(Эхир. Эвел – 38-нумрада)

Забит Ризванован – 100 йис

Винидихъ тIварар кьур тарихдин повест­­­­­рин арада «Къачагъдин хва къачагъ» эсерди кьетІен чка кьазва. Адан тема, авторди вичини къейдзавайвал, гьикаятчиди урусрин машгьур прозаик, этнограф ва лингвист Владимир Далан (1801–1872) «Вичин кьилел атай дуьшуьшрикай лезги Гьасанан ихтилат» тIвар алай эсердай къачунай. В. Далан повесть кьилин игитдин мецелай ганва ва и карди автордин кIвалах са тIимил четинарнава. Эсердин гьам кьилин игит ва гьамни муькуь образар художественный рекьяй са тIимил зайифдиз акъатнава.  ГьакIни адан кьвед лагьай паюна авторди диндин месэла арадал вегьенва ва хашпара дин таблигъзава.

З. Ризванова Владимир Дала гъиле кьур тема гегьеншарна, адан бинедаллаз диндин ва сиясатдин идеологиядикай азад тир хъсан са эсер арадал гъанай.  Лезги Гьасана уьмуьр кьиле тухвай ва повестдин вакъи­аяр кьиле фейи чкаяр – ГадацІийихуьр, Манкъулид хуьр ва Къуба патан маса хуьрер аял чІавалай автордиз таниш чкаяр тир. Гьавиляй «Къачагъдин хва къачагъ» гьакъикъи рангаринди ва художественный рекьяй вини дережада авайди хьанай.

Эсердин кьилин къагьриман гада­цIийи­хуьруьнви къачагъ Гьасан я. Ам халкьдин кьисасчи хьиз, урусри лугьудайвал, «благородный разбойник» хьиз машгьур хьайи са кас я. Аял чІавалай уьмуьрда гзаф четинвилерал, гьахъсузвилерал, азабрал-зиллетрал расалмиш хьанайтIани, ада са чIавузни вичин инсанвал, регьимлувал, викIегьвал, гьахъ-адалатдин гьиссер квадарзавач. Жегьил къачагъди гишин йисара, девлетлуйривай суьрсет къакъудиз, кесиб инсанриз пайзава, абур кьиникьикай хиласзава.

Повестда ганвай маса образарни тарихда хьайибур я. Мисал яз, чавай Куьредин хан хьайи Аслан хан, Къубадин милициядин прапорщик хьайи Алипаша, къачагъ Мулла Нур ва масабур къалуриз жеда.

Повестдин кьилин идея Кавказда ХІХ асирда гьегьеншдиз чкІанвай ивидин кьисас негь авун, и адетди халкьдин кьилел гъизвай мусибатар къалурун я.

З. Ризванован тарихдин повестрикай садни «РикIер кайила» я. Эсердин тема 1837-йисуз кьиле фейи Къуба патан лезгийрин восстанидиз талукьарнава. Повестдин кьилин игит Гьажи Мегьамед я. Авторди ам кьегьал, къуччагъ, вичин гафунин иеси тир са инсан хьиз ганва ва ам восстанидиз къарагъуниз мажбурай себебарни ачухарнава. Ада и кардин себебкарар Къубадин комендант Гимбут ва урус пачагьдин маса чиновникар хьайиди къалурнава. Восстание гьукуматдин кьушунри инсафсузвилелди туьхуьрнайтIани, ада халкьдин руьгь текьенвайди, гьахъсузвилиз акси женг чIугваз алакьзамайди субутнай.

Эсердин игитрикай садни хьиливи Ярали я. Амни, Гьажи Мегьамед хьиз, кьегьал ва викІегь са инсан я. Къейд авун лазим я хьи, авторди гуьгъуьнлай адаз кьилдин повестни бахшнай, гьайиф хьи, амни,  автордин гзаф эсерар хьиз,  икьван гагьди чапдай акъатнавач.

Повестда нагьакьан (отрицательный) образарни авачиз туш. Мисал яз, Гимбут, Аслан хан, Жеферкъули хан ва масабур къалуриз жеда.

Дуьньядин литература девлетлу авур жанрайрикай садни тарихдин роман я.  Ам яргъал йисарин имтигьанрай акъатнавай ва кIелдайбур чпел желбдай жанр я. Ихьтин эсерра тек са тарихдин вакъиаяр гьатзавач, гьакIни тарихда яшамиш хьайи зурба инсанрикай, абурун баркаллу, тарихда гелер тур крарикай ихтилат физва.

