Куьре округдин КIирийрин хуьре дидедиз хьайи Къази Къазиев 1906-1983-йисара яшамиш хьана­. Ала­кьунар авай хуьруьн жегьилди, хизандин залан дуланажагъдиз, девирдин зидвилериз килиг тавуна, кIел­на, кьилин образование къачуна. Ада вичин уьмуьрда­ важиблу къуллугъар тамамарна, гьар жуьре йисара «Коммунист» газетдин редакторвиле, ресупубликадин учебникринни педагогикадин издательстводин кьилин редакторвиле, Дагъустандин­ государстводин­ университетдин аспирантурадин­ заведующийвиле­ кIвалахна. Советрин девирда дуьнья акур Къази Къа­зиеван­ очеркринни гьикаяйрин­ «Фекьи ва уьмуьр» кIва­тIал, «ЧIурун паб» повесть­ ва маса ктабар халкьди иллаки гьевесдивди­ кIел­завайбурукай тир. Алатай асирдин 60-йисарин сифте паюна кьве ктабда гьатна акъатай адан «Мадарани Гуьлуьстан» повесть-мах къенин йи­къал­ди лезги чIалал аялрин литературада тешпигь авачирди яз амукьзава. (Шаз и махунай са кьадар кьилер чна газетдин аялрин чина ганай.) Чи литературада кьетIен чка кьунвай Къази Къазиеван документрал ва вичин ахтармишунрал бинелу «КIири Буба» повесть советрин девирда печатдиз акъатначир, адаз анжах цIийи девирда дуьнья акунай. Къази Къазиеван 120 йисан юбилейдихъ галаз алакъалу яз, чна кIелзавайбурун фикирдиз и повестдай чIукар теклифзава.

_________________________________________________________________

КIири Буба

(Повестдай чIукар)

Инсандин къаст

KIирийринни КьепIиррин арадай са гъве­чIи вацI авахьзава. Адал са шумуд жуьредин тIварар ала. Месела, Кьурагьа адаз «Хпеж вацI», КIирида, КьепIирдал «Кьурагь вацI», Кьасумхуьрел «Арагъ вацI» лугьузва. Адалай агъуз авахьна, «Чирагъ вацIук» какахьайла, адан тIвар «Гуьлгер вацI» жезва. Кьурагь вацIа гзаф яд жедач. Иллаки хъуьтIуьз ам лап кьери жеда. ГьакI ятIани, адан и патай а патаз фин патал, кIвачелай хтIунна, шалвардин кикер къакъажна кIан­да. Гатуз им чандиз регьят жедай, сагъламвал мягькемардай, рикIиз хуш къведай кар я. Бес хъуьтIуьз вуч ийида? Кьве кьил ачух турба хьтин дереда чандик акаждай мекьи кулак къекъвезвай чIавуз дуьздал алай чин векъи аязди атIудайла, чил-цав живедини муркIади, тар-там жангади кьунвай декабрдин, январдин варцара винел хашлав алаз къвезвай цяй шалвардин кикер метIерилай виниз къакъажна зкъечIун гьихьтин кар ятIа, квез акуна кIандай. КIвачин кIанер вацIун кIане авай мурз алай къванери атIуз, мекьи хар акъатнавай зангар цел алаз къвезвай муркIадин къаябри атIуз, авахьзавай иви хашлав алай вацIун винеллаз фидайла, кьелечIдиз экъечIнавай къацу векье хер хьанвай жанавур къекъвейди хьиз аквада. ГьакI ятIани, инсандиз вичин чан гьайиф къвезвач, ам йикъа кьве сеферда вацIун и патай а патаз, а патай и патаз экъечIзава, гьар юкъуз адакай са кьадар иви хкатзава. Хкатрай тIун, инсандин рикIе кIеви къаст гьатайла, адаз гьич са куьнихъайни кичIе жедач, ам жегьеннемдин цIузни вичи-вич вегьез гьазур я, анжах вичи авунвай къаст кьилиз акъатрай.

Зун 17-18 йис хьанвай гада тир. А вахтунда чи хуьре – КIирида  авайди анжах кьве классдин школа тир. За и школа куьтягьна. Амма заз мадни кIелиз кIанзавай. Гьина кIелда? Анжах КьепIирдал вад классдал кьван тарсар гузвай школа алай. Гьаниз фена кIанда, маса чара авач.

