Вили ранг

Вили ранг,

Зи жегьилвал ацIурнавай

Милли ранг,

Заз аквазвай ахварарни-

ВацIар хьтин,

Цавар хьтин –

Вили я.

Вили – вили гъетерикай

Кагьрабаяр ава захъ.

Вили-вили шегьеррикай,

Жизви вили циферик квай

Лиферикай

Хияларни ава захъ.

Вили я зи ярдин вилер,

Вилибур я къизилгуьллер

Секин, вили багъда авай,

Вили я югъ,

Вили я рагъ,

Мадни вили дагъдал алай.

ЧIулав цифер,

МичIи йифер

Вили вацра чуьхвенва,

Асуннавай утагъ хьтин

Вили дуьнья

Зи мурадрин

Бул экверив ацIанва.

 

Март

Пенжер ахъа я,

Галамач ахвар.

Ширин хиялар

Гьатнава рикIе.

Кифера хутур

Зи чIулав чIарар

Надинж шагьвардин

Къугъвазва сиве.

 

Хуьре март ава

Къе уях хьайи,

Зани сес кутан

Манидик Чилин.

Чна салам гун чаз:

- Сабагь хийир!

Къецихъ март гала

Руьгь ийиз чими.

 

Яргъи авурла

Ракъинал кьве гъил –

Лацу перемда

ЦIразва беден.

Ша, гатфар, гьахьа

Зи хуруз жегьил:

Чими сел хьурай

Шаирдин дердер.

 

Къуьлуьн твар

Ксанва къуьлуьн твар

Чилин бедендик.

Ксанва къуьлуьн твар –

Бала кьетIен тир.

 

Са кьални, са тарни

Туш Чилиз багьа,

Уьмуьрсуз хьайитIа

И гъвечIи бала.

 

Живедин къатарик

Чими нефес  хуьз,

Хуьзва ник, рикI авай

Хурун кьефес хьиз.

 

“Гатфар я! Уях хьухь,

Вахт хьанва, бала!

Вун хуьнуьх, уьмуьр хьиз,

Алакьна залай.

 

ЭкъечI фад, тамаш вун

Ракъиниз гуьзел.

Вал темягь тефий ман

Харарин безет.

 

Мад за ваз ви рекьиз

Са насигьат гун:

Вил алаз мукалдал

Дарих тирла вун –

 

Вун надинж чукIулдин

Хура гьат тавуй,

Къадирсуз пIузаррал

Балабан тахьуй:

 

Квадарна бегьердин

Багьа са-са твар,

Къугъвада ви тандал

Инсафсуз тупIар…

 

Гатфар я! Уях хьухь,

Вахт хьанва, бала!

Вун хуьнуьх, уьмуьр хьиз,

Алакьна залай”.

 

Дагълар

Дагълар, дагълар! Гуьзел я куьн,

Такур инсан гьейранриз.

Дерин кIамар, дуьз майданар –

Демер я ви жейранриз.

 

ШуькIуь рекьер къекъвез-къекъвез

Физва дагъдин хураркай,

Тик гуьнеяр, къацу чIурар

ТIебиатдин гамар квай.

 

Мулдин цуьквер хкаж хьанва

Къацу векьин арадай,

Ширширдин ван къвезва кIамун,

Авахьзавай агъадай.

 

Агъзур жуьре нурар гузва

Ракъин нурдик чигеди,

Пагь, суьгьуьр я махарик квай

Заз ахъаяй дидеди.

 

Лацу бармак пеле туна

Акъвазнава, къужа хьиз,

Дагъдин тик син, адан патав

Мад са кукIуш, ружа хьиз…

 

Цуьк

Экуьникай хабар хьана,

Дагъларилай катна йиф.

Гуьнейрилай кIамун хивез

ЭвичIна мад къалин циф.

 

Кьежей, кьецIил чархун кукIвал

Ян гузва тек цуькведи.

Къабухдамай кьил куьрснава

Залан, къайи чигедик.

 

ХкечIна рагъ яваш-яваш

Рагарив чин игисна,

Сифте нурар хуш цуькведин

Таза буйдиз багъишна.

 

Падна къабух, юзана цуьк,

ЦIай хьиз кузва къванерал ,

Кьурун тавур накъвар хьиз, чиг

Ала назик пешерал.

 

Регъуьз-кичIез, руша хьиз, кьил

Хкажзава ара-бир –

Ашукь хьанва ракъинал цуьк,

Четин яни чирун сир?

"Лезги газетдин" 2018-йисан 51-нумрадай

____________________________________________________________________________________________

Ичин багълар

 

Акъатналда къаяр яргъаз,

Куькдавалда ватандин саз,

Амач лугьуз масанра лаз,

Заз ван хьана, ичин багълар.

 

Гьуьлелай гар агакьна квел -

КукIрух хьана цуькверив хел,

Квел дамахиз, чархарин пел

Кьакьан хьана, ичин багълар.

 

Лацу тарар - гапIал-гапIал,

Зериф шагьвар къугъваз япал,

КIунтIал алай чIижерин кIвал

Залан хьана, ичин багълар.

 

СтIал шаир Сулейман-ба,

Машгьур авур чи хуьр-уба,

Куь сирерни чидай, зурба

Багъман хьана, ичин багълар.

 

Алахьна жал Самурдин яд

Кьве патахъни, чкIиз баяд,

Къизилагьмед ичерин ад

Фарман хьана, ичин багълар?

 

Хура туна часпар куьгьне,

Ахмиш хьуй ам къуза,гуьне -

Ширин шуьрбет хъвада куьне,

Дарман хьана, ичин багълар.

 

Атанай, зур кьилел алаз,

Къиргъинар, куьн кIурук кутаз.

Ахварайни такурай чаз

Пашман хьана ичин багълар.

 

Чида, а югъ ала мукьвал:

Чи пайдахдин юкьни-юкьвал

Куь цуьк жеда лацу, я ал

Лишан хьана, ичин багълар.

 

Хвенва чна айгьамдин чар,

РикIелламаз бубайрин кар:

Ама лезги пIинидин тIвар,

“Ширван” хьана, ичин багълар.

 

Гъиле  тIаратI, кьулак нажах -

Фашалда куьн тавуй къурвах.

Заз акуна дустунин тах,

Душман хьана, ичин багълар…

 

Кьунва куьне дере-тепе,

Къацу гьуьлел - лацу лепе.

Секинрай зун, куь са пипIе

Макан хьана, ичин багълар.

"Лезги газетдин" 2021-йисан 3-нумрадай

___________________________

«Ашукь я зун ал цуькверин шалдик квай…»

Зи хайи чил

 

Зи хайи чил! Ква жеди зун суварик.

Я аватIа мугьманвиле датIана?

Аквазвайди михьи хъвер я кIуфарик,

Течирдани салам гузва атана.

 

Ич атIун за жув гелкъвезвай багълара,

«Ай баркалла!»  ̶  тарифда зи гъилерин,

Я шиш-дагълар тван гамунин гъалара –

«Ви тай авач, бике!»  ̶  шад я эллериз.

 

Сив ачухин, мани лугьуз ярдикай –

Ярдизни заз икрамзава жегьилри.

Аян хьана низ зи рикIин кардикай:

Пуд симинин чуьнгуьр ква зи жигьизрик!

 

Вун я, зи чил, йихт авурди жаллатIар

КIвач эцигай туьтуьнамай аваздал,

Къуй Маринан давам хьурай «гъалатIар»,

Авач дерзи рабни гъал гваз акъваздай.

 

Ашукь я зун ал цуькверин шалдик квай,

Вакай мани хкьаз жезмач, за гьикIин?

ЧизватIани туьнт къилихдин звалдикай,

Заз багьа я камаллувал ви рикIин!

 

Хайи хуьр

 

Хали юкьваллай дагъларин чанах,

Хуьр алай чка – кIукI я халидин.

ЧIурар я махпур, рагар я чахмах –

Им я зи ватан, ери хайид тир.

 

Шумуд несилдиз лувар гайи муг…

Ни ганай тедбир ахваррин ширин:

КIулаваз аял, мес-къуьж, кварни куг,

ЧкIанай зи хуьр дугунриз серин.

 

Куьч хьана жемят хъинедалди раж,

Гьардан рикIевай са умудлу зенд:

«И дар ерида хъижедач чи кIвач,

Чун я аранрин мензерайрал бенд!»

 

Сагъ я гилани гьар кIвалин айван,

Чубарукри муг хразва кьурук,

Чизма къванериз иесийрин ван,

Амма къула верг хкIазва цавук.

 

Куьче тIуьр векьел алцифнава рагъ,

Сад я зи хуьруьз – гад яни им, зул,

Сад туш амма заз, рикIел алай дагъ:

Гьим я зи бине? Гьинва зи дувул?

 

ВацI

 

Вун живе хьиз хкатдайла живерикай,

Гьар стIалда бузханадин нефес аваз,

Вал чан гъайи агъсакъал, кIукI циферик квай,

Вуч рази тир: Лезги Чилин жеда вав наз!

