«Вучиз, уьмуьр, вун икI туькIуьр хьанватIа?..»

 

Дагъви

 

Гъиле аваз кIир галай паяяр,

Гуьзет тавуна цавай марф атун,

Ихьтин къекъуьнрал къваздай дагъвияр,

Къутармиш ийиз есирар вацIун.

 

Ингье и сефер мадни кIватI хьана,

Къвазнавай гьар сад чкадал вичин.

Дувулар галаз шумуд тар гъана,

Чебни агакьай чуьхвердин, ичин.

 

Гьикьван нагъв ала къе цавун вилел,

Марфади вацIуз гузва мад къилав.

Акуна бирдан лепейрин винел

Алаз къвезва са къаралту чIулав.

 

Мал ятIа яраб, тахьайтIа, - инсан,

Кьуьзуь дагъвиди гъил туна пеле…

- Инсан я, анжах аламатIа чан,

Кьил акъатзавач, яргъава гьеле, -

 

Лагьана, жегьил агатна вацIув,

Вуч кIантIани хьуй, акъудда патаз.

ВацIу ягъизва гьа са къатда къув,

Сиви лагьайди ван тежез япаз.

 

Са тIимил кьван вахт фена арадай,

Гъиле бармакни аваз цив ацIай

Акуна инсан хьанвай кьарадай,

Гъазаватзавай экъечIиз вацIай.

 

Кар кьетIдай кIалам хьайила мукьвал,

Къуватни акьул къведа куьмекдиз.

Исятда алай ам вацIун юкьвал,

ЭкъечIна акваз-акваз къерехдиз.

 

Эхь, гъалиб хьана и дагъви зирек,

ЭкъечIна вацIай алаз вич-вичел.

Герек атанач инсанрин куьмек,

Ядни кьар кIвахьиз, къарагъна кIвачел.

 

ИчIир хъувуна бармакдавай яд,

Юзурна, кьилел алукIна тадиз.

«КIеве гьатай кас ава жеди мад», -

Фикирна, мукьув хьана инсанриз.

 

- Саламалейкум, дагъви стхаяр!

Килигна вацIуз терс авахьзавай.

Кьегьалди вичи кьазва фад хабар:

- Вуч куьмек герек ятIа лагь завай…

 

Зи хуьр

 

Гатункъар я зи хуьруьн тIвар,

Гатуз инаг лап женнет я.

Кьилихъ галай Къайи ятар

ТIебиатдин хуш нямет я.

 

Дагъдин къайи гьамга булах,

Шир-шир ийиз, авахьзава.

Безетмишна суван яйлах,

Самур вацIук акахьзава.

 

Хуьруьн кIанихъ генг этегар,

Юкьвай къекъвей рекьер аваз,

ЭкIянавай хьиз сумагар,

Агъзур жуьре цуьквер алаз.

 

КIвач эцигиз къведач къимиш,

На лугьун, им тавхана я.

Кефсуз ятIа, ая дадмиш,

Гьар цуьк са дарманхана я.

 

Аранни я, дагъни зи хуьр,

Ина нарни жеда битмиш.

Хеб-мал хвена, къачу хийир,

Гьасила бул майва, емиш.

 

ТIебиатди ганва, гьелбет,

Вичин мердвал инсанризни,

Гьавиляй я чина адет

Гьуьрмет авун мугьманризни.

 

Мугьманперес халкь я пара,

ЧIалахъ туштIа, буюр, илиф,

Махарик квай ачух суфра

Ийида гьар кIвале теклиф.

 

Бубайрилай ирс яз амай

Руьгьдиз девлетлу я зи халкь.

Шарвилидин такьат авай

Хуьруьн арха тир Абдулгьахъ.

 

Алим Мегьрам-эфенди

Хайи хуьруьн дамах хьана,

Адан хтул Алирзади

Шииратдиз булах гъана.

 

Мегьеметан зуьрнедин ван

Сугъул рикIиз дарман хьана,

Саз гваз ашукь Абдурагьман

Гур межлисра мугьман хьана.

 

Мадни ава сейли тIварар

Чеб гьуьрметдиз лайихлу тир.

Несилри куь къени крар

Давамзава, машгьуриз хуьр.

 

Далу яна ясти дагъдиз,

Чи бубайри кутур бине.

