Гьар йисан 25-октябрдиз Россиядин Федерациядин таможнядин къуллугъчий­ри пешекарвилин сувар къейдзава. ЦIи Федеральный таможенный къуллугъ тешкилайдалай  кьулухъ 35 йис тамам хьанва. И девирда ам виниз тир технологияр нетижалудаказ ишлемишзавай, уьлкведин экономикадин рекьяй хатасузвал ва милли итижар хуьзвай къурулушдиз элкъвенва.

Эвелдилай  къенин йикъалди…

Таможнядин  алакъайрикай сифте малуматар гьеле  IX асирда пайда хьанай (а чIавуз вичиз  метягьдилай «мыт» лугьузвай­ харж (пошлина) къачузвай). Амма  государстводин сад тир къурулуш XVII  асирда арадал атана. ИкI, 1653-йисан 25-октябр­диз пачагь Алексей Михайловича «Москвада ва маса шегьерра метягьдилай, ам куьн маса къачунватIа ва гьихьтин шейэриз талукь ятIа къалуруналди, таможнядин харж къачунин гьакъиндай» указдал къул чIугунай. И документди Урусатда таможнядин сад тир  къурулуш арадал гъунин бине кутуна ва таможенникрин ихтиярарни мажбурнамаяр къанунлудалди  тестикьарна.

1991-йисан 25-октябрдиз РФ-дин президентдин тапшуругъдалди Россиядин Государстводин таможнядин комитет арадал гъанай. 2004-йисан 9-мартдиз ам президентдин къарардалди Федеральный таможнядин къуллугъдиз (ФТС) элкъуьрна.

А чIавалай инихъ алатнавай 35 йисан рехъ неинки алай вахтунда виридалайни еримлубурай сад тир и къурулушда намуслудаказ  зегьмет чIугвазвай гьар са къуллугъчи, гьакIни  90-йисарин акьалтIай четин девирда таможнядин кIвалах  сифте камарилай башламишай, ам виликди тухвай ва и рекье чпин зегьметдин еке пай кутур ветеранар патал важиблу вакъиа я. Пешекарвилин виниз тир чирвилер авай, везифайрин важиблувал дериндай аннамишзавай и пешедин векилар патал уьлкведин итижар гьамиша сифте чкадал ала.

Дагъустандин таможня кьетIен жуь­ре­дин­ идара я лагьайтIа жеда. Кар ана ава хьи, Россиядин мулкунал республика­ алай чка себеб яз, адаз «уьлкведин варар»­ лу­­гьуз­ва: гьеле дегь девиррилай инай алиш­вериш­дин машгьур рекьер физвай, рагъ­­экъечIдай ва рагъакIидай патар ала­къа­лу­ ийизвай­. Да­гъустандихъ гьам чилелай, гьамни­ гьуьлелай вад уьлкведихъ галаз сергьятар ава: Азербайжандихъ, Гуржис­тандихъ, Туьр­кме­нис­тандихъ, Къазахстандихъ ва Ирандихъ галаз. Гьаниз килигна, региондин мулкунилай тухузвай метягьдин кьадарни гзаф я.

Дагъустандин таможнядин къурулушда,­ санлай къачурла, таможнядин 7 пост кардик ква: 5 Россиядинни Азербайжандин сер­гьятдал ала, 2 пост къенепатанбур яз гьисабзава, абур Махачкъала ва Дербент шегьерра ава.

Абурукай гьар сад иллаки йигинвилелди виликди тухузвай международный транспортдин «Кеферпад – Кьиблепад» коридордин важиблу  гьалкъа я. Эхиримжи йисара, сиясатдин себебар аваз, дуьньядин логис­тикадин къурулушда жезвай дегишвилер ва метягь санай масаниз тухун патал арадал гъизвай цIийи рекьер фикирда кьурла, Дагъустан Республика и жигьетдай уьлкведин экономика патал стратегиядин важиблувал авай региондиз элкъвенвайди якъин я.