 

Сиве кIезри, кьилел хару лекьерин жуьт,

Гаф авачир ви гьайбатдиз, зарбуниз ви:

Гагь дуьзмишиз кьерел цIару векьерин чит,

Гагь лепедив гадар ийиз чархарал фин.

 

Кьуна даим хайи чилин аваздив зил,

Гагь хуррамдиз, гагь зарулдиз къарагънай  ам,

ЯтIани ленг хьаначир ви лепедин кьил –

Гьерекатна, гуьгъуьна таз агъзур кIалам…

 

Ингье зун къе ви кьуранвай яхадава,

Руг ацукьай хъуьр хьиз авай курамалдин,

ГьикI ава заз, мам къакъудна чагъадивай,

ГьикI ава заз, цIай аватна кьураматдиз.

 

ТIварни ама, муьгъни ала, ягьанат хьиз,

Кьуру ккIал  ̶  шел акIанва туьтуьна зи,

Вун аквазва хайи чилиз кьур инад хьиз,

Ви шагьварар хъижедач мад гуьгъуьна зи…

 

Акъваз! Заз цин къвезва, къвезва яргъарай ван!

КIандач рикIиз бамиш хьана умуддин шем,

Белки, белки, и дугунал хкведа чан,

И кьерериз рехи рамаг ахмиш хъижен!

 

Ичин багълар

 

Акъатналда къаяр яргъаз,

Куькдавалда ватандин саз,

Амач лугьуз масанра лаз,

Заз ван хьана, ичин багълар.

 

Гьуьлелай гар агакьна квел  ̶

КукIрух хьана цуькведив хел,

Квел дамахиз, чархарин пел

Кьакьан хьана, ичин багълар.

 

Лацу тарар гапIал-гапIал,

Зериф шагьвар къугъваз япал,

КIунтIал алай чIижерин кIвал

Залан хьана, ичин багълар.

 

СтIал шаир Сулейман-ба,

Машгьур авур чи хуьр-уба,

Куь сирерни чидай зурба

Багъман хьана, ичин багълар!

 

Алахьна жал Самурдин яд

Кьве патахъни, чкIиз баяд,

«Къизилагьмед» ичерин дад

Фарман хьана, ичин багълар?

 

Хура туна часпар куьгьне,

Ахмиш хьуй ам къуза-гуьне,

Ширин шуьрбет хъвада куьне,

Дарман хьана, ичин багълар.

 

Атанай зур кьилел алаз

Къиргъинар, куьн кIурук кутаз.

Ахварайни тахкурай чаз

Пашман хьана ичин багълар!

 

Хуьзма чна айгьамдин чар,

РикIелламаз бубайрин кар:

Ама лезги пIинидин тIвар

«Шурван» хьана, ичин багълар!

 

Гъиле тIаратI, кьулак нажах  ̶

Фашалда куьн тавуй къурвах.

Заз акуна дустунин тах

Душман хьана, ичин багълар…

 

Кьунва куьне дере-тепе,

Къацу гьуьлел – лацу лепе.

Секинрай зун, куь са пипIе

Макан хьана, ичин багълар.

 

ЧIулав гъвергъверар

 

Гьикьван иер я гатфарин рукар!

Гъвергъверри кьунва къветерин мукар.

 

Вили ва мили гъвергъверрин патав

ЭкъечIнава цIи гъвергъверар чIулав.

 

Цава акIанвай вилер ятIа куьн?

Гьайифри кайи рикIер ятIа куьн?

 

Зул амаз, хъуьтIуь вегьенай яргъан

Лацу ва къумрал чанарал жаван.

 

Агъарикай куьз ракъини жумарт

А сур тахьайбур хкудзава мад?!

 

Дидедин къвалал аламайбур тир,

Адан гъилихъ вил галамайбур тир.

 

Хайи кIвалерин ахъазма варар,

КIани рушари кхьизва чарар…

 

Сан кьан тийидай дявейрин ялав.

Яран сувара – гъвергъверар чIулав.

 

Заз такIанда

 

РикIел хвена гугрум накьан,

Ислягь, михьи цавар кьакьан

Ихтибардай вегьин гьикьван

заз такIанда!

 

Суьзме-булут алаз къвалал,

Цуькверив гва атиррин чIал,

Ракъурдайла иниз завал,

заз такIанда!

 

Лишан кьуна жейрандин пел,

Элекьарда батIулда хъел  ̶

Патай тефин залумдин хьел

заз такIанда!

 

Наби хьана рахазва вуж,

Шишиналлаз лиферин луж?

Кьве чин алай тапунин гуж

заз такIанда.

 

Хуьх куьне зун, ракъар-варцар!

РикIеллайда чIулав лакIар

Рагъул тавуй гьамга ятар

и кьакьанда,

и кьакьанда.

 

*  *  *

Арбен Къардашаз

 

Вахтар чи чIуру я,

Бахтар чи чуру я:

Къузгъунар кьаз тазва лекьерай.

Явайрин мичIери

Махлукьат куьчери

Тухузва хаталу рекьерай.

 

Кьил кьантIар лавгъайри,

«Аяндар архайри»,

Тада чаз муркIарни цIивинар.

Тек Сад чи иман я,

Тек Садаз аян я

Чи иниз атунар-хъфинар.

 

Ганва Зулжалалди

Айгьамрин чIалалди

Чаз элдив рахадай кьатIунар:

Чи къул хьуй къениди,

Чи рагъ хьуй чимиди –

Какадра арайрин атIунар!

 

Цаварин четирар,

Чилерин атирар

Дуьзмишна ава ви къелемда.

Хкажа елкенар,

Гьисаба уьлквеяр

Пак, михьи рикIерин алемда!

 

Низами

 

Ингье зун гьахьзава къе мад ви багъдиз,

Нурарив, рангарив ацIай утагъдиз.

 

Гуьзелар ирид ваъ, ирид виш агъзур

И багъдиз илифиз гьазур я, гьазур.

 

Ажайиб махарин чIалахъ яз, чпин

Чинебан сирерал кьазватIа ваз кьин?

 

Ийизва ихтибар, камилдин султан,

Гьейран я чIалал ви назлуни жаван…

 

Уьмуьрдин чин михьиз акунай заз пис,

Лампадал, гум ийиз, ацукьайла гьис.

 

Ви гъили, атана яргъа яргъарай,

Зи руьгь, чан акъуднай кIеви ракьарай.

 

Мелгьем хьиз, зи рикIел ацукьнай гафар –

Йисарин къабухдай экъечIай марвар.

 

Акунач, атанач вун рахадай ван,

Амма вун патав гвай, алайди хьиз чан.

 

Дуьнья кьван рикI авай вун зи хабардиз

Акъатнай, Низами, цавун чапар хьиз.

 

Гар

 

Вуч залумдин гар ава къе!

Дагъдин хурай тухузва шим,

Гьар са ничхир тунва лекъве,

Гьар са тарцик кутунва жин.

 

Садаз садан хквезмач ван,

Сада садан хкьазмач гъил,

Шегьре рекье авай инсан,

КIвач патай физ, хьанва табдил.

 

Сада пелез чIугвазва фес,

Садан гинез аватна кур,

Сада, пеш хьиз, кьурана мез,

Дурум гузва, тежез какур.

 

Югъ йифекай жезмач чара,

Къалхмиш я эл, такваз чара,

Анжах зи рикI куькIвенва ваз,

Анжах ви гъил куьмек я заз.

 

Къе пакамаз

 

Вил ахъайиз тазвач завай

И бед хъуьтIуьн хасиятди,

КIвахьна мад жив рагъул цавай,

Чилер кутаз азиятдик.

 

Гваз къекъвезва пилте гару –

Кул тийидай чIуру чIижер.

За, твар вегьез, хвейи кару

ЧIередик ква кьуру тежер.

 

РикIеллачир завал хьана,

Саврухди къав шткизва мад,

Эхир нефес мукьвал хьана,

Аязди къан дигизва мад.

 

Накь пакамаз жум хьтин рагъ

Гваз атанай гатфарин тел…

Ни эцигна къайи къалпагъ

Зи къупламиш хьайи рикIел?

 

Билбил

 

Шуьшедай акуна къалп, вили цавар,

Хуррамдиз вегьена, ахъайна лувар,

Гьа икI ви уьмуьрдин акьалтIна сувар,

Гьавиляй заз и югъ душман я, билбил.

 

Вуна хьиз, лув гана, къудгунна харуз,

Зани гьакI шуьшейрай аквазвай цавуз,

Гьа ви хьиз, зи рехъни алатна лугьуз,

Кьуд пата жедайди са ван я, билбил.

 

Низ чидай гатун къар элкъведайди мад,

Низ чидай вацIариз хкведайди яд,

Низ чидай айгьамрихъ хъжедайди дад  ̶

Гъавурда акьуртIа, хъсан я, билбил!

 

Къелеяр чIугуна, хуьзва а уьлкве,

Ам къачуз алахъун гунагь я еке,

Зунни туш иеси авачир бике  ̶

РикI жував гумачир инсан я, билбил.

 

И гьарай адахъай чуьнуьхин за гьикI,

Ажайиб хабарди тавуй ам гъарикI.

