Макъаладин кьилиз акъуднавай гафар­ республикадин регьбер, Дагьустандин, лезги­ халкьдин жуьрэтлу хва Сергей Алимович­ Меликов отставкадиз фи­низ талукь яз «Новое дело» изданидин кьилин редактор, викIегь журналист, аварви Гьажимурад Сагитован­ баянрай къачунвайбур я. Лугьуз кIан­за­ва­ хьи, зунни, миллетдилай аслу тушиз, фа­гьум-фикирзавай дагъустанвияр хьиз, сефил­ хьанва. Сефилвал къалур­зава соцсе­т­рин гзаф авторри, те­леграм-каналри. Абурукай­ сада къейдзава: «Вири къумукь халкьдин ­тIварцIихъай лезги халкьдин халис баркаллу­ хва Сергей Меликоваз чна сагърай лугьузва. Куьруь са вахтунда ада чун патал авур кьван хъсан крарай. Куьн пара сагърай, Сергей Алимович». «Суваняр» телеграм-ка­нал­ди кхьизва: «Женгчи генерал, камаллу регьбер Сергей Алимович Меликов чна гьамиша­ рикIел хкиз, адакай рахаз жедай. Ада хъсан краралди инсанриз вич багъри кас хьиз кIа­нарна. Вилик девирра республикадин регьберри, бегьем яб тагуз, дарвилера тваз хьайи Кьиблепатан Дагъустанди Сергей Алимович къуллугъдал атай йикъалай дериндай нефес къачуз башламишна…». Сергей Меликован тереф хуьзвай ихьтин баянар гзаф ава.

Сергей Меликоваз акси гафар лугьузвай, адак тахсирар кутаз алахъзавай баянарни ава. Ахьтин кхьинрай, рахунрай чаз абурун ав­­торрин акьулдин, чирвилерин, кьатIунрин дережа аквазва – лагълагъчияр. Ажугълу ийизвайди маса месэла я. Икьван чIавалди Меликовалай тарифар ийиз, чин чуьхуьдай гафар лугьуз хьайибуру къе лугьузва хьи: «Ада са затIни авунач. Вири умудар цIийи руководстводик ква». Кьве чин алай, итимвилиз кьери дасмалчияр. Куьн чилери, цавари гьикI эхзава?

Кьушунра низам, къилих ва жавабдарвал мегькем хьанвай Сергей Меликова 2 академия, губернаторрин Высший школани агалкьунралди акьалтIарна. Ам Кеферпатан Кавказда лайихлу чIехи къуллугъдал –  Александр Хлопонинан чкадал — СКФО-да РФ-дин Президентдин векилвиле тестикьарнай. И къуллугъдал ада вич кар алакьдай, инсанрин дердийрикай хабар кьадай, жавабдар­вал аннамишзавай сиясатчи тирди къалурна. Иллаки Дербент шегьердин 2000 йисан юбилейдиз гьазурвилер аквазвай девирда.

Вичин бине Кьасумхуьрелай тир Сергей Меликоваз Дербент мадни авиляй кIанда хьи, ина адан чIехи буба Нур-Мегьамед яшамиш хьана. Ватандин ЧIехи дяве­дин девирда и шегьерда тешкилай Дагъустандин дивизиядин (345-ДСК) жергейра аваз офицер Нур-Мегьамед Балович Меликов фронтдиз фена, залан хирер хьуникди ам кечмиш хьана.

Ингье, Дербент ЮНЕСКО-дин сиягьрик кутун патал, — Феликс Къазиагьмедова, Дербентдин 5000 йисан юбилей къейд авунин гьа­къин­дай РФ-дин Президентдин Указ гьазурун патал Имам Яралие­ва чIугур зегьметар бада фенач. Аксивалдайбур тIимил хьанач: «Ваъ, – лугьузвай, – Дербентдин 5000 йис хьанвайди туш». Шегьердин регьбер Имам Яралиев 50 сефердилай гзаф Моск­вадиз физ-хтана. Илимрин Академиядин, Гьукуматдин ва Кремлдин кабинетриз. Вири харжар —  вичин жибиндай.

Эхирни меслятдал атана: 2000 йис къейд ийин. Юбилейдиз гьазурвилер аквадай республикадин оргкомитет тешкилна. Адан председателвиле Рамазан Абдулатипов тайинарна.