Вичин яратмишунрин 2-девирда З. Ризванова тарихдин кьве роман арадал гъана. Абур «Самур вацІун кьибле пата» ва «Гьажи Давуд» романар я.

«Самур вацІун кьибле пата» тарихдин роман авторди 1968-йисуз кхьенайтIани, анжах ам 28 йис алатайла, 1996-йисуз, ­      З. Ризванован 70 йис тамам хьунихъ галаз алакъалу яз, Махачкъалада чап хьана. Автор мукьвал-мукьвал тарихдиз талукь эсерар кхьиниз куь мажбурнай?

Советрин тоталитарный къурулушди къелемэгьлийриз чпин фикирар ачухдиз лугьудай, азадвиликай, халкьдин садвиликай веревирдер ийидай, рикIин гьиссер винел акъуддай мумкинвал гузвачир. Ихьтин вахтунда амукьзавай чара тарихдикай кхьин тир. З. Ризванова вичин фикирар тарихдин чара-чара девирра яшамиш хьайи лезги игит­рин – Гьажи Давудан, Гьажи Мегьамедан, Хьиливи Яралидин, гадацIийихуьруьнви Гьасанан ва масабурун мецелай лугьузвай.

Тарихдин вакъиаяр къалуруналди, авторди вичин девирдин инсанриз камалдин тарсар гузвай, абуруз гьа вакъиайрикай нетижаяр хкудиз эвер гузвай, алатай девирра чи халкьдин дустарни душманар, игитарни хаинар вужар ятІа къалуриз алахъзавай, хайи халкьдин векилриз чеб яшамиш жезвай девирдиз ва гьа девирдин вакъиайриз тарихдин призмадай къимет гун меслят къалурзавай.

«Самур вацІун кьибле пата» роман Ширвандин тарихдиз, генани лагьайтIа, XIII-XIV асирриз талукь я. Тарихда а девир гзаф мусибатринди хьиз лишанлу я. Авторди Ширвандин кьуд пачагьдин – III Ферибурзан, I Ибрагьиман, I Халилуллагьан ва I Фаррух Йасаран образар арадал гъунихъ галаз сад хьиз, гьакI а девиррин гегьенш панорамани арадал гъанва.

З. Ризванован тарихдин эсеррин арада ада 1976-йисуз кхьей «Гьажи Давуд» романди кьетIен чка кьазва. Эсер автордал чан аламаз чап хьаначир. Ам шаир рагьметдиз фейидалай кьулухъ 1993-йисуз «Лезги газетдин» ва гьакІни «Самур» журналдин чинриз акъатнай. Автордин яратмишунра кьетІен чка кьазвай и роман З. Ризванован шагь эсер я лагьайтІа, чун ягъалмиш жедач. Романда ХVІІІ асирда лезги халкьдин кьилел атай дуьшуьшрикай, Ирандин чапхунчийриз акси яз чи халкьди кьиле тухвай женгерикай суьгьбетзава.

Эсер XVIII асирда яшамиш хьайи, лезги халкьдин милли азадвилин гьерекатдиз регьбервал авур, са вахтара Ширвандин хан хьайи машгьур полководец Гьажи Давудакай я. Автордилай вичин эсерда адан художественный къамат арадал гъиз ва ам яшамиш хьайи девирдин колорит хуьз алакьна. Романда Сурхай хандин, I Петр­дин ва масабурун образарни ганва.

«Гьажи Давуд» романди чаз тарихдин тарсар куьгьне тежезвайди, эдебиятди халкьдин руьгьдин девлетрикай даях кьун ва ам миллетдин руьгьдин гуьзгуь хьун герек тирди субутна. Руьгьдин даяхар авачиз инсандиз уьмуьр кьиле тухун четин я.

Пьесаяр

1960-йисара, Забит Ризванован алахъунар себеб яз, КцIара Лезги халкьдин театр арадал атана. И театрдиз хъсан репертуар хьун патал шаир драмадин эсерарни кхьиз эгечIзава. «Дибироваз хъел къвезва», «Гуьлуьшан», «Залан къуллугъ», «Кьисас», «Гьа икIни жедайди я», «Мурадар», «Шаир», «ЦIийи мехъер», «Ашукь Лукьман» ва маса пьесаяр гьа чIавара  арадал атанвайбур я. Абурукай гзафбур гьа вахтара Халкьдин театрдин сегьнедал эцигнай. Шиирра ва прозадин эсерра лугьуз кIан хьайи фикирар авторди и эсеррани давамарнай. Сая чIалалди дерин мана-метлебдин фикирар сегьнедай халкьдив агакьариз алахънай.