Ингье и шуьшедал пад хьана ви рикI,

Чаз кьведаз амайди ви чан я, билбил.

 

Адамни Гьава

 

Чун гьар сад Адам я, чун гьар сад – Гьава,

Кьалу я иви чи, михьизма кIараб.

Сад-садан тIални я, сад-садан дава,

Сад-садан суални, сад-садан жаваб.

 

Бул я чи балаяр, дул я чи къалин,

ТIимилбур – чилерал, чилерик – гзаф,

Амма чаз аквадач кьуьзуьвилин чин,

РикIер чи хци я, гьиссер я чи саф.

 

Гъил-гъиле акьурла, ргазва иви,

Хкатна квахьзава кIвачерик квай чил.

Зун пакун тIвал я ви, са кIус я зун ви,

ЧIар нефес амай кьван чахъ вил жеда чи.

 

Гафар чи айгьам я, гафар я иер,

Какадриз кьасухдай гьалални гьарам.

Гьавалу Гьавади, хчелиз, гъетер

Ви цанин хуьлериз чукIурда, Адам.

 

Зи рикI

 

Атанва зун уьмуьрдин са арадиз,

Вири гана кьисметди заз аламаз,

Сабур гузва чагъиндавай баладиз,

Амма рикIи вилив хуьзва аламат.

 

Амма рикIел, къенивилихъ цIигел тир,

Хер ийизма патай фейи гуьлледи,

Мерд Гуьзелвал, инсанвилин эвел тир,

ТIилид къван хьиз, руг ийирла гьилледи.

 

Гьелек жезва ам къаб алай гафарин

Гьар дувулда сирлу бине ачухиз,

Дугъри къуш хьиз, михьи къуш хьиз цаварин­,

Гьазур я ам ахъа капал ацукьиз.

 

Белки, жумарт ва хаталу дуьнья и

АквазватIа заз цуькведин вилерай?

Белки, за твар незватIа ви гъилелай?

Белки, гьеле зун ханвачтIа дидеди?

"Лезги газетдин" 2023-йисан 50-нумрадай

__________________________________

Гамарин устаддиз

 

За нехишра вил экъуьрна лезги гамунин,

За табарал гъил элкъуьрна лезги гамунин.

 

Яр хкведай рекьер хуьзвай, къвалал кьеб алаз,

Жегьил свас, на гам храна, тупIун рикI цIраз.

 

Пак Шалбуздин вирин вилни жегьре цIун ялав,

«Цацун цуькни» «бубул» гва «цицIелдин» къвалав.

 

«Хашар», «хъимил», «кьепIир», «миграгъ», «лезги гъед», «марвар»­,

«Лежет», «къуба» - гьикьван ава чешнейрин тIварар!

 

Дегь гиширрай аквазва вун, къилихдиз зирек,

Ви уьтквемвал, ви зерифвал, ви ашкъидин экв.

 

Нураринни, рангаринни ви лирлидин чIал

Азгарарни серинар гваз агакьнава чал.

 

На деринра чуьнуьхна ви рикIин гъалаб, гъам,

Храна чаз ачул суфра, кIвалин абур - гам.

 

Адамалай Хатамалди ви гъилерин ад

Хуьн тавуртIа, чи тахсиррал хтурай сад мад!

"Лезги газетдин" 2024-йисан 17-нумрадай

__________________________________________

Дуьньядин классика - лезги чIалал

Лейлидинни Межнунан сефил кьисметдикай ван тахьай кас дуьньяда авач жеди­. VII асирда Арабис­танда кьиле фейи агьвалатдикай, кьве жегьил-жавандин, Лейлидин­ни Къейсан (Межнун гададиз ганвай­ лакIаб я) муьгьуьббатдикай машгьур шаирри кхьей дастанарни малум я. Амма вири­далайни кIелдайбурун рикI алайди, са шумуд чIалаз таржума авунвайди 1188-йисуз фарс чIалал Низами Генжевиди (1141-1209) кхьенвай «Лейлини Межнун» поэма я. Адалай гуьгъуьниз А. Навоиди 1484-йисуз узбек чIалал, Физулиди 1536-йисуз азербайжан чIалал кхьенвай «Лейлини Межнун» дастанарни машгьурбур я. Амма и авторри­ гьа  Н. Генжевидин поэма чешме яз къачуна. Месела, Физулидин поэма азербайжан чIалаз элкъуьрнавай Н. Генжевидин поэма я лагьанвачтIани, ана Н. Генжевидин шииратдин «каруш» аквазва, гафба-гаф адан поэтикадин такьатар ишлемишнава. Яни Н. Генжевидин яратмишунар вири девирра авторризни устадвилин чешне ва чешме яз хьана.

Лейли масадаз гъуьлуьз гана лагьай ван хьайила, Межнун гьавалу хьана чуьлда, рагара-цIарара ава.  Са Аллагь рикIел алайда адал Лейлидин чар агакьарзава ва адалай жавабдин чарни гваз хъфизва. Куь и цIарара чи фикир желбзава? И жегьилар саки аял кьилер ятIани, чаз Лейлидин сабурлувал, рикIин чIехивал, акьуллувал аквазва. Вич-вичик квачир Межнунан рикIни гъайра гьиссери незва, амма адан веревирдерни камалдив, сабурдив ацIанвайбур я. Н. Генжевиди вири девирра вири миллетрин арада дишегьлидизни итимдиз хас абурлу къилихар гьа и чеб чпел ашукь хьанвай жегьил-жаванриз гуналди, и месэладикай хсуси вичин фикирни чаз ашкара ийизва.

За и цIарар Азербайжандин машгьур филолог, иранист, таржумачи Рустам Алиева (1929-1994) фарс чIалай урус чIалаз цIарба-цIар (подстрочник) элкъуьрнавай поэмадай таржума авунвайбур я.

Пакизат  Фатуллаева

 

 

«Лейлини Межнун» ­поэмадай

 

Низами  Генжеви

 

Межнуназ Лейлидин чар

Къейса муьгьуьр алудзава чарчелай,

ГатIуннава чар Халикьдин тIварцIелай:

 

«Кхьизва за ваз тIварцIелди Агъадин

Чи фагьумдиз вичин ракIар ахъа тир.

 

Гаф арифрин вилик ише фидайдан,

Лал жасадрин чIални вичиз чидайдан.

 

ЧIулавдини лацуди халкь авунвай,

Къушни кIезри тухиз, къайгъу чIугунвай.

 

Гъетеривди цавар нурлу авурдан,

Инсан халкьна, чилер гурлу авурдан.

 

Шак текъведай вичин зурба тегьердал,

Вич гьамиша хьайи «авач» тежердан.

 

Руьгь гьасилна, дуьнья паяй руьгьериз,

(Идлай зурба савкьат аквач вилериз!)

 

Руьгьер вири акьулдивди чIагурай,

А нурдивди дуьнья вири ацIурай…»

 

Гьа икI чIалан жавагьирар акIайна,

Ахпа вичин рикIин дерди ахъайна:

 

«И чар залай ваз са гъвечIи хабар я,

Кайидалай кайи хирел къабар я,

 

Яни залай, агалнавай къеледа,

Ваз, чуьллера авай, катна желедай.

 

Агь, вафалу зи дуст, кьили, гьикI я вун?

Заз цавари ганвай вили - гьикI я вун?

 

Агь, мягькемди ихтибардин девлетрал,

Ви нур ала муьгьуьббатдин зинетрал!

 

Дагълар яру авунвайди, иви физ,

Раган рикIе кIев хьанвайди, гьакьекь хьиз,

 

МичIевайди, булах хьиз Пир Хизридин,

Зи экуьнал гуьл парвана, дири тир!

 

Себеб хьанвай гъибетринни чуьруькрин,

Миргерин дуст - ялгъузвилин шерикрин.

 

Зун себеб яз, хьелер акьаз, шедайди,

Эхиратда анжах юлдаш жедайди!

 

Ширин чандиз чIулав инад кьунва на,

ЦIун фура ви йикъар-йифер тунва на!

 

РикI заз туна, жув чуьллериз катна хьи,

Зун себеб яз, ви тIвар сиве гьатна хьи,

 

Зи рикI вавди ацIанва, ваз вафа я,

Вав гвайдини зун кIан хьунин жафа я.

 

ГьикI ава вун? Чанда такьат амани?

Зун види я, вав чи сирер гумани?

 

Зун ви бахт тир, зун ви гъиляй акъудна,

Ви жуьт я, зун тек ятIани къакъудна.

 

Гъуьлуьк ква зун, са йифизни, лугьун ваз,

Ксанач чун са хъуьцуьган кьилик кваз.

 

Кьураз-цIраз, са сагъ югъ заз акунач,

Амма инжи сагъ я, алмас хкIунач.

 

Марвар я зун, муьгьуьр алай къабухдал,

Хазина, вун патал хуьзвай кьасухдай.

 

Тамамбур я гъуьлуьн вири ерияр,

Куьз я абур, вун авачтIа, кIани яр?

 

Зи мурад тир: кьве дуьньядин кIвале чун,

Са муг аваз, жеда бахтлувиле чун.