Ана зун пуд лагьай классдиз кьабулна. Пуд-кьуд варз алатайла, зун кьуд лагьай классдиз акъудна. Ахпа зак мадни рикIивай кIелунин ашкъи акатна. Зани, гьич са четинвилеризни яб тагана, кIелун къаст авуна. Кьурагь вацIувайни зи вилик пад кьаз хьанач. Винтовкадин гуьллеяр хьтин кIвенкIвер алай муркIадин харарни вили раган паталай алатзавай чепрекьандин къванер хьтин мурцар алай муркIадин къаябар кьилел алаз къвезвай вацIай экъечIиз физ, хквез за КьепIирдал кIелзавай. Амма бязи инсанар зал хъуьрезвай: «И кIамашаз вуч кIанзава лугьузвай абуру, – тандал чими партал алач, кIвачел алукIдай бегьем шалам авач, тухдалди недай мухан фу кьванни жагъизвач. Вичиз са кьас фаз чара ийидай кIвалах тавуна, хъуьтIуьн вахтунда муркIарай экъечIиз, КьепIирдал физ, хквез кIелуналди и «Бакарандакай» гила чаз промком жедани?»

За ийизвай кардал зи кьуьзуь бадени рази тушир. «Я чан хва, – лугьудай ада, – Шимен кьилел фена, са гъуьнуьгъ кIарасар гъана гайитIа, зур манат пул жеда. Сняхъ фена са фур цIивинар кайитIа, пуд мaнaт гъилиз къведа. И къаярай КьепIирдал физ-хтуникай ваз вуч жезва? Бес я, а гавурар­ акъатдай школади ваз вуч гузва? Гьич тахьайтIа, атIа Алидаран гамишриз, яцариз хашав ягъиз, абур михьиз хьайитIа, ада ваз тухвилелди недай мухан фу гуда. Ша вуна захъ яб акала, а чIуру тарсар гузвай школа гадара! Девлет авай са лежбердин кIвалел акъвазайтIа, ваз гъел-араба эцигиз, цан цаз, векь ягъиз чир жеда, ада ваз йиса са цIуд рипе техилни гуда, са къат партални ийида, вакайни итим жеда. Ша вун Аллагьдиз килиг...»

Вичин фикир дуьзди, за ийизвай кар чIуруди яз субутарун патал ада заз гзаф мисалар гъидай, кьисаяр-махар ахъайдай, абурук кваз хьайи крарни лугьудай. ГьикI садбурукай, шал-шалам яна, йифди-югъди кIвалахзавай хъсан лежберар жезватIа, тIварар кьаз къалурдай. Ам гзафни-гзаф КIири Бубадикай рахадай. Вучиз ятIани, ада садрани адаз, вирибуру хьиз, КIири Буба ва я Гьалиман Буба лугьудачир, гьамиша къачагъ Буба лугьудай. Зи баде КIири Бубадикай гагь тарифар ийиз, гагь сеперар гуз – «ам гурбагур хьуй» лугьуз рахадай.

И кардихъ вичин себеб авачиз тушир. А факъирдихъ авай-авачир са хва яна кьена, вич вилел нагъв алаз турди, адан кьве свас хендедаяр авурди КIири Буба тир эхир. ГьакI ятIани, ада гагь-гагь лугьудай: «Къачагъ Буба викIегь итим хьана, жумарт кас хьана, чан хва. Ви буба ада фитнедалди кьейиди я. Ваз адакай хъел къвемир, адаз фитне авур инсанрикай хъел ша...»

Рагьмет хьуй вичиз, зи баде гзаф хъсан дишегьли тир. Амма за адаз яб ганач, за гьа заз кIандайвал гьам кIелун, гьамни­ идаз-адаз кIвалахун давамарна. Ибур 1927-1928-йисар тир.

Зи бадедин насигьатризни яб тагана, зани, къаст авуна, кIелна. Недай фу, алукIдай партал авачиртIани, кIелун гадарнач, вири азиятар, зегьметар эхиз, кIелна. Заз чиз, пис кар хьанач. КIирийрин жемятдикай бязи инсанри лагьайвал, закай «Промком» хьаначтIани, заманадиз килигайла, са гьалда кIел-кхьин чидай инсан хьана.

Гьар гьикI ятIани, за зи бадедиз гьамиша рагьмет гъизва, адан гафар за садрани рикIелай алуднач, я алудни ийидач. Иллаки ада КIири Бубадикай авур ихтилатар гьамиша зи рикIе аваз хьана. Бубадин суьгьбет кватайла, зи баде гьа чIавуз Буба кьун патал КIирида уьрц ягъиз ацукьай къазахрикайни рахадай. «Буба кьун патал КIирида хьайи къазахар чеб чпелай атана ацукьайбур тушир хьи, – фикирна за. – Абур  чIехи гьакимрин эмирдалди ракъурнавайбур тир. ИкI яз хьайила, а месэладин патахъай гьа чIехи гьакимри кхьенвай са чар, са документ хьун лазим я эхир!»

