жезмай кьван хъсан нетижа жедайвал эгечIиз тазва. Чи кIвалахдин хъсан нетижа-агалкьун яз къейд ийин: цIи чи вири выпускникри республикадин вузрани ссузра имтигьанар агалкьунралди вахкана: сварщикри Буйнакскдин колледждин, агрономри Дагъустандин хуьруьн майишатдин университетдин, дерзичийри Хасавюртдин колледждин базайрин бинедаллаз. Вирибуру пешекарвилин юкьван образованидин дипломар вахчуна. Гьа чкайрин администрацийри чпиз иллаки бегенмиш хьайи выпускникриз хкянавай пешейрай чпин идарайра кIелун давамарун теклифнава. «Пешекаррин игьтияжлувал», «гележег» лагьайла, квез чида хьи, алай вахтунда Ахцегьа ичин суперинтенсивный багълар арадал гъанва, анриз пешекар багъманчийринни агрономрин игьтияж ава.

– Куьне жегьил пешекарар кIва­лах­дин чкайралди таъминарунин карда иштиракзавани?

– Мумкинвилериз килигна, эхь. Хъсан пешекардиз, гьина хьайитIани, гьамиша муьштери-кIвалах жагъида. Месела­, чи колледж кIелай луткунви Аскеров Казмира, усурви Куругълиев Марсела, ахцегьви Фатагьов Эглера вацра 75-80 агъзур манат мажиб къачуз Керимоврин хизандин малдарвилин «Алияк» карханада кIвалахзава. Гзафбур сварщи­кар ва маса устIарар яз, районда хсуси кIвалахрал ала, гьакI Уру­сатда промышленный чIехи карханайрани зегьмет чIуг­вазва.

– И колледжда районэгьлийрилай гъейри, масанрайни атана кIелзава, яни?

– Гьелбетда. Кьиблепатан Дагъустандин саки вири районрай студентар ава. Исятда чи студент­ри­кай анжах 60 кас ахцегьвияр я, 20 кас чи райондин хуьрерай, амайбур - Мискискай, Кьасумхуьрелай, Муьгъвергандилай, Рутулай, Хъуьлуьдай ва масанрай. Виликрай материалринни алатрин база хъсан тирла (общежитие, столовой, спортзал, чирвилер гудай машин, трактор, устIарханаяр авай), гьатта­ яргъал районрайни аялар къвезвай: шофёрар, трактористар, санитарар гьазурзавай эхир. Гила, лугьузни регъуь я, диде-бубаярни галаз бязи аялар училищедик экечIиз атана, ина чпиз кIани шартIар авачиз акурла, элкъвена хъфизва.

– Дагъустандин Огни шегьердин «Аг­рарный колледждин» Ахцегьрин хилен материалринни алатрин базадин месэладал кьилди акъвазна кIанзавай.

– И месэла виридалайни кар алайди, секинсузвал кутазвайди я. Жуван гъилералди тадаракламишнавай классрилай-ка­бинетрилай алава чаз мад вуч ава? Гьакъикъатда са шейни: са гъвечIи ник-бустан, сваркадин куьгьне аппаратрин ус­тIархана, 1990-йисарилай ишлемишзавай­ цвадай машинар­ авай дерзичивилин цех ва тадаракламиш тавунвай спортзал. Гена сагърай, патав гвай дараматдай­ Санкт-Петербургдин «Рассвет» фабрикадин шейэр ахкъуддайла, карчи Мисиев Вагифа вичин патай чаз кIвалахзавай 4 машинка, парчаяр, сварщикриз кIва­лахдайла алукIдай парталар пишкешна. Жегьилар хуьруьн майишатдин­ пешекарвилерал желбун, девирдин вилик фенвай технологийрин карханайра кIва­ла­хиз жедай хъсан пешекарар гьазурун патал чарасуз яз лабораториядинни тежрибадин тарсар тухудай устIарханаяр, общежитие, столовояр, медпункт авач. Студентар произ­водстводин майданрал тухуз-хкидай са «Газель» автомашин, парникни галай учхоз герек я. ИкI хьанайтIа, зегьметдин тербия ва тежриба гуналди, чилел кIвалахиз, техника ремонт ийиз­, къазанмишна, чавай чун хуьз ва масадалай аслу тушиз, училищедин игьтияжар таъминариз жедай.

– Бес квез райондин, Дагъустандин Огни шегьерда авай кьилин колледждин, спонсоррин патай хьайитIани куьмек авачни?

– Хабар вирибуруз ава, куьмекарни хиве кьазва, амма гьелелиг арадал атанвай затI авач. Умуд ква, гьелбетда. Шаз, районда са мярекат аваз, иниз чи патав гвай 1-школадин кьве мертебадин куьгьне дараматдиз килигиз тир жеди (гила ам кьилдин касдивай райондин хийирдиз маса вахчунва), райондин кьил Абдул-Керим Палчаевахъ галаз РД-дин регьбер Сергей Меликов, республикадин Гьукуматдин Председателдин заместитель Нариман Абдулмуталибов, хуьруьн майишатдин министрдин 1-заместитель Шарип Шарипов ва чи машгьур карчи Жамалдин Пашаев атанай. Абур колледждин гьаларихъ галазни таниш хьанай. Гьа чIавуз чи колледж девирдин истемишунрив кьур СУЗ-диз элкъуьрун патал герек вири жуьредин куьмекардай, гьатта школадин куьгьне дараматни бинедилай ремонт хъувуна, Ахцегьрин Аграрный колледж юкьван пешекарвилин образованидин кьилдин чкадиз элкъуьрдай ихтилат хьанай. Ажеб тир и фикир кьилиз акъудиз хьанайтIа.

– Малум тирвал, куь колледж акьал­тIарай хейлин ксари СВО-дин майданра къуллугъзава. Шаксуз, им жегьилриз ватанпересвилин тербия гунин месэла лап хъсан чкадал алайвилин делил я.

– Эхь, 20-далай гзаф чи жегьилри алай вахтунда Донбассда Ватан хуьнин женгера активнидаказ иштиракзава. Бязибурун­ тIварар кьан: Вагьабов Артур, Бегагъаев Равил, Абдулгьашумов Арсен, Рамазанов Айбек, Гьажиев Жамирзе, Жамирзоев Роберт ва масабур. Гьайиф хьи, 6 кас игитвилелди телеф хьана: Ильясов Тамерлан, Гьажиев Балагъа, Къантемиров Шихмегьамед, Керимов Арсен, Азизов Васиф, Гьуьсейнов Гьажи. Акьалтзавай несилдиз ватанпересвилин чешне хьун, рикIера эбеди амукьун патал чна абуруз колледжда баркаллувилин махсус стенд туькIуьрнава.

Дашдемир ШЕРИФАЛИЕВ