 

Кьвед санал хьун авачтIа чи кьисметда,

За жуваз сур атIутI лугьуз минетда.

 

Ви бахт такIан вуж аватIа, атурай!

ТIалди адан рикIин паргъа атIурай!

 

За ви са чIар гьисабзава алемдай,

Ви рекьеллай цазни - рикIин мелгьемдай.

 

Пир Хизрини вун паквилиз сад хьана,

Зал чан хкваш, абукевсер яд гана!

 

Зун варз, вун рагъ - вуч къведа, лагь,

ви нурдив?

Зун яргъай ваз килигзава къагьурдив.

*  *  *

Заз ви буба кьена лагьай ван хьана,

Жувандахъ хьиз, заз яс чIугваз кIан хьана.

 

Вак чIал кутаз атанач зун, туьгьметмир,

Зун ясдава, тахсир кутаз гьелекмир.

 

Амач лагьай ванци зи рикI атIана,

Кафандавай жуван чан за гатана.

 

Чинар чухваз, ичIирна зи буьвелар,

Жувандахъ хьиз, авуна бул ишелар.

 

Марварди хьиз, нинеда цаз акьурна,

Гъвергъверди тан вилидалди чIагурна*.

 

Гьа вуна хьиз, чIугвазва дерт, хифет за,

ЧIур авунач ясдин йикъан адет за.

 

Ви патав къвез хьанач жуьрэт авуна,

ШартIар хвена вири, хкуд тавуна.

 

Межнун, зи чан вавай яргъа ятIани,

Амма зи руьгь вакай яргъа жедани?

 

Заз аян я гъамуникай рикIин ви,

И уьлчуьда сабур я чи рекьинви.

 

И кьве йикъан пен тир карвансарада

Вахт са гьалда акъудда ман фанада.

 

Дерт тупIукай куьрс ийимир пашмандиз,

Шад тахьурай вун такIандаз, душмандиз.

 

Къе аватIа тар цагъамрин яхада,

Пака адал ваз хумравар аквада.

 

Къуьл чкIана, дерт хьанатIа лежбердиз,

Вун экъечIдай къацаз тамаш иердиз!

 

Цацу кьунвай цуькведин тIур сефил я,

Ахъа хьайи цуьк пака шад гуьгьуьл я.

 

Тек я лугьуз, жемир югъди-йифди шез,

Бес зун вуч я? Бес зун ви дуст тушни бес?

 

Акьулсуз я тек хьуналди шедайди:

Сад Аллагь я текдаз юлдаш жедайди.

 

Дердиник чан алпанди хьиз кабабмир,

Жув накъварай ацIай циф яз гьисабмир.

 

Буба кьена - рухвадиз сагъ чан хьурай,

Мяден гватна - инжи агъзурсан хьурай!»

*  *  *

Межнуна чар кIелна, пагь, вуч шад хьана!

Гуя марвар кьунвай къабух пад хьана!

 

Гафун кьилиз «Аллагь! Аллагь!»

лугьузвай,

Табдил хьана, гагь хиялди тухузвай.

 

Гуж хтайла, рикIин зегьем алатна,

Са кьадар вахт накъвар вегьез акъатна.

 

Ахъайзавач чар гъайиди хабар гуз,

Гагь кIвачериз, гагь гъилериз пIагьар гуз.

 

Лугьузва: «Чар-къелем авач жагъидай,

За Лейлидин чарчиз жаваб кхьидай…»

 

Гаф сивемаз, вахт ракъурнач гьавайда,

Чарни къелем акъудзава атайда.

 

Къелем хци хъувуна мад алмасдив:

Межнунан дерт рикIив кьунвай и касди.

 

Ингье кьазва Къейса къелем иердиз,

Жаваб кхьиз ярдин гьарай-эвердиз.

 

Инжияр хьиз, кIватIзава гъам гъамунихъ,

Акалзава вичин тIалдин гъалунихъ.

 

Чар кхьена куьтягьна, ам къатзава,

Чапар чар гваз хъфиз рекье гьатзава.

 

Гар хьиз фена - руг ацукьнач алухдал,

Хтайвал, чар агакьарна талукьдал.

 

Чар акурла, Лейлидик шел акатна,

Чарчин винел накъварин хар аватна.

__________________

*Дегь девирда а патара вили ранг ясдинди тир.

Лейлидин чарчиз Межнунан жаваб

ИкI гатIуннай чар Межнунан мецелай:

«ЭгечIзава зун Сад тирдан тIварцIелай.

 

Ахъадини агалайди аквадай,

Лал битмишдай къванцин кIеви яхада.

 

Куьлегар гвай чаз таквадай сирерин,

Цаваринни цава авай гъетерин.

 

КIанивилин цIувди рикIер куькIуьрдай,

Экв вегьена, йифекай югъ туькIуьрдай.

 

Марф къурна, чуьл кьурагьдикай хуьдайдан,

РикI сефилдан рикIиз майдан гудайдан».

 

ЭлячIна ам ахпа вичин дердерал,

Герен-герен нагъв акьалтиз вилерал.

 

«Кхьизва ваз за, ашкъиди кайида,

Тек са вуна зи рикI секин хъийида.

 

Ваз, и залай, ивидал звал атанвай,

Ваз, зи умуд садлагьана атIанвай.

 

Чилик кума зи бахтунин булахар,

КуькIвенвалда ви мураддин чирагъар!

 

Гьавалу зун руквар я ви кIвачик квай,

Ви гьамга яд нин булах я, гъилик квай?

 

За чинеба ви агьузар кIватIзава,

Бес вуна нин рикIин тIалар кьатIзава?

 

Ви чин акун заз Кябедин суваб я,

Ви гуьрцел - зун патал михьи мигьраб я.

 

Агь, хазина, гьатай гъиле душмандин,

Дуст иеси я ам хвейи иландин.

 

Ирамдин багъ вун я, акакь тийидай,

Женнетдин багъ вун я, агакь тийидай.

 

Вун я куьлег зал алай и ракьарин,

Вун я мелгьем зи гьал ягъай йикъарин.

 

За жуван кьил эцигнава вилик ви,

АтIумир ам, инсаф квачни гъилик ви?

 

Язух чIугваз чир тахьайтIа инсандиз,

Чка жедач намусдизни игьсандиз!

 

Ви лукI лугьуз зи тIвар ава сивера,

Душман жеда, къакъудмир зун - эвера!

 

Ви лукI ятIа, зун жувавай яргъазмир,

Маса гана, мас хкажиз акъвазмир!

 

Агь, чарадан никIел галчIур хьайиди!

Масад кьуна, зи жигер цIа кайиди!

 

Куьз зи савкьат рахкурна зал элкъвена?

Вучиз зи тIвар на муркIадал кхьена?

 

Зи экуь къар элкъуьрна на йифериз,

Хирерна зал, гила ава эвериз!

 

На завай рикI къакъудна, ваз чидани?

Гила чанни - на зун рикIел хуьдани?

 

Ви меци сагъ чка тунвач зи тандал,

Зун кузва, гьич звални алач ви чандал!

 

Хирер ийиз жеда яргъи мецивай,

Хуьз жедани адавай вич вичивай?

 

Зи дустуни, зун рикIивай кIанида,

«КIанда!» - са гаф пелен юкьвал кхьидай!

 

Вун яни ам, заз гайи гаф хвейиди?

Вуч я вуна ви патай заз гайиди?

 

Вун масадан лувак фена - гьам яни?

Чи арадин икьрар чIурай кам яни?

 

Тапарралди секинариз дилиди,

Гъуьлуьн чан-рикI кьабулзава Лейлиди!

 

Ваз кIандайтIа, цав ви шелдив ацIудай,

Чна кьведа сад хьиз нефес къачудай.

 

Икьрардин гаф чIур авурди яман я,

Им ашкъи туш - зун лукI, вун зи султан я!

 

Зун кесиб я, гевгьер гьатнач гъиле зи,

Масад хьанва а гевгьердин иеси.

 

Билбил авай багъдихъ гьикьван ад жеда,

Инжилар тIуьр пехърен сиве дад жеда!

 

Нарди хъвада яд багъбандин рикIикай,

Маса садаз дарман жеда вичикай.

 

Им адет я: дуьнья вири вилик кваз,

Дардава вун, хазинаяр чилик кваз.

 

Мус аквада ви лалияр кIевевай

Азад хьана, къванцин кIеви рикIевай?

 

Мус, лагь, ви варз, нур чукIуриз цававай,

Яргъа жеда аждагьандин саравай?

 

Мус къеледай бике дуьздал акъатда?

Мус къаравул къеледилай аватда?

 

Къуй зун, Лейли, ви экуьнвай яргъаз хьуй -

Ви парвана ви шеминал къугъваз хьуй!

 

Ви туьгьметри кудна зун чан аламаз,

Санбар йисар хьуй ви ибну-Саламаз!

 

Вун зи тIални, зи дарманни дава я,

Дегиш жезвай зи гуьгьуьлдин гьава я.