За мад фикирзава: яраб КIири Бубадикай, ада авур крарикай, адан девирдикай са монография кхьейтIа, гьикI жедатIа? Ихьтин монографияни гьакIан кьуру гафаралди кхьена виже къведач. Ам кхьин патал, гьич тахьайтIа, архивдин документар, акур, чидай ксарин шагьидвал герек я... Шагьидар авазва. КIири Бубадин девирда жегьилар яз яшамиш хьайи, гьатта адахъ галаз санал хьайи инсанар амазма. Бес архивдин документар гьинай къведа? Белки, гьабурни ава жал. Низ чида авайтIа? Абурухъ къекъвей, абур жагъуриз алахъай кас авач хьи? Бубайрихъ са мисал ава: къекъвей кIвачиз цаз акьахда. Садра зунни къекъвен. Белки, анай са кар акъатда лагьана,  къаст авуна.

Гьа икI зун архивдиз фена… За са ту­пIунин руг ацукьнавай иски чарар гъилелай ийиз башламишна. Са югъ, вад югъ, цIуд югъ... За агъзурралди чарар тупIалай авуна, абур кIелна. Амма, зи гъил хьиз, маса инсанрин гъилни хкIун тавуна амукьнавай, са ни ятIани кIелиз, вичикай менфят къачун тавунвай чар заз жагъанач. Йи­къар, варцарни кваз къвез алатна, зун архивдай экъечIнач. Патар-къерехар кьи­ферини тIуьнвай, вахтар гзаф алатуникди, хъипи-рагъул ранг акьалтна, кхьинарни бегьем чир тежезвай чарар кIелун, абурай кьил акъудун гьикьван четин хьанатIани, за а кар давамарна.Вучиз лагьайтIа, за къаст авунва: «Гьар гьикI хьайитIани,  за КIири Бубадикай кхьенвай документ жагъурда, ахпа за адакай хъсан са затI кхьида».

Хуьруьн къамат

КӀирийрин хуьр арабадин цуьнуьятдиз ухшар аваз хкаж хьанвай кьакьан рагарин арада сифте кьил гьяркьуь кӀам хьтин дар пипӀе экӀя хьанва. Хуьруьн кьилихъ галай Сенгердин кIунтIални кваз раган хурал сад-садан далудал алаз акӀана эцигнавай, сад садак ккӀанвай кӀвалер са вахтара, яргъалай килигайла, гьакӀан къванерин хараяр хьиз аквадай. Эгер хуьруьн агъа кьилихъай эгечӀнайтӀа, и кӀвалерин къаварилай къаварал камар ягъиз, вини кьилихъ кьван физ жедай. Дар ккӀарани гуьтӀуь куьчейра гьаятдай экъечӀай вечрез къекъведай чка жедачир. Са мус ятӀани, яни КӀири Бубадин девирда гьа икI тир.

Вилик вахтара КӀирийрин жемятдин чӀехи пай Бакуда фялевализ жедай. Йиса са сеферда отпускдиз хкведайла, абурукай бязибуру къачуна сад-кьве къалаж лацу фуни гваз хкведай. КIвале авай мухан фу акурла, абуру чпин аялриз лугьудай: «Чан балаяр, им Баку шегьердин ниси я, адакай къафун авуна кӀанда». Аялрини са кӀас мухан фаз ягъиз, са кӀас лацу къалаждиз ягъиз, адакай къафун ийидай. Бес гила? Хуьруьн кьве чкадал маса гузвай «Баку шегьердин ниси» кьве гъили кьуна, чуькьвейла резиндин туп хьиз, агаж хьана, ахъа хъжезва.

Караулкадал автобусдай эвичIна, яваш-яваш фена хуьруьн юкьваз акъатай­ла, ваз лезги рушари везин кутуна лугьузвай манийрин ширин сесер къведа­. КилигайтӀа, ибур виридакай хкатна­ акваз­вай чӀехи дараматдай – виликан мис­кӀин­дай къвезвай сесер я. Абур ина, жерге-жерге акӀурнавай гамунин тарарихъ ацукьна, хурасандин халичайрин чинал гуьрчег нехишар атӀузвай лезги рушари лугьузвай рикӀин хиялар, чпин уьмуьрдал ийизвай дамахар я…