ЦIуд йисалай гзаф вахт инлай вилик алатай вакъиаяр за къе вучиз рикIел хкизва? Авиляй рикIел хкизва хьи, Сергей Алимовичан от­ставкади пашманарнавай дербентвийри къени рикIел хкизва: «Чи шегьердин юбилей къутарми­шайди Меликов я. Дербентдин юбилейдин «буба» – Яралиев».

Гьакъикъатдани, Москвадиз­ акъваз тавуна агакьарзавай фитнеяр себеб яз ва республикадин­ а чIаван руководстводи нагьахъ басрухдик кутаз кIанз ийизвай алахъунрикди шегьердин мэр Имам Яралиев вичин хушуналди отставкадиз финиз мажбур хьана. Махачкъаладай  Дербентдиз цIийи регьбер рекье туна. Амма гьазурлухвилин кIвалахрик гуьзлемишзавай хьтин йигинвал акатнач. Акси яз, зайиф хьанай.

Гьа икI, дегь заманайрин шегьерда авай четинвилерин себеб­ Яралиев туширдан, адакай кхьиз­вай гафар тапарар тирдан гъа­вурда­ вири акьунай, гьа гьисабдай – Моск­вани. Ихьтин шартIара Сергей Меликова­ шегьерда юбилейдиз гьазурвилерин кар, арачи авачиз, вичин гъиле кьуна. Ада, мукьвал-мукьвал Дербентдиз къвез-хъфиз, кIвалахар вилик физвай гьал ахтармишзавай. КIвалахар йигин хьана. Юбилейдиз талукь суварин мяре­катар гьакIни уьлкведин меркез Москвада, маса регионра, Европадин «культурадин меркез» Парижда авай ЮНЕСКО-дин штаб-квартирада, къецепатан са жерге уьлквейра кьиле фена. Шегьер цIийи хъувунин, ам йигиндиз вилик финин эвел гьа и юбилей хьана.

Гьа и девирда арадал атай истемишунриз килигай крар дуьздаказ тамамарзавай Сергей Алимович Меликован дигмиш хьанвай тешкилатчивилин, акьуллу политиквилин, камаллу регьбервилин, викIегь лидервилин бажарагъ ачух хьана. Ам михьи, инсанвал, итимвал квай, мергьяматлу, жуьрэтлу кас тирди акуна. Гьавиляй (тикрар хъийиз кIанзава) неинки дербентвийри, гьакI Кьиблепатан Дагъус­тандин вири жемятди лугьузва: «Меликов хьаначиртIа, Дербентдин юбилейни жедайди тушир».

Кесерлу, хабардар эксперт­ри лугьузвай­вал, Дагъус­тандин регьбервиле Сергей Ме­ли­кован кандидатурадиз Кремлда гьеле 2017-2018-йисара килигай­ди тир. Амма Сергей Алимовича разивал ганачир. Владимир Васильеваз вахт куьтягь жедалди от­ставка­диз физ кIанзавайди чир хьайи экспертри адан чкадал хьун мумкин тир кандидатар веревирдзавай. Машгьур политолог Дмит­рий Фетисова «Известия» издани­дай хабар­ ганай: «Полпредвиле­ кIвалахдайла, Ме­ли­кова­ чкадин элитайрин патай гьуьрмет къазан­мишна. А йисара ада вич кар алакьдай халис «ревизор» хьиз къалурна. СМИ-рихъ, жемиятдихъ­ галаз дуьздаказ «об­ратная связь» туькIуьрна. Вичин тIвар кьацIурнач. Меликован биографияни гьисаба кьазва. Закавказьеда гьалар чIурубур тирдини гьисаба кьуртIа, государстводин сергьятдал алай Дагъустанда Меликов хьтин регьбер хьун чарасуз я».

Асул гьисабдай экспертри къейдзавай хьи, «амайбурун вилик­ Меликовахъ гзаф артуханвилер ава. Амма адахъ, В. Васильевазни тахьайвал, са шартI авач. Сергей Меликов лезги ятIани, адаз республикада вичин клан авач. Абдулатиповани Васильева ягъунар кьур кланар кьисас вахчуз алахъда. Меликовав кIвалахиз тадач».