 

АватIани ви тIвар элдин сивера

Хуьзва лугьуз на гевгьерар кIевера,

 

Вун кIан хьунухь мадни къати жезва зи,

Гъайра гьиссди рикI кукра хьиз незва зи.

 

Виш хиялди гъизва гьарай-эвердал,

Адетдин тIветI ацукьайла шекердал!

 

Яр квахьайди зи гъавурда акьада:

ТIветIни адаз чалагъан хьиз аквада!

 

Дугъри я зун, мал авачиз кьасабдай,

Кьисайра хьиз, къазанжияр гьисабдай.

 

АтIун тавур марвардихъ зун шехьзава,

Гвачир инжи хуьда лугьуз, эхзава.

 

Агь, цуькведин тангъах тирди, зерифди,

Зи пIузарар акъатна ви гьайифдик.

 

Кьарай квахьна, ваз акурвал амач зун,

Дуьз хабар гва вав: жув-жувак кумач зун.

 

Зи хьиз, ашкъи куз авачтIа беденда,

Кепекдик квач ам ашкъидин мескенда.

 

Чин гузвайтIа заз ви керчек гьиссери,

Эхдай хирер за инсафсуз мецерин.

 

Ви ашкъиди зи ашкъидив акъажрай,

Вуна авур хирери дерт явашрай.

 

Мелгьем яргъа аватIани хиревай,

Вун сагъ хьурай - мурад гьам я рикIевай!»

"Лезги газетдин" 2025-йисан 1-нумрадай

_______________________________________

Дуьньядин классика - лезги чIалал

Мад сеферда Низамидикайни адан эсеррикай

Низами Генжевидин эсерар инги­лис, френг, немс, урус, туьрк чIаларин кIв­а­тIалдик акатзавай са шумуд чIалаз элкъуьр­нава. Вич XII-XIII асирра (1141-1209) яшамиш хьайиди яз, адан гъезелар, къасидаяр, рубаияр, вад дастан-поэма («Хамсе») гьа чIавара кхьенвайбур ятIани, абурай аквазвай шаирдин дерин акьул-камалди, гегьенш чирвилери, насигьатри, Каинатдин­ май­данра инсандин чкадикай ва буржиди­кай адан веревирдери вири девирра кIел­дайбур гьей­ранарзава.

Са кьадар йисара Н. Генжевидин эсеррай кIусар-тикеяр элкъуьриз алахънавай за са кардиз фикир гана: Низамидин чIалан, фикиррин деринрин гъавурда дуьз акьун патал, сад лагьайди, таржумачи - Шаркь патан агьали, кьвед лагьайди, ам - мусурман дин гвайди, пуд лагьайдини, ам Кавказдин ва я Кавказдиз мукьва халкьарикай тирди хьун лазим я.

Са гъвечIи мисал гъин. «Лейлини Межнун» поэмада ихьтин бейт ава, ам цIарба-цIар фарс чIалай урус чIалаз Азербайжандин советрин девирда яшамиш хьайи машгьур филолог, илимрин доктор Рустам Алиева элкъуьрна:

«Мне хочется превратиться в ртуть

Из-за стыда за этот грех».

И гафар Лейлидин бубади, вичин руш сивера гьатна лугьуз, ам себеб яз кьве дяве арадал атана, ивияр экъична лугьуз, хажалат хьана лугьузвайбур я. И бейт урус литературадин чIалаз советрин машгьур ва бажарагълу таржумачи П. Антокольскийди икI элкъуьрнава:

«В молящие глаза страшусь взглянуть,

Кровь в жилах трудно бьется,

словно ртуть».

За, кавказвиди, лезгиди, и цIарар маса­кIа­ элкъуьрна.

Живедикай (ртутдикай) рахадайла, заз чи бубайривай ван хьайиди я: «Живеди чи­лиз ялда. Виликдай къанлуди душмандин къавал чинеба живе чукIурдай, кIвале авайдан хирез фена, ам кьирай лугьуз». И ихтилат рикIел аламай зун Лейлидин бубадин гафарин гъавурда икI акьуна ва за а бейт и жуьреда элкъуьрна:

«И къан хиве жедалди зун кьенайтIа!

Живе хьана, чиляй чилиз фенайтIа!».

Инал газетдин къуллугъчидивай за «чиляй чилиз» келимадин арада цIар эциг тавун тIалабда, вучиз лагьайтIа, «чиляй-чи­лиз фин» мягькем ибара я ва адахъ чи чIала тайин са мана ава - «регъуь хьун». Амма живедикай (ртутдикай) ихтилат физвай арада и гафунихъ маса манани жезва: живе хьиз, чилин къатарай къатариз фена­, авахьун, квахьун.  Гьавиляй и бейтинай заз Лейлидин бубадиз неинки «чиляй-чилиз фидай кьван» регъуь тирди, гьакI адаз, живе хьиз, къатарай къатариз чилиз фена, бея­бурчивилихъай кIеви жез кIанзавайдини аквазва...

Гила кьве гаф за инал теклифзавай кьилиз талукь яз лугьун. Низамидин дин-иман, и жигьетдай адан дуьнья кьатIунар фи­кир­да кьун тавуртIа, адан философиядай, цIарарин мана-метлебдай дуьздаказ кьил акъудиз же­дач. Гьавиляй мусурманар тушир зурба алимри, литераторри элкъуьр­навай Низамидин цIарара адаз хас тушир фикирар, гъавурда такьунар, харчи авунвай чкаяр гьалтзава. Им абурун тахсир туш, гьелбетда…

За теклифзавай «Ктабдив гатIунун» кьил, «Лейлини Межнун» дастан кхьинив эгечI­дайла, Н. Генжевиди «Бисмиллагьи Рагь­мани Рагьим!» лугьун я - им а девирда адет тир: Низамидин вири дастанарни гьа и келимадилай гатIун жезвайбур я. Амма, лугьун хьи, арифдар, шейх Низамиди рикIяй-рикIиз, иман гваз вичи тариф ийизвай Халикьдиз и жуьредин суалар гудай жуьрэтни ийизва:

«Гьикьван гагьда зи рузи, гьар йикъанди,

Хиве жеда пачагьдинни чубандин?!

 

«Вуна це заз Ви девлетрин гьамбардай,

Зи пай закат кьамир акьван санбардай».

Яни «Вуна це заз зи гьар йикъан рузи, зи вил чилел алай пачагьдални чубандал жедайвал ийимир». Ихьтин декьикьайра заз чи рагъ, «чи вири тир» Етим Эмина адан рикIикай яд хъвайиди хьиз жеда: адани чилинни цавун арада инсандин чка, адан уьмуьрдин макьсад вуч ятIа, гьам чириз кIанз, вичин эсерра «цаварал алай  ­Аллагьдиз» и жуьредин суалар гудай: «Гъуцар, ви сир вуч тир зун халкь авунин?..»

Гьа икI, кIела, гьуьрметлубур, Низами Генжевидин «Лейлини Межнун» поэмадай мад са кьил.

Пакизат Фатуллаева

_______________

Низами  Генжеви

 

«Лейлини Межнун» поэмадай кьил

Ктабдив гатIунун. Бисмиллагьи Рагьмани Рагьим!

 

Ви тIварцIелди зун ктабдив эгечIда,

Вун галачиз и рекьиз гьикI экъечIда?

 

Вун я Агъа цаваринни чилерин,

Ви тIвар куьлег я чаз течир сирерин.

 

Девиррилай тарс ава и гьахъуна:

Кхьейди туш гьарфни, Ви тIвар такьуна!

 

«Вун Аллагьдин регьимдик хьуй!» – лугьуда,

Ви даими незуьрдикай къачуда.

 

Ви кьадарди, авай, хъфей – вирибур

«Хьухь!» – лагьана я арадал гъайибур!

 

Ви дережа чи акьулди атIудач,

Ви чирвал чи зигьинди кьатIудач.

 

Зигьинни руьгь На багъишай ишигъ я! –

Алем вири Ви кьадардиз муьтIуьгъ я.

 

Тек са вун я сирер вири чидайди,

Я барбатIиз, я арадиз гъидайди!

 

Анжах са Ваз хасбур я Ви къилихар,

Анжах са Вун я квачирди синихар.

 

Тек Види я гьукум, сергьят алачир,

Ви эмирди халкьна алем, авачир.

 

А кьил Вун я къенибурун мурадрин,

Мурад я Вун рикIер михьи жасадрин!

 

Вахтунин тарс – хьайи, атай, татанвай,

Эвел-эхир – На ви чарчел атIанва.

 

Вун Агъа я, амайбур ви лукIар я:

Чеб авачиз, ава лагьай са тIвар я!

 

Гьисаб жедач затIар На халкь авунвай –

Бажит акьул кIеве гьатда атунвай!

 

Дуьз ярж гана Вуна гьар са жасаддиз,

Рехъ тагана са нукьтIадин гъалатIдиз!

 

Ви эбеди нур авай рехъ азад я

Шериквалдай шерикрикай Вун Сад я!

 

Гаф къведач Ви устадвилиз, гьунардиз,

Каинатдин суьрет чIугур пайгардиз.