«Шагьнабатдин сел»

1964-йисуз Бакуда шаирдин «Шагьнабатдин сел» ктаб чап хьана. Ада гьатнавай шиирар мана–метлебдин жигьетдай пуд патал пайиз жеда: ватандашвилин лирика, муьгьуьббатдин ва юмордин шиирар. Сад лагьай жуьредик акатзавай шиирар Ватандиз, зегьметчи инсанриз, уьлкведа кьиле физвай крариз талукьбур тир. А шиирар гьам художественный рекьяй, гьамни мана-метлебдин жигьетдай вине авайбур тир.

Муьгьуьббатдин лирикадиз талукь паюна шаирдин гъезелар гьатнава. Къейд авун лазим я хьи, гъезел жанр лезги эдебиятда Етим Эминалай кьулухъ гзаф кардик кутурди Забит Ризванов я. Адан гъезелар гьам образрин, гьамни чІалан гуьрчегвилин, саявилин жигьетдай чпел фикир, дикъет желбдайбур я.

«Шагьнабатдин сел» ктабда гьатнавай юмордин шиирри халкьдин арада амай куьгьне, герек тушир са бязи адетрал, чІуру къилихар квай инсанрал хъуьруьнар ийизва. Къейд авун лазим я хьи, Советрин девирда уьлкведа вири крар гуьнгуьна авайди хьиз къалурун адет хьанвайди тир. Юмординни сатирадин эсерар чап авун авторриз гзаф четин акъваззавай. ЯтІани З. Ризвановалай вичин ктабдик юмордин са шумуд шиирни кутаз алакьнай.

Пуд лагьай девир

З. Ризванован яратмишунрин пуд лагьай девирдизни (1980-1992-йисар) бегьерлуди лугьуз жеда. И девирдани ада, галатун тийижиз, саки жегьилвилин ашкъидалди цIийи эсерар арадал гъун давамарзава. 1984-йисуз Бакуда адан шииррин «Кьелни фу» цІийи кІватІал чапдай акъатзава. Ктабда автордин, лирикадин шииррилай гъейри «Чун миресар я» ва «Кьелни фу» кьве поэмани гьатнава.  Лирикадин шиирра хьиз, и поэмайрани З. Ризванова вичин устадвал къалурнава. Шаирди гуьгъуьнлайни эпичес­кий эсерар кхьин давамарнай ва «Кьегьал рекьида, тІвар амукьда», «Зун и пата, вун а пата» ва маса поэмаяр арадал гъанай.

И йисара З. Ризванова сад-садан гуьгъуьналлаз «Шефтелдин миже», «Руьгьдин азаб», «ЦIийи мехъер», «ЧIулав цицIиб», «Хва такуна кьейи шаир» повестар кхьена. Абурун арада иллаки «Руьгьдин азаб» эсер тафаватлу я.

«Руьгьдин азаб» автобиографиядин по­­весть я лагьайтIа, дуьз жеда, гьикI хьи, эсерда автордин уьмуьрдин са шумуд йисуз (шаирди КцІар шегьердин медениятдин паркунин директорвилин къуллугъдал кІвалахай (1983-1985-йисара) кьиле фейи вакъиаяр гьатнава.

Повестда авторди кхьизва: «Закир кье­лечI якIарин, кулар са тIимил хкатай начагъ жуьредин итим я. Ватандин ЧIехи дяведилай кьулухъ, армиядин жергейрай хтайла, адаз чпин чIехи хизандикай жа­гъайди вичин чIехи стха хьана. ГьакI хьайила, ам атана райондин меркездиз, акъвазна культ­просвет идарадин инспекторвилин къуллугъдал. Гьа аскервиле авайла, военный газетриз макъалаяр, шиирар акъудзавай Закир са тIимил вахтунда райондин газетдиз мукьва хьана... Коммунистрин партиядин жергейриз кьабулна Закир, ракъурна ам областдин Высший партийный школадиз. Райкомда кIвалахда Закира, колхоздин седривилени. Ахпа райондин халкьдин яратмишунрин кIвал ахъа хьана. Закир ракъурна гьанин директорвилиз. Закиран меслятдалди районда литобъединение, тарихдин музей, халкьдин театр, кьуьлеринни манийрин ансамбль, райондин милли газет, дидед чIалал радио-передачайрин редакция ахъа хьана, чкадин шаиррин ктабар республикадин меркезда басма хьунин кIвалахар гуьнгуьник акатна. Шаир, драматург, фольклорист, топономист Закиран тIвар къунши районрани кваз машгьур я. Илимрикай дерин малумат авай и начагъ жуьредин яшлу итимдикай хьанва гила шегьердин паркунин директор. Гьа и кьуллугъдал акъвазай сифте йикъарилай башламишна, гьатна а кас паркунин эксик-герекрин ракьара...»