Хуьда чна уьзягъдиз

Гьамиша ви пак тIвар вине.

*  *  *

Вич са чIехи хуьр туштIани Ялахъар,

Тарих ава, агъзур йисар рикIел гъиз.

Иесисузна акьван гуьзел яйлахар,

Куьч хьанач куьн, патарив гвай  хуьрер хьиз.

Яраб вучиз куьч хьанатIа хуьрер чи,

Ара тагуз, кьилиз къвезва фикирар.

Хтай чIавуз машгьур ксар рикIел чи

Ийизвачни бес хуьруьн тIвар тикрар.

Агь, фикирар, ни ганва квез

йигинвал,

Са легьзеда сиягьатиз алемда.

Фикиррихъ хьиз, шаир, вахъни

деринвал

Ава, абур твазвай жуван къелемда.

Яш уьлчме туш къимет гудай

инсандиз,

Адан къимет ава авур крара.

Чинеба сир авайди туш шаирдиз,

Вири сирер ава кхьей цIарара.

Къакъудзава вахтуни чи

жегьилвал,

Зиян авач, харжнатIа дуьз

рекьерал.

Белки, квезни гана жеди хцивал

Атайвиляй дагъдин зирек

лекьерал.

Эмирбегаз ша лугьуз

мел-мехъер­ик,

Устадвилел вуна чIалар туькIуьрна.

Гьевес кутаз сугъул хьанвай

рикIерик,

Хурушмар алудиз, экв куькIуьрна.

Такуна жеч туькьуьлвилер

гуьгьуьлдиз,

Къе атана кьудкъад яшдив агакьна,

Чешне я ви уьмуьр гьар са

жегьилдиз,

Эбеди яз тIвар таз валай алакьна.

 

Агакьна зав

 

Цуьк экъечIай хьиз живедай,

Себеб гана заз шад жедай.

Ирид лагьай мертебадай

Багьа савкьат агакьна зав.

ЦIай гъиле кьур хьиз алпандин,

Артух хьана гьевес чандин.

Умуми чи Лезгистандин

Гуьзел къамат агакьна зав.

Тек са юкъуз заманайриз

Куьмек гана сиягьатдиз.

Бахшнавай лезги багърийриз

Дуьз гьакъикъат агакьна зав.

 

Зи шадвилихъ хьанач кьадар,

КIелна шумудра цIарба-цIар.

АкI хьана заз, валагь, дустар,

Са аманат агакьна зав.

Гьар са касдиз чIугур зегьмет

Чандин сагъвал хьурай кьисмет.

Ви карчийрин, «Лезги газет»,

Руьгьдин къуват агакьна зав.

 

Кьудар

 

Гьикьван иер цуьк хьайитIани къалгъандал,

Садрани ам рикIиз чими жедай туш.

Гьикьван мецер хьайитIани  чIагъандал,

Кубут гъиле адай макьам къведай туш.

*  *  *

Сабурлу хьухь, гаф лагь атай чкадал,

Масадан рикI тIар тийирвал гафуни.

Къенин кIвалах вегьез тахьуй пакадал

Мумкин я вун пака къарагъ тахвунни.

*  *  *

РикIин шадвал куьруьвал я уьмуьрдин,

Йикъар-йифер гьикI фенатIа чир жедач.

Бенде залукI тахьуй квачир  тахсирдин,

Багърийривни вавай рикIин сир жедач.

*  *  *

Вучиз, уьмуьр, вун икI туькIуьр хьанватIа:

Инсандин тIвар хкажзава къуллугъди?

Шумуд факъир гьахъсузвили канватIа,

ХъийидатIа кунни инлай кьулухъди.

"Лезги газетдин" 2025-йисан 24-нумрадай.

________________________

Севни, сикIни жанавур

 

(Мах)

Са сеферда севни, сикIни жанавур,

Лапагни гваз, суьруьдикай чпи кьур,

Катдайла там галай патахъ кIамухъай,

КицI элуькьдай ван акъатна кьулухъай.

 

Са тIимил кьван амай тамув агакьиз,

Башламишна сев гуьгъуьна амукьиз.

Катиз жезмач кIвачер патахъ «путадвай»,

Залан хьанва парни адаз кIулавай.

 

«Вун галачиртIа, чун катнавай фадлай!»

Лугьуз, жанавур лап хъиле гьатнавай.