 

Алем туна кутугайвал къайдада,

Къайда туна Вуна гьар са чкада.

 

ЧIулав, цIару – йифни яр – кьве балкIандиз

Къав чIугуна На тевледал хъсандиз.*

 

Куьтягь жедач Ви мердвилин девлетар,

Ни ийин чаз Валай артух гьуьрметар?!

 

Сад лукI, сад шагь жеда Вуна гайивал,

Гузва Вуна ви хушуниз кIанивал!

 

Зур гвайдакай, рикI хайидан тIалдикай –

Ваз хабар я гьар жасаддин гьалдикай.

 

Ваз ихтилат чида, Вахъай кIевзавай,

Кхьин тавур ктаб Вуна кIелзава.

 

Куьче мичIи, чи акьулни муькIуь я,

Чун авай рехъ чIарчIелайни шуькIуь я.

 

Чир тавуртIа Вуна писни хъсанди,

ГьикI атIуда и рехъ зелил инсанди?!

 

Ви регьимдал хьуй акьулдин гьамбар зун,

На рехъ къалур – алахъда хьи санбар зун!

 

И парцик зун аватзава куьлягьдай,

Къуватсуз за гьикI жуван кар куьтягьда?

 

Алахъзава Ви сирдай кьил акъудиз,

Анжах Вавай жеда зун Вав агудиз!

 

Ви регьимни, Ви ажугъни сад я заз,

Ви мелгьемни Ви агъу хъун шад я заз.

 

Ви ажугъ – чи кичI я эхир йикъалди,

Ви регьимни я эхир чун паталди!

 

Эхир нефес акъатдалди хурай зи,

Ви кемендин кьил аватдач гъиляй зи!

 

Вахт атайла, фидай сурун лакьандик,

Кутада за Ви тIвар жуван кафандик.**

 

Батмиш хьанвач, гьуьлеллама гими зи,

Хуьх На, гана вуч ятIа заз кимиди.

 

Гъил гице зав, зун рекьелай алатна,

Сяйивилин балкIандилай аватна!

 

Гьикьван гагьда зи рузи, гьар йикъанди,

Хиве жеда пачагьдинни чубандин?!

 

Авани Ви суфрадилай мублагьди?

Вуч артух я гудайдалай Аллагьди?

 

Вуна це заз Ви девлетрин гьамбардай,

Зи пай закат кьамир акьван санбардай.

 

Гьар нефесдиз Вун фикирда ава зи,

Валай гъейри кас авач заз тавази.

 

На къалурай чкадал зун ацукьда,

Гьар камуна анжах са Вал алукьда.

 

ТIалабчи яз Ви ракIарал ала зун:

Я лукI жеда, я бахтарин кьула зун.

 

Сифте иниз муьгьтеж тушиз гъана На,

Эхирдайни тадач зун рикI хана На.

 

Ажал къведа – куьз адахъай кичIе хьуй –

Зун Ви патав къведай экуь рекье хьуй!

 

Ам кьиникь ваъ, ам зун патал багъ жеда,

Зун фейиди Дустунин утагъ жеда.

 

Гьикьван кичIез за угьни цIугь авурай?

А ажал Ви кьадар ятIа – атурай!

 

ФагьумайтIа, жуван зигьин къурмишна,

Ам ажал туш, фин я, чка дегишна.

 

Недай кIваляй фин я кIвализ ксудай,

А кIваляйни – Ви туйдиз, руьгь ацIудай!

 

Анжах виш гаф Низамиди лагьайтIа,

Анжах Ви тIвар машгьуриз, сив ахъайда.

 

Зи гунагьар кхьей дафтар гъилик Ви

Квайди чизва, хиве кьазва вилик Ви.

 

Туба тежез, зайиф зи мез кьурада,

Гьа лалданни гъавурда Вун акьада!

 

ГъайитIа зун На дувандин майдандал,

Рази я зун Дуванбегдин дувандал.

Баянар: * яни югъни йиф арадал гъана­, абурун винел цаварин тагъ чIугуна;

** яни «кьейи­лани, зун а дуьньядиз Ви тIвар гваз фида».

Р. Алиева урус чIалаз авур цIарба-цIар­ таржумайрай лезги чIалаз элкъуьрайди

Пакизат Фатуллаева я.

"Лезги газетдин" 2025-йисан 14-нумрадай

________________________

Гъалибвилин югъ

 

АцIанва там кужумзавай ракъинив,

Пеш пешинив атиррикай рахазва.

Агакьна мад гатфар вичин гьакъидихъ –

Къацу кифер метIел вегьез къугъвазва.

 

ЧIулав хьанвай, дуьнмиш хьанвай  бипIин­диз

Верхи тара серинзава тIебиат.

Амма килиг, адан тандив секиндиз

Агалтнава, луьле къуриз, автомат.

 

Вуч ислягь я аскердин гъил ксанвай,

Юргъун тупIар ачух хьанва регьятдиз!

Кап ракъинив, чимивилив ацIанва,

Рагъ къаравуш хьанва адаз са сятдин.

 

Яваш хьухь, Чил, юмшагъ ая гьерекат,

Вун, екеди, кьеб хьуй гъвечIи инсандиз:

Къутармишна ви гуьзелвал, берекат,

Ксанва ам къе ви хурал асантдиз.

 

РикIел хкваш дигмиш хьайи къуьлуьн ник

Акъвазнавай шад мукалар гуьзетиз,

ГьикI фашистри, кутаз дили хъуьруьнрик,

АлчуднайтIа адал цIун мурз гуьрзе хьиз.

 

РикIел хкваш, дилида вун къарсурнай:

- Элни алем жеда саз и капашдик!

- Ваъ!!! – лагьана адаз акси агъзурри, -

Тадач кутаз дуьнья алаш-булашдик!

 

Ажугъ туна автоматдин луьледа,

Чил ракъиниз ва инсандиз тун патал,

Гатун никIер ялгъуз туна гуьнедал,

Фена зи халкь и гъалибвал гъун патал.

 

Йиф лагьанач, югъ лагьанач, галатнач,

Я сан хьанач иви фейи хирерин…

Эхиримжи гуьлле фена акъатна,

Акатна пеш авур верхи хилерик.

 

И аскерди шад нагъв чилел вегьена,

Серсер хьана ван-сес атIай цаварал.

Авунвайди вичин буржи бегьемар

Вичи хвейи чилел фена ахварал.

 

Яваш хьухь, Чил, юмшагъ ая гьерекат,

Вун, екеди, кьеб хьуй чIехи инсандиз:

Къутармишна ви гуьзелвал, берекат,

Ксанва ам къе ви хурал асантдиз.

"Лезги газетдин" 2026-йисан 17-нумрадай

_________________________________

«Ирид гуьзел» поэмадай

Низами  Генжеви

 

Хорезмдин пачагьдин руша

вичин гъуьлуьз,

Багьрам-шагьдиз, мах ахъайзава

 

Заз ван хьана, Рум уьлкведа авай

лугьуз сад,

Акьулдин гьуьл, абур алай,

къилихризни шад.

 

КIан хьайидаз чилин винел тамамди акваз

Гьам акунриз, гьам амалриз

чешне тир а кас.

 

Гьар садаз тарс жедайбур тир адан

гафни кар,

«РикI михьи Бишр»1 лугьуз, адан

акъатнавай тIвар.

 

Ам гевгьер тир, чIагурзавай вич хайи ватан.

Михьи, къени кайвани хьун мурад тир адан.

 

Са гъилера, гьамиша хьиз, дердийри тинез,

Сейр ийиз авай и Бишр, багълара къекъвез.

 

Садлагьана ажайиб кар атана кьилел:

Ашкъидин цIу хер авуна и Бишран рикIел.

 

Дишегьли квай адан вилик шумал таз хьтин,

Чина лацу цифер авай ацIай варз хьтин.

 

Вуж ятIа ам? Гьинай ятIа? ГьикI рахан

рушав?

Гару адан алудайла чинилай шаршав,

 

На лугьуди, цифедикай хкат хьана варз,

Бишран рикIе акьадарна кIанивилин цаз.

 

Гъуьргъуь хьана Бишран кIвачер,

какахьна лап кьил,

Къах хьана ам, хкатай хьиз

кIвачерик квай чил.

 

Акуна чин, загьид рекьяй акъуддай хьтин,

Туба, иман, вяз рикIелай ракъурдай хьтин.

 

Шумал беден, вилерани – ашкъидин цкIлам,

Таза хъуькъвер къекъифнавай,

мигьраб тир – рцIам.

 

Вуч лугьун за, акурдан рикI чIур жеда эхир,

Секинвални ахвар квахьна амукьда фагъир­.

 

Инал Бишрай, табдил хьана,

къакъатна кьарай,

Цацунал кIвач алукьай хьиз,

акъатна гьарай.

 

Аватнавай шал хкьуна, хъивегьна чиниз,

Бишра кичIе кутур а варз кат хьана тадиз.

 

Кат хъийида икI, чинеба чан къачур жаллатI,

Малум тахьуй лугьуз вичин хивевай гъалатI.