Винидихъ мисал гъанвай цIарар кIел­дайла, са тIимил-шимил шаирдин уьмуьр­дикай хабар авай кIелчидиз эсердин кьилин игитдин прототип Забит Ризванов тирди чир жеда.  Эсерда обществода михьи инсанриз яшамиш хьун гьикьван четин ятIа къалур­нава.

«Веси»

З. Ризванован яратмишунрин 3-девир «Весидалди» акьалтIзава. И эсерда авторди хайи халкьдиз лугьуз кІанзавай гафар вири саки лагьанва. Ам гьар са лезгидин столдал хьуниз лайих эсер я.

«Веси» тIвар алаз эдебиятда гзаф эсерар арадал атанва. Бязи авторри чпин фикирар мукьва-кьилийрив, гележегдин несилрив агакьарун патал и жуьредикай хийир­ къачунва. З. Ризвановани и адет давамар­нава. Амма адан веси са тIимил тафаватлуди я. Ризван Ризванова адаз «лиро-философское эссе» тIвар ганва. РикIивайни гьакI я. «Весида» шаирди вичин вири уьмуьрдин­ тежрибадикай нетижа хкуднава. Авторди кхьизва: «Заз и дуьньяда такур затӀ амач. За халис дуствиликайни лезет къачуна, зун акьалтӀай хаинвилини кана. Захъ уьмуьрда­ зун ва заз кӀаниди хьана. Зак муьгьуьббатдини лувар кутуна, чаравилини зи гъам артухарна. Заз етимвилин мусибатни чир хьана, бубавилин гьиссни. Амма абурулай виридалайни винизди за зи хайи халкьдиз къуллугъ авун яз гьисабна».

Шаирдин уьмуьрдин эхиримжи гафар­ те­атрдин сенятдин чIехи реформатор      К.С. Ста­ниславскийди вичин са чарче­ кхьей гафариз мукьва я. Станиславскийди къейдзава: «Зун яргъалди яшамиш хьана. Гзаф затIар акуна. Девлетлу тир. Гуьгъуьн­лай кесиб хьана. Заз вири дуьнья акуна... Захъ туькIвей хизан, аялар хьана. Уьмуьрди­ абур дуьньядин гьар саниз акъудна. Зун машгьурвилихъ къекъвена. Ам заз жагъана. Заз гьуьрмет акуна. Зун жегьил тир. Гила кьуьзуь хьанва. Мукьвара рекьида. Гила завай хабар яхъ: дуьньядал бахтлувал кве ава? Чирвиле. Искусствода ва кIвалахда, искусстводин  гъавурда аваз хьуна...»

К.С. Станиславскийдилай тафаватлу яз, Забит Ризванова бахтлувал халкьдиз къуллугъ авун яз гьисабзавай.

*  *  *

Забит Ризванова уьмуьр кьиле тухвай  девир Советрин девир тир. Советрин Союзда, тоталитарный уьлкве яз, инсанриз чпин фикирар ачухдиз лугьудай, халкьдив агакьардай мумкинвал авачир. Ихьтин девирра, урусрин чІехи писатель ва философ А.И. Герцена (1812-1870) лагьайвал, халкьдиз вичин гьарайдин ван агакьардай тек са трибуна амукьда. Гьамни литература я. Шаирди гьа трибунадикай устадвилелди хийир къачунай.

Забит Ризванов Ватандин ЧІехи дяведин иштиракчи тир. ГьакІни ада Бакудин Высший партийный школа акьалтIарнавай. А девирда КцIар районда ахьтин ксар кьериз авай, адаз къуллугъдин рекьяй гегьенш гележег ачух хьанвай. Анжах шаир чиновниквилин карьерадин гуьгъуьна гьатнач. Ада вичин халкьдиз къуллугъунин рехъ хкяна.

Забит Ризванов тІимил яшамиш хьана – 66 йисуз. Амма вичин гьа 66 йисан уьмуьр ада халисан шаирдин уьмуьр хьиз кьиле тухвана: садан виликни кьил агъузнач, садазни гардан кІирнач, вичин гьалал зегьметдалди, мердвилелди, такабурлувилелди кьил хвена.

Азиз  Мирзебегов,

филологиядин илимрин кандидат