Гьакъикъатдани гьакI хьана. Уьл­кведа­ коронавирусдин тIугъ­вал аваз, Дагъустанда иллаки четин гьалар арадал атайла, 2020-йисан октябрдиз Президент Владимир­ Пу­тина Сергей Мелико­ваз рес­пуб­ликадин регьбервилин­ къуллугъ­ тек­лифна. Генерал-полков­никди­вай ваъ лугьуз хьанач. Амма­ цIийи регьбер­ вичин везифайрив гьеле­ эгечI­ни тавунмаз, адаз акси фитней­рин гьужумар гужлу хьана. Адан аксина тамам «къайи дяве», буьгьтенрин дяве малумарна.

Итижлу кар. Президентдин Векил тирла, виридаз С. Меликовакай чIехи къуллугъриз лайихлу, хъсан кас хьана, амма регьбервилин къуллугъдал атайвалди, – «пис» кас.

«Къайи дявекарар» вужар ятIа чизвай – гзаф йисара «агъавал­ ийиз»­, бюджетдин пулар тарашиз хьайи, гила чпиз а рекьер агал хьанвай, региондин ва чкадин гьукумда «кьеж квай» чкайрал ацукьнавай «беглер». Алциф жезвай яд рагъуларзавайбур. Винелай чин чуь­­хуьдай гафар лугьуз, кIаникай фур эгъуьнзавайбур. Чпи атIай фуруз чеб аватзавайтIани, эсер тежезвайбур. Фитне, «кисай» саботаж, ха­инвал абурун кьилин яракьриз элкъвена.

Вахт-вахтунда фитнечияр чпин чкадал ацукьариз, гьакъикъи краралди Сергей Алимовича вич вуж ятIа, халкьдин патал алайди къалурна, агьалийриз багъри кас хьиз кIанарна.

Садрани рикIелай фидач. Шамилан районда полицияди КТО тухудайла, жегьил чубанар тир кьве стха Наби ва Гьасангьуьсейн, террористар хьиз хьана, яна кьена. Бейхабардиз рухвайри­кай магьрум хьайи, югъни йиф акахьна, туькьуьл гъам чIуг­вазвай дидени буба Муртузали ва Патимат Гьасангьуьсейновар 3 йисуз Махачкъаладиз физ хтана, меркездин майдандал, Лацу кIвалин вилик, пикетар тухва­на­. Абуруз кIанзавайди са кар тир: республикадин регьберди чпихъ яб акалун­. Амма я Рамазан Абдулатиповаз­, я адалай гуьгъуьниз хьайи Вла­димир­ Васильеваз хажалатди ­кармашзавай Гьасангьуь­сейновар кьа­­булдай 5 декьикьа жагъаначир.

Амма Дагъустандиз вахтуналди регьбердин везифаяр тамамариз­ атанвай Сергей Меликоваз а вахт жагъана. Ада Гьасангьуьсейновар вичиз барабар инсанар хьиз кьабулна, сабурар гана. Ахпа, гатуз, республикадин регьбер абурун хизандиз, кьакьан дагъда авай Гъоор-Хиндах хуьруьз мугьманвиле фена. Хизандизни, хуьруьзни, райондизни куьмекар гана. ИкI, Сергей Алимовича вири чиновникриз регьбервилин, инсанвилин тарс гана, агьалийрин тIал вичин тIални тирди къалурна. Ихьтин регьбердиз вуна гьикI гьуьрмет ийидач?

2023-йисан октябрдиз Парламентдин Федерациядин Советдал федеральный бюджетдин месэла гьялзавай. Анал Дагъустандин Кьил С. Меликова республикадин энергетикада эхиримжи 25-30 йисуз арадал атанвай акьалтIай четин гьалдал руководстводин фикир мад сеферда желбна. Федерациядин Советдин Председатель Валентина Матвиенкоди, финансрин министр Антон Силуанован гафар гьисаба кьуна, и месэла 2-3 йисан къене гьялна кIанзавайди къейдна.

– Чавай пуд йисуз вил алаз акъвазиз жедач, чна а месэлаяр къе гьялна кIанза­вайбур я, – жаваб ганай абуруз Сергей Меликова, – халкь галатнава.