 

Бишр, ахварай аватай хьиз, килигна,

дугъри:

КIакI ичIи я, кIвал тарашна, хъфена угъри.

 

«Акъатна хьи зи гъиляй ам!» –

хьана михьиз перт, –

«Гьина къекъвен? Рекьидалди хьана им

заз дерт!

 

Вучда, кисна эхна кIанда, жува-жув

жакьваз,

Адан геле къекъуьн гена айиб жеда заз.

 

Итим я зун - рекьидач хьи! ПичIи тахьуй вил,

Дишегьлидихъ цIигелвили элкъуьрдач

зи кьил!

 

Руьгьдин къудрат кьаз хьунухь я

гьиссерин жилав,

Амай шартIар са затIни туш и кардин патав.

 

Пак чкайриз, ламран кIулаз яна куьч са къат,

Ерусалим галай патахъ рекье гьатда фад!

 

Белки, чилер-цавар халкьна

дуьзмишайда зи

Чанда гьатай и азият ийида кьезил!»

 

Тадиз кIвализ хтана Бишр, авуна кIвач-кьил,

Рекье гьатна, рикIе аваз мескен алай чил.

 

Вич-вичихъай катзавай ам,

хибри хьайи хьиз,

Ихтибариз руьгьерал вич веремзавай гьисс.

 

Дегь мискIинда дуьа ийиз,

нагъв алаз вилел,

ТIалабна хуьн завалдикай, атанвай кьилел.

 

Гьа икI Бишра цIаяр кьена чандавай вичин,

Атайвалди рекье гьатиз хъхьана кIвачин.

 

Рекье адахъ агалт хьана течир са кас мад,

Къениди хьиз акваз, къене ажугъ авай сад.

 

Эгер Бишра авуртIа са ихтилат иер,

Синих кутаз суьгьбетдик, ам ийидай серсер.

 

«АкI туш, икI я!», «ИкI туш, акI я!»,

«Квадра ви лагълагъ!», -

Лугьуз, ада гьар гафунал эцигзавай цагъ.

 

Эхир кисна Бишр – раханач. Сабурлу тир ам.

Кисайлани, хъилев ацIуз, пад жезвай атIам.

 

«Ви тIвар вуж я?» - суалар гуз гатIунна

юлдаш, -

Вуж лагьана рахан зун вав? Кам ая яваш!»

 

«Бишр я зун, Цаваллайдан лукI я са зайиф.
Гила жуван тIварни лагь, дуст,

тежен чун майиф».

 

«А! Бишр я вун? Семе, гьич дуьз текъведай

крар!

Зун? Зун гьардаз муаллим я,

Малигьа2 я тIвар!

 

Чилел, цава вуч аватIа, яргъа-мукьва верс

ТуькIуьрайди зи зигьин я, зи акьул я терс.

 

Зи акьулдихъ а кьил авач, я авач дегьне,

Тек заз чида Каинатдин сирерин бине!

 

Чирда лугьуз, масадал зи алайди туш вил:

ЦIикьвед илим жува чирна, акъуднава кьил!

 

Заз течидай сирер авач! Ийидач за таб:

Куькай хабар кьуртIани на, гьазур я жаваб!

 

КъекъвейтIани, - ахмакь рахун хъийимир

давам! -

Зав къведай са алимни ваз жагъидач,

авам!»

 

Гьа икI рехъди лавгъа гафар рахазвай а кас,

Мягьтел хьанвай Бишр, и касдин

зиндикьвал акваз.

 

И арада тепедихъай хкат хьана циф,

Къиредин гум хьтин чIулав,

рикIел гъидай йиф.

 

Малигьади лагьана: «Циф аквазвани ваз?

Куьз ам акьван чIулавди я, адет тирла лаз?»

 

Бишра жаваб гана: «Сирер чирид я Яздан,3

Гьардахъ вичиз хас лишан хьун кьадар я

Адан».

 

Малигьади лагьана: «Акъвазра а гафар!

АлакьдатIа, фагьумна хьиз,

жаваб це пайгар!

 

Цифер чIулав ийизвайбур гумар я, гьелбет!

Акьуллудаз чидай кар я, алачир гьуьжет!»

 

Садлагьана атай гару серинна гьава,

Лавгъади мад ван хкажна: «И шагьвар цава

 

ГьикI арадиз къвезватIа, лагь!

Жаваб це заз кван!

А кьадарда аннамаз хьун айиб я, гьайван!»

 

Бишра жаваб гана: «Ам я Агъадин эсер.

Пеш юзадач, ада изин тагайтIа эгер».

 

АтIада мад: «Къачу кIулаз чирвилин тагъар!

Ацукьмир тIун гирнагъ ийиз къарийрин

махар!

 

Гар гьава я! Ухшар я ам авахьзавай циз,

Чилин бугъар гваз къекъвезвай,

кIани патахъ физ!»

 

Вилик чIехи дагъ акуна, рахана ам мад,

«Вучиз вири дагъларилай кьакьан ам сад?»

 

Жаваб гана Бишра: «Идан себеб я Яздан:

Са дагъ кьакьан хьун адет я,

муькуьди – аскIан».

 

Гаф атIана юлдашди:

«Ваъ! Делил авач вахъ!

Ваз гьикI ава - цаваллайдан

каламдава гьахъ!

 

Чир хьухь: селлер кьилел алаз къвайила

марфар,

Ци тухвана, аскIан жезва дагъларин юрфар!

 

А вилик квай виридалай кьакьандаз килиг:

Акат тавунвайвиляй я марфарин гъилик!»

 

Эхиз хьанач Бишравай мад, акатна зурзун,

Гьарайна: «Вун лавгъа жемир!

Лал хьанайтIа вун!

 

Им дуьнья я, чаз течидай сирерив ацIай,

Куьз чна и рахунривди сивиз гузва къай?

 

Заз кичIе я, авахьайла сирерин перде,

Азабрикди телеф жеда терс, ялакь бенде.

 

Килиг пешер алай даим уьмуьрдин тарциз,

Сирерикай кушкушзавай! Тербет це мециз!»

 

Бишра, аси жемир лугьуз, авуна минет,

Малигьади чIурнач вичин нагьакьан хесет.

 

Ингье кьведни акъатзава къумлухдиз

зегьем.

Бишр юлдашдин лагълагъдикай хурт

хьанвай бегьем.

 

Физвай абур кьецIил, ифей кьурамат атIуз,

Зегьемвилик мефтIер чраз,

ахварихъни куз.

 

Шел-хвалзавай, суза ийиз, руьгь хьана

сефил,

И цIай эхиз жедайдахъ гьич галамачиз вил.

 

Эхир зурба тар акуна, кIукI авай цава,

Ярх хьана ял акъадариз. Серин тир гьава.

 

Кьакьан цавуз акъатзавай, ван алаз, хилер,

Махпур хьтин векь экъечIна,

къацу тир ценер.

 

КIаник, чиле туна, зурба са каркун авай,

Лап сивив кьван ацIанвай ам михьи,

къайи цяй.

 

Малигьади, яд акуна, хуьз тежез кьарай,

Хъуьрез, Бишраз килигна, икI авуна гьарай:

 

«Килиг, дуст кас! Алцурариз тахьуй

Малигьа!

Каркун чиле тунвайди ви Яздан ятIа гьа?

 

Къуьнерни кваз чиле тунва яд авай каркун.

Вучиз адан сив ахъа я, къала заз лагь тIун?

 

Гьинай къведа иниз ихьтин хъвадай

михьи яд,

Кьуд пад къум я, авач ина яд лугьудай затI».

 

«Рекьевайда хъурай лугьуз, - тир Бишран

жаваб, -

Къени сада чиле тунва и яд авай къаб.

 

Галукьна, я дуьшуьш хьана тежервал

кIус-кIус,

Чиле туна, саламатдиз амукьрай лугьуз».

 

Хъуьрена мад Малигьа икI:

«Эй кьуру келле!

Буш гафар я вири, акьул авач ви кьиле!

 

Низ герек я и дуьньяда чи дертни мидад!

Агъзур фарсанг фейитIани, жагъич ина яд!

 

Гъуьрчехъанри чиле тунва инал и каркун,

Цел атай гъуьрч кьада лугьуз!

Зи чIалахъ хьухь вун!»

 

Бишра жаваб гана: «Крар чида ваз пара,

Инсанар гьар жуьре жеда, кьатIунар – чара.

 

Амма масад «алцумдайди»

гъалатI жедач гьич:

Хъсан, пис вуч аквазватIа,

гьа гьам язва вич».

______________________

1 Бишр - шадвал.

2 Малигьа – гьукумдар (араб чI.).

3 Яздан – бязи динра Аллагьдин тIвар я.

 Фарс чIалай. Таржума авурди –   

Пакизат Фатуллаева я.

(КьатI ама)

"Лезги газетдин" 2026-йисан 24-нумрадай

____________________________________________________

«Ирид гуьзел» поэмадай

Низами  Генжеви

 

(Эхир. Эвел ­– 24-нумрада)

Хорезмдин пачагьдин руша вичин гъуьлуьз,

Багьрам-шагьдиз, мах ахъайзава

 

Ахпа инал нез ацукьна, ахъайна суфра,

Къачуз, къайи ядни хъвана, нуш хьана пара­.