Сергьятрал алай таможнядин пунктари,  алай вахтунда еке парцик кваз, бязи вахтара проектда къалурнавай мумкинвилерилай са шумуд сеферда артух кьадар метягь ахтармишуналди кIвалахзава. Алай йисан 9 вацра Дагъустандин таможняди федеральный бюджетдиз тахминан 640 миллион манат рекье тунва. Адан гуьз­чивилик квай мулкунилай тухванвай метягьдин умуми кьадар 2,7 миллион тонндиз барабар я. Сергьятдилай эля­чIунин йигинвал вини­ дережада ава: анлай, санлай къачурла, транспортдин 270 агъзур такьат,  ракьун рекьин тахминан 3,5 агъзур вагон, гьуьлуьн ва гьавадин вишералди гими­яр фенва. Гуьзчивилин къурулушди 250 миллион­ манатдилай гзаф кьадарда аваз пошлинаяр ва жермеяр илитIнава.

КьетIен фикир уьл­­кведин къене­па­тан­­ базар хатасуз суьрсетдикай хуьниз гузва: законсуздаказ маса гун патал тухузвай косметологиядин къалп 1,5 агъзур  дарман ва стандартриз жаваб тагузвай 120 агъзурдалай гзаф шейэр вахчунва. Вири и шейэрин базардин къимет, санлай къачурла, 50 миллион манатдилай алатнава. Таможнядин къуллугъчийри гьакIни уьлкведин сергьятдилай тухудайла шейинин  къимет дуьз къалур тавунвай дуьшуьшриз талукь яз уголовный 28 дело къарагъарнава, гьакIни административный къайда чIурзавай 3,2 агъзур дуьшуьшдин вилик пад кьунва. И жигьетдай бейгьуш санай масаниз тухунин рекьер агалунин кIвалах кьетIендаказ къейдна кIанда: законсуздаказ маса гунин базардай къадагъа тир 1,2 агъзур тонндилай гзаф шейэр, гьа жергедай яз марихуана, гашиш ва прегабалин вахчунва.

Законсуздаказ сергьятдилай тухудайла,­ вахчузвай ихьтин шейэрин «кьисметдикай», гьакIни Дагъустандин таможнядин къуллугъдин кIвалахдин бязи терефрикай рес­публикадин журналистриз пешекарвилин суварихъ галаз алакъалу яз тешкилнавайвилик пресс-турдин вахтунда Махачкъаладин  таможнядин постунин начальникдин заместитель, таможнядин къуллугъдин полковник Шапи Коркмасова суьгьбетна.

ДатIана гуьзчивилик

Махачкъаладин таможнядин пост Да­гъустандин таможнядин гуьзчивилин ва делилар дуьздаказ гьисабдиз къачунин отделдин бинедаллаз 2003-йисан 24-ноябр­диз арадал гъана. Алай вахтунда Махачкъаладин постуни, электронный къайдада декларацияр туькIуьрунин центрайрихъ галаз кIвалахунин сергьятра аваз, гьакъикъи гуьзчивилин кIвалах тухузва. ИкI, 2026-йисан 9 вацра постунин къуллугъчийри рес­публикадин мулкунилай яна (транзит) тухузвай шейэриз талукь яз таможнядин гуьзчивилин тахминан 5 агъзур серенжем кьилиз акъуднава. 94 дуьшуьшда метягь тамамдаказ ахтармишнава, 22 дуьшуьшда – винелай. Нетижада таможнядин къанунар чIурнавай 168  дуьшуьш винел акъуднава,  600-далай гзаф дуьшуьшра декларацияда къалурнавай делилар ахтармишнава, шейэрин  800-далай гзаф партияр вахтуналди хуьдай чкайра эцигнава.