ЯтIани пар вичи къачун тавуна,

Севрез ада мадни туьгьмет авуна.

 

«Къал ийидай вахт туш гила, стхаяр,

ИкI хьайитIа, агакьда чав тартаяр.

КичIе жемир, куьн за кIевяй акъудда,

Алдатмишна абур патаз алудда» -

 

Лагьана, сикI акъвазна са геренда,

Вич къалурна, чуьнуьх хьана тIеквенда.

КицIери чал ийиз тIеквен эгечIна,

СикI хъфена, муькуь кьиляй экъечIна.

 

Гьахьна тамуз, ина кьуд пад секин я,

Хата амач, там вижеваз къалин я.

Акуна са хевлет чка эхирни,

Мукьваривай фенвачир гьич жигъирни.

 

Алуд тавунмаз гьеле дуьз юргъунвал,

Хуьз тахьана севре вичин азгъунвал:

«Гьан, - лагьана, жанавурдиз буйругъна, -

Твах кван гила жуван къуллугъ кьилиз на».

 

«Ви зегьметар гзаф я, сев», - лагьана,

Хкудна, са ютур адав вугана.

Къаних вилерай юлдашриз килигна,

Муькуь ютур вичин вилик эцигна.

 

Килигна сев хъел кваз вичин юлдашдиз:

«ИкI пай ийиз ни чирна и кIамашдиз? -

Тапасдив яна, чинин пад ифирна. -

Зунни вун гьикI сад авуна, кфир, на?»

 

Жанавур, акьалтна гуж-азабар,

КIанихъ галай вириз хьана алабар,

Аватна циз, чIарни юзун хъувунач.

КичIе хьайи сикIре чуькьни авунач.

 

Баштан ийиз кIан хьана кьил факъирдиз,

Килигни тахвуна кардин эхирдиз.

Севрени, акъвазарна ам, эмирна.

Акван ида гьикI пайдатIа, - фикирна.

 

СикIре, севрен пата туна хатурни,

Адан вилик эцигна кьве ютурни.

Амай якни кIватI хъувуна тади кваз:

«Вири гьалал хьурай, чIехи стха, ваз!»

 

Сев милайим вилералди килигна,

Кьве юлдашдин и паюнар гекъигна.

Адет патал хабар кьуна: «Вири заз

Хьайила, бес вуч амукьна, я сикI, ваз?»

 

«Гьалалвилелди неъ сифте жуваз на,

Зи тIуьн гьикьван я хьи, къайгъу чIугваз на?

Ви нефсинкай эгер хьайитIа артух,

Амукьайбур тIуьрла, жеда зунни тух».

 

«Я кьей хва сикI, ни чирна ваз икьван дуьз,

Кьасабчидлайни хъсандиз як пайиз?»

СикIре, явашдиз яргъи тум юзурна,

Вире кьенвай вичин юлдаш къалурна.

"Лезги газетдин" 2025-йисан 38-нумрадай.

____________________________

 

Дустуниз

 

Инсандик квай чIуру хесет

Бедендал алай хер я хьи, дуст.

Садан мецел ала шербет,

Садан мез зегьер я хьи, дуст.

 

Намуссуздаз авун туьгьмет

Сивиз гузвай гар я хьи, дуст.

Нетижасуз чIугур зегьмет

Даим кIула пар я хьи, дуст.

 

Дарман авач пехил рикIиз,

Сагъ техжер азар я хьи, дуст.

Бенде юрфар ягъай чилиз

Чандикай бизар я хьи, дуст.

 

Хъсанвилиз писвал хъувун

РикIиз залан тIал я хьи, дуст.

Хизандин гаф санал татун

БарбатI хьайи кIвал я хьи, дуст.

 

Хва акъвазун бубад чина

Гзаф зулум кар я хьи, дуст.

Бязибуруз ачух дуьнья,

МичIи сур хьиз дар я хьи, дуст.

 

АвачтIа са касдихъ сабур,

Ам вичиз зиян я хьи, дуст.

Шаксуз, къведач адал абур,

Мез адан шайтIан я хьи, дуст

 

И дуьньяда виридалай

Дуьзвал герек къвезва хьи, дуст.

Таб-гьилледал уьмуьр тухвай

Руьгьерни кваз шезва хьи, дуст.