Ихьтин хуьруьз тамашуналди, ана къе­къуьналди, инсан тух жедач. Гьар пата­хъай къвезвайди шад рахунрин, ачух хъуьруьн­рин, ширин манийрин ванер я, аквазвайбур вири михьи партал алай, чинар ачух,  гумрагь инсанар я. Гьар сада вичин кӀвализ эверзава, къунагъдиз ша лугьузва. Ихьтин хуьряй гьич хквез кӀан жедач. Амма заз ина гзаф акъваздай, яргъалди къекъведай вахт авач. Зун са кар патал – КӀири Бубадин кIан-пун ахтармишиз, ам вуч кас хьанатӀа, ада вуч авунатӀа чириз атанвайди я эхир. И кар гила за гьикӀ чирда, нивай чирда? Хабарар кьурла, вирида заз са касдихъ галаз, вини кьиле авай Мердалидихъ галаз рахунар авун, гьадавай хабарар кьун меслят къалурна. «КӀири Бубадин девирда ам жегьил итим тир, адан рикӀел вири лап хъсандиз алама», – лагьана заз хуьруьн­буру.

Мердали 80 йисалай виниз яш хьанвай кьуьзуь итим ятӀани, гьяркьуь юрфар алай, кьакьан жендек авай кӀубан кас я. Вацра са шумуд сеферда илисна уьлгуьчдалди твазвай лацу чуру алай кьелечӀ хъуькъверин кьилера яру ивидин дамарри, цӀарар-цӀарар хьана, патахъ рекьер авунва. Гьяркьуь кьакьан пел бириш-бириш хьанва. Адан яргъи кьурай тупӀар алай паркьул хьтин чӀехи гъиле гьатайла, ваз ви гъил менгенайра гьатай хьиз жеда.

Мердалидиз хуьруьнбуру серкин япар алай Мердали лугьузва, вучиз лагьайтӀа, гьикьван явашдиз рахайтӀани, адаз ван жезва. Герек атай хуьруьнбуруз къени кӀелерин кӀуртар цвазвай ада рапунихъ масадав гъал акализ тадач. Амма шарагар амачир нуькӀрен муг хьиз ичӀи хьанвай адан сивиз кӀандайди гьамиша хъуьтуьл xaпla я.

Зун фейила, Мердали чпин кӀвалерин вилик квай кимел рагъ гуз ацукьнавай. Салам гана, зунни ацукьна. Хваш-беш авурдалай гуьгъуьниз за, инихъай, анихъай­ башламишна КӀири Бубадин ихтилатар ­вегьена. Мердали халу, гагь заз, гагь патарив гвай вичин юлдашриз килигиз, пӀу­заррин кӀаникай мили хъвер ийиз, кисна акъвазна. За мад ва мад сеферда Бубадин ихтилат кудиз хьанатӀани, Мердалиди а ихтилат квадарна. Ам масанрай рахаз хьана. Эхирни, зун алат тийиз акурла, ада ла­гьана:

– Я халудин, вун рекьяй атанвай кас я. Галатни авунва жеди. Къарагъ, кӀвализ хъфин, са тӀимил ял ягъин, са кьас фу нен. А ихтилатар яргъибур я, абур авун патал архайин вахтар герек я...

И югъ за кьуьзуь Мердалидин кӀвале акъудна, амма ада заз Бубадикай са гафни лагьанач. Няни хьана, вилик вечрен як квай хинкӀар гъайила, за, чемодандай акъудна, вилик са шуьшени эцигна, «Пагь, - лагьана Мердали халуди, вад гъед алайди я гьа». Идакай Мердали халуди захъ галаз кьве рюмка коньякни хъвана. Ахпа заз хвеши хьана: гила ам ачух жеда, ада заз вири сирер ахъайда, – фикирна за. Амма ада зи рикӀ секинардай са гафни лагьанач хьи, лагьанач…

Пакад югъ алукьна. Чин-гъил чуьхвена, чай-затI хъвана, чун кьведни куьчедиз эвичӀна. Зун курпашман тир.

– Ана гьикI хьана, халудин, вун пашман я хьи? – жузуна завай  чинеба пӀузарар хъуьрезвай Мердали халуди.

– Пашман тахьана, за вуч ийида, Мердали халу, зун ви патав Бубадикай кьве дуьз ихтилат жагъида лагьана атайди тир, вуна заз гьич са гафни лагьанач...

– Пашман жемир, халудин, пашман жемир. За вун Буба вуч кас хьанатӀа, ада вуч аву­натӀа, залайни хъсандиз чидай инсанрин патав тухуда. Абуру ваз виридалайни дуьз ва лап хъсандиз галай-галайвал лугьуда…

Къази Къазиев

"Лезги газетдин" 2026-йисан 31-нумрадай