«Алай вахтунда вилик квай асул месэлайрикай сад таможнядин гуьзчивилин вири кIвалахар уьлквейрин арада авай сергьятрал кьилиз акъудун я. И кIвалахар тади гьалда тамамарун патал Россиядинни Азербайжандин сергьятдин участокдал таможнядинни логистикадин «Виадук» терми­нал кардик кутунва – анал сифте нубатда­ фад чIур жедай суьрсет ахтармишзава. Пар чIугвадай са машин (фура) ахтармишунин вахт гьамиша сад хьтинди жезвач. Мумкин тир хаталувилер авачирла, сергьятдилай элячIдай документар лазим къайдада гьисабдиз къачунин вахт 15-30 декьикьадиз­ барабар я. Эгер инспекциядинни досмотр­дин комплекс (ИДК) ишлемишуналди ахтармишдайвал хьайитIа, и кардиз 10 декьикьа акъатзава, эгер пар чIугвадай машин тамамдаказ ва дикъетдивди ахтармишдайвал хьайитIа, – суткадив агакьна», – хабар гана Ш. Коркмасова.

И мукьвара СМИ-рин такьатрай чпикай хабар хьайи са шумуд дуьшуьшдал ам  кьилди акъвазна. ИкI, и мукьвара Мегьарамдхуьруьн райондин мулкунал алай таможнядин постунин инспекторри, Россиядин­ мулкунай яна, Туьркиядай Белоруссиядиз физвай пар чIугвадай пуд машин  акъва­зарна. Метягьдихъ галай документрин бинедаллаз, машинра яхунарун патал ишлемишзавай биодобавкаяр (санлай къачурла, 2 тонндин кьадарда) авай. Амма экспертизади абурук къадагъа авунвай сибутрамин еке кьадарда аваз квайди тестикьарна. Мад са дуьшуьш заргарвилин лап багьа шейэр, декларацияда къалур тавуна, сергьятдилай­ алудиз алахъунихъ галаз алакъалу я. Ш. Коркмасова хабар гайивал, таможнядин къуллугъчийри тахсиркарвал винел акъудзава, метягь вахчузва, амма адан гележегдин кьисмет суддин къарардилай аслу жеда: я, элкъуьр­на, атай чкадиз рахкурда, я государстводин хийирдиз вахчуда ва икI мад.

Махачкъаладин таможнядин постунин  таможнядин гуьзчивилин государстводин кьилин инспектор Гьуьсейн Баязитова журналистриз вахчузвай  шейэр хуьзвай чкадиз сейр авун тешкилна. «Уголовный делопроизводство эхирдал агакьдалди шейэр камерада амукьзава. Маса уьлквейрай гъизвай бязи продуктар  ишлемишдай вахтни алатзава, амма абур, гьикI хьайитIани, хуьниз мажбур жезва. И месэла гьялдай рекьер кьезиларнайтIа, хъсан жедай», – лагьана ада, Индиядай гъанвай ва йисаралди  таможнядин камерада амукьнавай дуьгуьдин шешелар  къалуруналди. ГьакIни ина хейлин кьадарда аваз эцигунардай материалри, техникади, пIапIрусри, парталри, гьар жуьре къаришмайри ва дарманри «чпин сят» вилив хуьзва. 

Итижлудаказ кьиле фейи пресс-турдин вахтунда журналистар гьакIни кинологди хъиткьинардай шейэр жагъурун патал махсусдаказ вердишарнавай немсерин овчарка гваз кIвалах гьикI тешкилнаватIа, гьадахъ­ галаз таниш хьана. Пешекарди гъавурда турвал, хъиткьинардай шейэр гзаф кьадарда аваз гъиз кIан хьайи дуьшуьшар Махачкъаладин постунин тежрибада гьалтначтIани, ахтармишунин кIвалах гьамиша еке дикъет­дивди тухузва, гьикI лагьайтIа, идалай уьл­кведин хатасузвал аслу я.

Саида  Мурадова