 

Хъсан яни, пис чи уьмуьр,

Вич къал квай суал я хьи, дуст

ГьикI жедатIа яраб эхир,

Жавабсуз мискIал я хьи, дуст.

 

Гьар са кас чун и дуьньядиз

Атанвай мугьман я хьи, дуст

Эхиратдин даим кIвализ

Хъфинни аян я хьи, дуст.

 

Шехьдачни

 

Тажуб жемир къвезва лугьуз шелдин ван,

Ашкъидин цIа гьатна кузва ширин чан.

Алахъна дар ийиз гьамиша девран,

Вафасузди гьалтдайди бес шехьдачни?

 

Гужуналди дакIандакай яр кьуна,

Кьезил шагьвардикай къати гар хьана.

Къанажагълу уьмуьр кIула пар хьана,

Дердер эхиз тахьайди бес шехьдачни?

 

Вил вегь кьулухъ, тамаш са геренда,

Уьмуьр фена яд хьиз къвазвай уьленда.

Са цуьк кьванни таз тахьана чеменда,

Вични цуьк хьиз шуьткьвейди бес шехьдачни?

 

Чун эмирдиз муьтIуьгъ муъмин ксар я,

Уьмуьрдин уьлчме алатай йисар я.

Вучиз бязибур чандикай бизар я,

Кьиникь мурад хьайиди бес шехьдачни?

 

Къуй хиялар фирай яргъал мензилриз,

Вахтуналди кьванни дердер кьезилриз.

Са весини таз тахьана несилриз,

Мез кьуна, лал хьайиди бес шехьдачни?

 

Ни кутуна вичик тахсир, лагь куьне?

Алахънава бязибур чеб кьаз вине.

Гъавурдик кваз жува кутур дуьз бине

Къадирсузри чIурайди бес шехьдачни?

 

Хажалатдин рехъ кьаз жедач ракьувай,

За эхзава, ша са вил вегь мукьувай.

Туьхуьр тежез марфадивай, гарувай,

РикI, шем хьана, кайиди бес шехьдачни?

 

Атана дуьньядик умуд кутуна,

Уьмуьр фена, са экуь югъ такуна.

Кьуьзуь кьилихъ веледрини тек туна,

Са куьнкайни тахьайди бес шехьдачни?

 

Къимет амач алакьунриз гъилерин,

Девир хьанва алверрини гьиллейрин.

Жувак тахсир квачиз, тапан фитнейрин

Селдин хура гьатайди бес шехьдачни?

 

*  *  *

Гуьрчегбур дагъдин вири ерияр,

Куьз я абур вун галачиз, кIани яр?

Вун зи тIални, зи дарманни дава я,

Зи гуьгьуьлар дегишардай гьава я.

 

Вири уьмуьр фена вахъ вил галаз зи,

Садра кьванни килигнач вун чIалаз зи.

Куьлег хьана вун зал алай ракьарин,

Нур къалурнач заз алахьай йикъарин.

 

Мад сергьятра гьакьзамач зи хажалат,

Гьикьван лугьун, эй дердер, залай алат!

Зал алкIанва абур дерин хирер хьиз,

ТIал эхзава за, вилерай накъвар физ.

 

Кайи рикIиз са куьнкайни амач дад,

Ам кьуьд хьиз я галамачир чими гад.

Кьарай квахьна, ваз чидайвал амач зун,

Зи гьиссервай вучиз хъуьтуьл хьанач вун.

 

Цуьк экъечIай сих кул - кусрин арада,

АтIуз тежез, эхир гьана кьурада.

Вал кьарубур къвез, яргъалай килигиз,

Бакарасуз тахьурай вун гьа цуьк хьиз.

 

Са цуькведкай гатфар жедач лугьузва,

Вуна а цуьк вуж паталди атIузва?

Гатфар хьана кIанзаватIа рикIе зи,

А цуьк гъана эцига ман гъиле зи.

 

*  *  *

Гьиниз фена, тIебиат, ви гуьзелвал,

Ягъидин гъил атанатIа яраб вал?

Къацу либас аламачиз синерал

Акурла, нагъв атана зи вилерал.

 

Вун дамах тир вири Самур дередин,

Безетмишна тарари гьар жуьредин.

Килиг дуьнья туькIуьр хьанвай тегьердиз,

Терг хьана там татанмаз дуьз бегьердиз.