Мад мус ва гьи региондин регьбердивай, федеральный дережадин чIехи къуллугъчийрин гафунал гаф эцигна, икьван хъсандиз истемишиз хьайиди я? Виридалайни кар алайди ам я хьи, СКФО-дин вири регионриз энергетика патал чара ийизвай такьат­рин са пай (50 процент) Дагъус­тандал гьалтна. Сергей Алимович Меликов­ Дагъустандин халис ватанперес туш намус квай нивай лугьуз жеда?

За Сергей Меликов гунагь квачир малаик хьтин кас я лугьузвайди туш. Гьадан кIвалахдани, вирибурун хьиз, ягъалмишвилерни­, гъалатIарни хьана. Амма респуб­лика яшайишдин ва экономика­дин рекьяй вилик тухун патал ада авунвай чIехи кIвалахар акун, рикIел хуьн герек я эхир.

Сергей Алимович кьиле хьайи 5 йисуз­ Дагъустанда промышленностдин гилан аям­дин 12 кархана­ ишлемишиз вахкана, цIийи 111 шко­ла, 97 бахча, 111 ФАП эцигна­, 400 школа ва 60-далай гзаф аялрин бахчаяр ремонтна. Рес­пуб­ли­кадин бюджетдиз къвезвай доходар кьве сеферда артухарна. Хасавюрт, Дербент ва Махачкъала шегьерриз, гьахь тавуна, дуьм-дуьз фидай рекьер, зирзибил сор­тировка ийидай комплексар, полигонар, «Чиркей – Махачкъала – Каспийск» водовод­ эцигзава. «Каспийдин кьерен кластер» чIехи проект кьилиз акъуд­зава. Дагъус­тандиз уьлкведин чIе­хи бизнес желбнава. Ракъинин 2 электростанция кардик кутунва­, Россияда гарун виридалайни чIе­хи электростанция эцигзава.

РикIел хкин Гьажимурад Са­гитован бая­­нар­­­. Ада къейд­зава­: «Квехъ галаз 5-6 йисуз санал­ кIва­лахай инсан, къарагъна, экъечI­на хъфизва. Куьне адахъ галаз чаярни хъвана, тостарни, тарифдин­ гафарни лагьана. Куьн «куь чIехи­ди» критика авурбур чакъвалай ийиз­ гьазур тир. Куь арада адан тереф рикIин сидкьидай хуьзвайбурни ава – абуруз къе, гьелбетда, са гафни лугьун, субу­тар авун герек къвезвач­. Амайбур?­ ЧIехи инсан, вичихъ галаз санал кIвалахун квез хъсан яз акур кас хъфизва. Бес – куьн? «Сергей Алимович, квез чух­сагъул­, къуй квехъ, чи респуб­ликадихъ агалкьунар хьурай», — вучиз сада кьванни лагьанач?

Оппозицияда авай газетдин кьилин редакторди вич С. Меликован терефдар туширди, чпин газетда ам гьахълу критика ийиз­ хьайиди лугьузва. «Амма им а чIавуз тир». Гьажимурад Сагитова Сергей Алимовичан регьбервилин бажарагъдин, къилихдин артуханвилерикай лугьузва ва эхирдай къейдзава: «Сергей Алимович, квехъ чандин сагъвал, агалкьунар хьурай! Куьне авур кьван хъсан крарай чухсагъул! Чи рес­публикадихъ агалкьунар хьурай. Гила хьанвай и дегишвилер къуй хъсанвилихъ элкъуьрай…»

Республикадихъ агалкьунар же­дайдахъ инанмиш жез кIанзава. Вучиз лагьайтIа, Сергей Алимови­ча 25-30 йис вилик гьялна кIан­за­вай месэлаяр гьялна, гележегда республика яшайишдин ва экономикадин рекьяй вилик финин мягькем бине эцигнава. Вичин и мураддив агакьарун патал адаз хсуси сагъламвални гьайиф атанач. Амма, вучиз ятIани, рикIяй ара-ара шаклу хияларни физва. Гила Сергей Меликовал «гьужумар» ийизвай рикI туькьуьл ксари цIийи руководствони, «варяг» я лугьуз, лишандик кутунвайвиляй ятIа?

Абдулафис  Исмаилов