 

Гьич уьмуьрда тахъвай хьтин верцIиди тир дад,

МуркIадилай къайини тир гьамга хьтин яд.

 

Малигьади юлдаш Бишраз гьарайна мад икI:

«Анихъ вач кван! Са геренда экечIда зун цик.

 

И михьи це жуван чандиз къачуда сафа,

Руг чуьхуьда жувал алай. Зегьемда гьава!

 

Хам чразва, чкал кьунва гьекьерин кьеле,

Чиркин хьанвай жасадди зи тухузва зегьле!

 

Ахпа за вахъ галаз и рехъ ийида давам,

Кефиярни жендек хьана кьезил ва сагълам!

 

Амма сифте каркун хана, куьтягьда кьаса,

Ничхирар и желедикай хуьда, якъин, за».

 

ИкI лагьана рахана Бишр: «Мергьяматлу кас!

Ахьтин чIуру кIвалах ийиз кIан тахьурай ваз!

 

Чаз кьисметди ракъурнавай ризкьи я хьи им,

И михьи яд чиркин ийиз гьикI къведа къийим?

 

Вичи хъвазвай яд авай къуй, вегьена тфу,

КьацIурда тек имансузда, негьайда цаву.

 

Масадбуруз – атIайбуруз четин рехъ яргъал –

Михьи яд ваъ, чиркер, кьарар жагъида инал».

 

Амма кIевиз акъвазна няс гафунал а кас,

Мад гъилера алчах къилих къалурна Бишраз.

 

ХтIур чалма, чанта кIевна абадин ценцик,

Хкадарна, кутуна вич каркундавай цик.

 

Каркун тушир чилевайди, къуй тир им дерин,

Цив ацIанвай – кIан таквадай, михьи ва серин.

«Акьуллудаз» акьулдикай хьанач гьич хийир:

Къуйдин кIане вичин ажал жагъана эхир.

 

Лагьай гафар кваз такьуна, вегьена вич циз,

Чабалмишна, тIакь кумачиз, аватна кIаниз.

 

Бишр хтана, акатнаваз са жуьре гъалаб:

«Каркундавай викIегьди гьикI хьанатIа яраб?»

 

Акуна: дуст Малигьадин кар хьанвай тамам,

Вич, гичин хьиз, къуйдин кIане якъалд хьанвай ам.

 

Бишра юлдаш акъудна, гъам-хажалат чIугваз,

ЦIийи къуй – яд авачирди – атIана адаз;

 

Сура туна, винел кьуна къванерин хара.

Ацукьна, и кесибдикай дерт хьана пара.

 

Фикирзавай: «Гьинавай ви акьулни кьатIун?

Вав къведайди авач лугьуз, рахадай хьи вун.

 

Фурс ийидай, чида лугьуз чилин-цавун сир,

Каинатдин сирерални вегьенвай на кIир.

 

КичIедач ваз, лугьудай на, акIажардач мет.

Руг я ингье. Гьинва ви гуж? Гьинва ви жуьрэт?

 

Гъуьрчер патал, лагьанай на, кьунвайди я банд,

Гъуьрч хьиз, гьайиф, и желедиз хьана вун къурбанд.

 

Са хупI яд кIанз, цаваллайдаз ялварзавай за…

Белки, ада хуьз, ама зун, татана къаза?»

 

ИкI лагьана, рикI михьи Бишр къарагъна кIвачел,

Шейэр кIватIна кьейидан, икI гьалтнавай вичел:

 

Мисри патан, пешер алай ипекдин аба,

Юкьва авай багьа чIулни чалмадин къуба.

 

Чуьнуьхнавай чкайриз гъил авурла, анай

Кисе чилел ават хьана вижеваз ацIай.

 

Киседи, цIай акьурди хьиз, чукIурна нурар:

Агъзурдалай гзаф авай къизилдин пулар.

 

Рахана Бишр: «ИкI гадариз жедач завай гьич,

КватIна квайвал, гваз хъфида Малигьадин куьч.

 

Квахь тавуна агакьдайвал гьазурна кIанда,

И язухдин мукьва-кьили жагъурна кIанда».

 

Саламатдиз гзаф йикъар акъатна рекье,

Агакьна Бишр вичиз таниш шегьердиз еке.

 

Карвансара йиф акъуддай чка тир хъсан,

Ксана, фу-затIни тIуьна, руьгь хьана кIубан.

 

Чалмани гваз экъечIна Бишр пакама амаз,

АватIакваз и чалмадин сагьиб чидай кас.

 

Эхир садаз Малигьадин чир хьана чалма:

Лагьана: «Заз чидайди я! Инай я ама!

 

Флан куьче кьуна вач вун! Куьчедин кьиле

Аквада ваз кIвалер – халис пачагьдин къеле.

 

Гьаданбур я! Сеферчи, кичI акат тавуй вак,

КIусни шаклу жемир, фена гатут адан рак!»

 

Рекье гьатна Бишр, шейэр квай багъламани гваз.

Са кьадар гагь къекъвена, кIвал жагъана  адаз.

 

Рак гатайла, са дишегьли экъечIна инал,

Цифедик квай варз хьтинди, чина авай шал.

 

Хабар кьуна: «Вун вуж я? Вуч герекзава  ваз?»

Рахана Бишр: «И багълама вахкуз кIан я заз.

 

ЖедатIа, на кIвализ, бике, ая заз теклиф,

Зав гвай хабар заланди я, писди я, гьайиф.

 

Чун саналди рекье хьана - Малигьани зун,

Телеф хьана ам, кьисметди къакъудна икI чун».

 

Гваз хъфена дишегьлиди атайди кIвализ,

Чка гана, ацукьарна, рахана милиз.

 

Лагьана: «Дуьз хабар ятIа, за яб гузва ваз».

Вични инал ацукьна ам – шаршавдик квай варз.

 

Бишра, кIусни таб тавуна, ахъайна вири:

ГьикI хьанайтIа чпиз кьисмет а яргъал ери.

 

«Кьена… Къуйдиз аватна ам, Малигьа, кесиб.

Ам сурава. Гила вун я ви кIвалин сагьиб.

 

КIватI хъувуна, хкана за куьч вири адан,

Вахкун патал мукьвабурув, жагъурна ватан»­.

 

Багъламадин тIвал ахъайна Бишра вичив гвай,

Акъудна чIул, аба, кисе, къизилрив ацIай.

 

Акьулэгьли тир жеди паб: хкаж тийиз вил,

Суалар гуз са-сад, чирна агьвалатдин кьил.

Шехьна кисна са геренда, михь хъувуна чин,

ИкI рахана, лагьана гаф, рикIевай вичин:

 

«Вуч лугьун ваз, амал дугъри, гъейрат авай кас,

Ният михьи, гъил михьиди, имандал асас!

 

РикIиз чими, дуьз рахадай, регьимлу инсан,
Лайихлу я вун хьтинди кьисметдиз хъсан.

 

Гьар кткайда ийич гьуьрмет, и лайихлу кар

Вич алай чил кьацIурзавай ялакьдиз санкIар.

 

Намус авай инсанди гьич какадардач кьил:

Чара касдин хазинадал фидач адан гъил.

 

Сура ава Малигьа, чан руг жеда пака,

Руьгьдиз адан Сад Аллагьди къалурда чка.

 

Са куьруь гагь, бедбахт хьана, зун тир адан паб,

Ахьтин кас мад акурди туш – мурдарди тир лап.

 

Сад Аллагьдин кьадарди зун авуна азад,

Зулумдикай хкат хьана зи руьгь, зи жасад.

 

Амма низ вуч кхьенватIа, гьам къведа кьилел…

Кьейидакай чIуру гафар гъидач мад мецел.

 

Ам хъфена, хквен тийир акъатна яргъаз,

Некягьдикай хкатна, чун чарабур я чаз.

 

Заз аквазва вахъ авайди вафани жуьрэт,

Михьи рикIин тIалабун я: гъуьл хьухь вун  заз мерд».

 

ИкI лагьана, акъудзава чина авай шал,

Лалидилай алудай хьиз муьгьуьр хьтин хал.

 

Пагь атIана амукьна Бишр, хьана ам серсер:

Им гьа вичиз акур тават, а руш тир иер!

 

Вич-вичелай фена, кIевиз акъатна гьарай,

Кьейиди хьиз, адан вилик Бишр хьана экIя.

 

Мугьмандиз вич кIанзавайди чир хьана адаз,

РикI ацукьна, мадни гзаф хуш хьана и кас.

 

Кинер ийиз, секинарна регьимлу инсан…

Мад шегьердиз акъудна Бишр дердиди хъсан.

 

Диндин къанун хвена, чпин атIана некягь,

Шукур ийиз, рикIел гъана вич хвейи Аллагь.

 

Бахтлу тир Бишр, гьуьруь хьтин паб алаз къвалал.

Ван хьайибур рикIин къеняй пехил тир адал.

Фарс чIалай. Таржума авурди –  Пакизат Фатуллаева я