 

Гьайиф чIугваз ама чIехи-гъвечIиди,

Ферз я къачун чаз Аллагьди гайиди.

На лугьун хьи, кьатI хьана чи умудар,

Галамачиз виш йисарин шагьидар.

 

Гуьзгуьдиз хьиз килигдай гьар пакамахъ,

Гьайиф хьи, галукьна чIулав тIегъуьн вахъ.

Лал хьанва мезреяр ван сес амачиз,

Ничхирарни квахьна гелни галачиз.

 

ТIебиатдихъ ава вичин къанунар,

Йиса кьудра дегишарда акунар.

Яргъал фидач, мукьвара квез аквада,

ЧIулав тIарун чили вичиз чIугвада.

 

Гатфар къведа, къацу ийиз мад кьуд пад,

Пашман хьайи чи гуьгьуьлар тийиз шад.

Чи саймазвал себеб яз, мад сеферда

ЦIай кьун тавурай таму и тегьерда.

 

*  *  *

1

Вахтунивай са чIавузни теселли кIан жемир­

рикIиз,

Я элкъвена гьайиф чIугваз килигмир жув

фейи рекьиз.

Эгер гьисабзаватIа на фейи вахтар

бахтлубур яз,

Гьич са шакни алач, абур алатна фин

залан я ваз.

Са куьникайни тахьана, гьакI бедлем хьана

фейи йисар,

Хтай чIавуз рикIел гена амукьда вун

гьайиф чIугваз.

Хийирсуз я гарай ягъун къуьл кумачир

куьгьне нагъвар

Чалишмиш хьухь амай уьмуьр кутугайвал

тухуз кьилиз.

 

2

 

Себеб вуч я варз хьиз цава

мукьвал-мукьвал дегиш хьунин,

Ракъини хьиз гьа са жуьре дуьньядиз

ишигъ тагунин?

Вучиз мичIи булут гъизва вуна михьи

вили цавал?

ЧIуру чини гьич са касни гуьрчегардач,

зи азизди.

Вердиш хьанва зун ви наздик,

мадни хьурай ваз кIанивал,

Белки, са вахт къведа вунни муьтIуьгъарда

зи сабурди.

Ви шандакьар лишан ятIа чун сад-садаз

кьисмет хьунин?

3

 

Бязибурун уьмуьр физва женнетдикай

фикир ийиз,

Алахънава садбур чпиз женнет чилел

туькIуьр ийиз.

Ваз акьулни вилер ганва - им тушни кьван

еке девлет?

Акьулдилай зурба са затI ава, адан тIвар я

кьисмет,

Адакайни жедач куьмек, жув чалишмиш

тахьанмаз.

Фикирдихъни жедач эхир, вердиш туштIа

чIугваз зегьмет,

Магьрум мийир жув уьмуьрдин лезетрикай,

чан аламаз,

А дуьньяда ам авани-авачни гьич чинни

тийиз.

 

4

АвуртIани муьгьуьббатдин дердини зун

вахтсуз кьуьзуь,

Ви ашкъидал первана яз, кьил-кьилелай

алатдач зи.

Муьгьуьббатди квадарда кьил рехъ

тахьайдан рикIяй-рикIиз,

Авчи хьана къекъведайдан, жейран фейи

жигъир чириз.

Зун авчи туш, гуьлчемен, я жейрандиз

тIуьн, цуьквер авай.

Эхь, алакьда залай хару жейран жував

вердишариз.

Ашукь я зун вун паталди рикIе ашкъид

бейтер авай,

Вакай ширин мани лугьуз садрани мез

галатдач зи.

 

5

Чеб хвейидан къадир тахьай халкьди эхир

агь чIугвада,

Дустни душман чир тахьайди,

рехъ квахьна, гьатда руквада.

Къадир чир хьухь хъсанвилин, эгер вун

дуьз инсан ятIа.

Жуван кьатIун авачирди, шаксуз, ухшар я

балкIандиз,

Жилав гьалдна, къекъуьрда ам гьарда

вичиз гьикI кIан ятIа.

Тамашачи яз, яргъалай килигиз къвазмир

уьмуьрдиз:

Мукьув агат, ахпа ана вуч аватIа ваз

аквада.

"Лезги газетдин" 2026-йисан 26-нумрадай.