Хъсанвилелни писвилел чун уьмуьрда, жемиятда, инсанрин арада тIимил расалмиш жезвач. Инсанриз хас тир и ерийрикай тIимил раханвач, кхьенвач. Амма гьа ихьтин тIвар алай ктаб зи вилик сифте яз атанва. Белки, ава жеди, амма зал ацалтнач.

Ктаб культурадин «Куьредин ярар» маканда акъат­нава. 244 чиникай ибарат кIва­тIалда А. Гьасан эфендидин, Етим Эмина­н, СтIал Сулейманан, М. Бабахано­ван, П. Фатуллаевадин, Ген­же­ви­ Низамидин, СтIал Мислиматан, А. Межидован, Сардар Абилан­, А. Ашура­гъаеван, Л. Уружбеговадин, Саиратан, Куьре Абидан, Г. Мисрихановадин, Ш. Сулей­манован, Р. Къарибовадин, С. Иб­рамхалиловадин, Али Алиеван, М. Муталибовадин, З. Гьажимирзоеван, А. Мисриханован, Гъ. Ибрагьимовадин, М. Та­гьир­бе­гован,­ Р. Дадашеван, М. Къурбановадин шиирар, рубаияр гьатнава. Эхир­дай 9 касдин эсерар урус чIалал ганва.

КIватIал акъудун патал къайгъуда хьайибур алим, писатель, литературовед, об­ще­ственник Къурбан Халикьович Акимов (координатор) ва РФ-дин журналист­рин, Лезги писателрин союзрин член, культурадин «Куьредин Ярар» макандин регьбер (кIватIал гьазурайди) А. Агьмедпашаев я.

Хъсанвал, писвал – ибур гьар са обществода эдебдин, марифатдин категорияр я. На­сигьатчийри, адет яз, уьмуьр­да­ жезмай кьван хъсанвал авуниз, писвилиз, пис крариз рехъ тагуниз эвер гузва. И жигьет­дай чи къадим халкьдихъ камаллу мисаларни тIимил авач: дуьньядал сад хъсанвал, садни писвал аламукьда; писвал тавун – гьамни хъсанвал я; писвилер ийидай ксар инсанри негьда; писни хъсан фейитIа чи рикIелай, алудда чун шейтIанрини рекьелай; хъсан гафуни – акьул, пис гафуни тIал гуда; хъсан затIар недай сивяй пис гафар акъатун лазим туш; хъсанвал алцумиз тежедай хьтин девлет я; хъсанвили хер сагъар хъийида.

КIватIалда ганвай са жерге шииррин бязи цIарар халкьдин дерин манадин мисалар, насигьатар хьиз я:

«Хъсан крар вилик кутур – эхиратдиз мал ая на,
Гьар са пис кар терг авуна, хъсан кардиз ял ая на».
(Етим Эмин. «Нефс»).

«Садаз дуьнья суфрадаллай кабаб я,
Садаз дуьнья кефли ийир шараб я.
РикI михьи кас, кьепIинамаз къелем гвай,
Вун къанихдан туьтуьнавай кIараб я».
(Пакизат Фатуллаева. Рубаияр).

«Писдаз це кIур, къалура эдеблу крар,
Хъсанвили ачухда бахтунин варар».
(СтIал Мислимат. «Инсан лугьур тIвар хьурай…»).

«Вуч акуна, Мислимат, дуьньядикай ваз?
ХупI четин я ахмакь затI гъавурдик кутаз…
Дидед чIални адалат тамукьайла чахъ,
Жедачни бес чун михьиз дуьньядиз алчах?!»
(СтIал Мислимат. «Шехьзава чил-цав»).

«Писвилиз рехъ тагай кас, умунвал хвена,
Са чIавузни аватай туш дуьньядиз виляй».
(Саират. Рубаияр).

Ктабда гьатнавай вири шейэр анжах хъсанвиликайни, писвиликай туш, абур насигьатдин, чIалан ва гзаф маса месэлайризни талукьарнава.

Тарихдиз, инсаният фенвай рекьиз вил вегьейлани, акваз­вайвал, хъсанвилинни писвилин арада датIана женг кьиле физва. Ам садрани акьалтIни ийидач. И кар чаз вири девиррин эдебиятдин шейэрайни аквазва. Жуван лезги халкьдикай рахайтIа, адаз писвал кIандач. Лезги – гуьзгуь гьавайда лугьузвач. Адан рикIи гьамиша хъсанвилихъ, гьахълувилихъ ялзава.

И секинсуз, муракаб, къармакъариш девирда хъсанвални гьахълувал, адалат гзаф жедайвал, писвилиз садани рехъ тагудайвал авун инсан тIвар алай гьар садан буржи хьана кIанда. Ихьтин ерийрикай гзаф рахана, гзаф кхьена кIанда. Мектеб­ра, вузра жегьил-жаванар тербияламишунин карда мукьвал-мукьвал ишлемишзавани чна и ерийриз талукь хъсан чешмеяр, таъсирлу шиирар, мисалар? Эхь лугьуз жедач.

«Хъсанвал ва писвал» тIвар ганвай кIватIал акъудуналди, гьуьрметлу Къ. Акимовани А. Агьмедпашаева акьуллу кар авунва, чаз виридаз хъсан чешне къалурзава. ГьакIан бейтерефбур жемир, къуй и дуьньядал хъсанвилериз гзаф чка хьурай, лугьузва абуру.

Амирхан Бабаев