Акьуллу, камаллу, къиметлу гаф гьар юкъуз­ ван къведач лугьуда. Вилик атай, кIелай гьар гьи ктабдай хьайитIани, абур жагъидач. Акьуллу гаф къизилдив барабар я эхир. Ахьтин гафар хкяна, жагъурна, ктабра тун патал я вири­ алахъни ийизвач. Я ахьтин бажарагъни гьар нихъ хьайитIани жезвач. Гьуьрметлу Пакизат Фатуллаевади лагьайтIа, и рекьяйни еке зегьмет чIугвазва, «Гафунин сир», «Лейли ва Межнун» хьтин жавагьиррин гуьгъуьналлаз ингье чав мад публицистикадин макъалайрин гзаф итижлу «Ликбез» кIватIал агакьарнава.

Сифте гафуна авторди ктабдиз ихьтин тIвар гьикI хьана ганвайди ятIа, гъавурда твазва. Советрин гьукуматди вири савадлу авуна. Чун гзаф рекьерай виликди фена. Чаз чи газет, журнал хьана. Амма къе, XXI асирда, чун, вири жемят, аяларни чIехибур, цIийи кьиле­лай ликбездин сирейрихъ ацукь хъийидай чкадал къвезва. Вучиз? Лезги халкьдин тамам са паюниз лезги гьарфар, дидед чIалал кIелиз, кхьиз чизмач. Гзафбуруз хайи чIалал рахаз, кIелиз кIамач… Къе чун а кьадар «виликди» фенва хьи, а кьадар «зурба» хьанва хьи, чакай гзафбуруз жуван тарих, сивин эсерар, адетар, макьамар виле ахквазмач, – гьахълудаказ къейдзава авторди. Вассалам. Дугъриданни, гаф авач, екез «виликди фенва!» Эхь, ихьтин еке туьгьметдиз и девирда гзафбур лайихлу я.

Авторди теклифзава: «…чна чи жегьилриз чIал, культура, милли адетар хуьдай рекьер къалурна кIанда, абурув фейи девиррин камалэгьлийрин тарсар ва тежриба агакьарна кIанда, чун вужар ятIа ва гьинай ятIа чирна кIанда». Ийизвани чна и кIвалах? Лазим кьадарда – ваъ, лап тIимил ксар машгъул я и кардал. И нукьсан чна гьикьван фад ва нетижалудаказ арадай акъудайтIа, гьакьван хъсан я.

Ктабда П. Фатуллаевади гзаф йисара кхьенвай макъалаяр, веревирдер, суьгьбетар, очеркар гьатнава. Абур, кхьей йисариз килигна, галай-галайвал нубатда эцигнава.

Вирибурал акъвазунин я мумкинвал, я лазимвални авач. Амма кIватIалда ахьтин кьилер­, темаяр, къейдер ава хьи, месэлаяр къара­гъар­нава хьи, гьакI кIелна, чпелай элячIна физ тежедай. Къачун чна 89-чина авай «Дидед­ чIал: чIуру гьалари кьил ганва…» макъала. Рагьмет­лу М.-Гъ. Садыкъидин, А. Агъаеван, Б. Талибован, Р. Гьайдарован, И. Гьуьсейнован, А. Гуьл­мегьамедован ва масабурун бажарагъ, зегьметар себеб яз, чахъ къе гафарганар, чIа­лан­ илимдин ирс, гьикаятни шиират, таржумайрин са кьадар тежриба ава. Пакизат ваха дуьз къейдзавайвал, амма къенин девирда «неинки­ яшайишдин, гьакI руьгьдин месэлайрайни четин кьацIара гьатзава. КIваливайни, чиливай­ни­, милли медениятдивайни, чIала­вайни къвез-къвез къакъат­завай жегьил несилдин фикир бубайри арадал гъайи руьгьдин хазинадал желб авун, ам кIанарун, адал дамах ийиз, адакай менфят къачуз чирун къе чи вилик атана акъвазнавай, гьялна кIанзавай четин месэла гьа им я».

И камаллу гафар кIва­лахда чаз лозунг хьана кIан­да. Зурба алимар рагьметдиз фенва. ЦIийибур, абурун кар давамардайбур майдандиз акъатзавани? Гьа и кардини чун руьгьдин, илимдин, савадлувилин ва икI мад жигьетдай, гьайиф хьи, къвер­давай кесиб жезвайвилин гьа­къиндай шагьидвалзавачни бес?!

ЧIалан месэла – им руьгьдин месэла я. Адан къайдайрал бязибуру­ амалзавач­. Я чIа­­лан закон­ри­кай-къанунри­кай, я язы­козна­ни­ди­кай ха­бар­, чирвилер авачиз, дуьз­завай чкаяр­ни, чпивай­ хьайи­тIа, ревизия­ ийиз­ алахъзава­, са къатда хуь­куьрзава. Су­лейман­ бубади­ ла­гьайвал­, «…Вичел­ тIвар эцигда лежбер, Я къуьл, я мух, цуькI тийижиз». Абурун «теклифар» кьа­булайтIа, чIалакай, кхьинрикай хапIа, хешил я жедайди. Мектебра кIелза­вайбуру вуч авурай, низ яб гурай, гьикI кхьирай?!

И месэладай за, гьуьрметлу Мердали Жалилова ва масабуруни чи газетдин чинрани са шумудра кхьейди я, гьавиляй тикрардач, гзаф рахунар герек къвезвач. Эхь, дуьз лугьузва П. Фатуллаевади: «ЧIалан месэлайрин винел пешекарри, ара датIана, кIвалахун лазим я».

«Веревирдер» паюна ганвай «Лезги Лейлидин геле», «Зи играми цлахъвияр» макъалайри, «ЧIалар чара, муьгьуьббат сад…», «Са булахдай» ва маса очеркри чеб мад ва мад сеферра кIел хъувуниз мажбурзава. Гзаф итижлу шейэр я. Буюр, кIела.

Ктабдин урус чIалал ганвай кьвед лагьай паюна 1968-2024-йисара кхьей макъалаяр, заметкаяр, интервьюяр гьатнава.

ООО «Мавел» издательстводи 300 экземплярдин тираж аваз акъуднавай ктабдикай чIалан, эдебиятдин, медениятдин месэлайриз итиж ийизвай кIелзавайбурун гегьенш къатаривай менфят къачуз жеда. Нубатдин метлеблу, камаллу ктаб багъишунай куьн пара сагърай, гьуьрметлу Пакизат Бейдуллаевна! 

Ш. Шихмурадов