27-октябрдиз «Дагъустан» РИА-дин майдандал тарихдин ва обществознанидай учебникрин сад тир линейка, гьакIни Россия­дин военный ва тарихдин жемиятдин (РВИО) марифатлу ийидай цIийи проектриз ва  ИСТОРИЯ.РФ портал ачухуниз талукьарнавай пресс-кон­ференция кьиле фена.

Мярекатда РВИО-дин Дагъус­тан­да авай региондин отделенидин пред­седатель Энрик Муслимова ва Да­гъустандин образование вилик тухудай институтдин (ДИРО) проректор Агьмед Къурбанова иштиракна. Малум хьайивал, гуьруьш РФ-дин Президентдин куьмекчи, РВИО-дин кьил Владимир Мединскийдин тапшуругъдалди регионриз чирвилер гудай материалар цIийи хъувунвайдакай, гьакI­ни ватанпересвилин фикирдаллаз тешкилзавай крарикай хабар гун патал  тешкилнавай.

Энрик Муслимова къейд авурвал, дегишвилер РФ-дин Президентди 2024-йисан  8-майдиз кьабулай къарардин бинедаллаз кьиле тухванва.  Документди уьлкве патал кьетIен важиблувилин пуд месэла чара авуна: Россиядин мектебар патал сад тир учебникар туькIуьрун, тарсунин сад тир методика арадал гъун ва тарихдикай гьакъикъи делилар къачудай интернет-каналар яратмишун.

И месэлаяр кьилиз акъудун патал Владимир Мединскийдин регьбервилик кваз идарайрин уртах комиссия туькIуьрна. КIвалахдин сад лагьай паюнин нетижада мектебра тарихдин тарсар гудай сад тир жергедин (линейка) ктабар туькIуьрнава. Къейд авурвал, Дагъустандин мектебар абуралди тамамдаказ таъминарнава.

«Сад тир жергедин ктабар чап авунин кьилин макьсад гьакъи­къи, дуьз делилар агакьарун я. 1990-йисара, СССР чкIайдалай кьулухъ, уьлкведин тарихдин чинриз  гьарда вичиз кIандайвал баянар гуз, абурук дегишвилер кутаз ва идалди жемятдин арада гъулгъула тваз башламишнай. Тарихдин вакъиайриз сад хьтин фикирдаллаз килигна акъуд хъувунвай ктабар чи уьлкведин тарихдин рекьяй чирвилер гунин бине я», – лагьана Э. Муслимова.

Ада къарагъарай мад са месэла пашманвал кутадайди я: дугъриданни, акьалтзавай несилдиз уьл­кведин тарихда хьайи зурба вакъиайрикай, кьилди къачуртIа, Ватандин ЧIехи  дяведикай авай чирвилер зайифбур я. Чи вири мектебра сад хьтин фикирар-делилар авай ктабар ишлемишуни, уьлкведин тарихдин зурба вакъиайрикай чирвилер гудайла, жезмай кьван гьахълувал ва гьакъи­къивал хуьни и месэла гьялиз куьмекда. 

КьетIен фикир пресс-конфе­рен­циядал уьлкведин тарихдиз талукь кьилин порталдиз – «ИСТОРИЯ.РФ» сайтдиз гана. Адан гьар йисан аудитория 40 миллион касдилай алатнава, сайтдин чинрай делилар жагъур­завайбурун кьадар лагьайтIа, 150 миллиондив агакьзава.

Порталдикай гьам муаллимар, гьам мектебра кIелзавай аялар ва  гьамни уьлкведин алатнавай девирдиз итиж ийизвай гьар са кас патал куьмекчи хьанва. Сайт са шумуд паюникай ибарат я: мобильный приложенидикай, тарих­дин интерактивный картайрикай­, вакъиаяр сад-садан гуьгъуьналлаз къвезвайвал къалурнавай «Вах­ту­нин лентиникай», шикилрин «Дяве­дин къаматар» архивди­кай, мемориалрин «РикIел хуьдай чка», «Россия – зи тарих» сиягьрикай ва мсб.

Э.Муслимова гьакIни виликамаз хабар гайивал, 26-29-ноябр­дин йикъара Дагъустан РФ-дин просвещенидин министерстводи ва РВИО-ди  уьл­кведин тарихдин, обществознанидин муаллимар ва Кеферпатан Кавказдин  федеральный округдин вири регионрай тир образованидин хилен векилар патал  окружной конференция тухудай чкадиз элкъведа. Гуьзлемишзавайвал, форумдин чирвилер гудай мярекатра 6 агъзурдалай гзаф ксари иштиракда. 

ДИРО-дин проректор Агьмед­ Къурбанова тарихдин ктаб­рин сад хьтин линейка муаллимар ва аялар­ патал къулайвал тирдакай лагьана. Пешекардин гафаралди­, сад тир стандарт тахьун себеб яз, илла­ки ЕГЭ-диз гьазурвал аквадайла, са жерге четинвилер арадал къвезвай.­ Мектебра чирвилер­ гудай гьар жуьре­дин программа­яр ишлемишуни­ апелляцийрин вахтун­да гьуьжет­рал гъизвай: ая­лар­ ва имтигьанар кьа­бул­­за­вай муаллимар­ гьар жуьредин ктаб­рикай рахазвай. ЦIийи ктаб акъудунихъ галаз сад хьиз и месэла гьялнава – гила ЕГЭ-дин КИМ-дин вири тапшу­ругъар сад тир бинедаллаз гьазурда.

Къурбанова къейд авурвал, цIийи ктабра вилик гъанвай делилар имтигьанра 90 ва мадни гзаф баллар къачун патал бес я. Ктабар­ акI туькIуьрнава хьи, абура гьа са вахтунда Ватанда ва дуьньяда кьиле­ физвай вакъиаяр сад садахъ галаз­ алакъалу авуна майдандиз акъуднава, яни хайи уьлкведин тарихдин чинар ахтармишдайла, аялдиз­ маса уьлквейра вучтин гьалар авайтIа аквазва. Кьилин вахтар ва дели­лар кье­тIендаказ къейднава, гьакIни тарихдиз талукь документрин кIу­саралди-пая­ралди алава хъувун­ва. Идалайни гъейри, параграфрин эхирра QR-кодар ава: мобиль­ный приложенидин куьмекдалди­ аялдивай матери­алдал «чан гъиз»,  яни архивдал, документальный кадрийрал ва я алава рекъемрин ресурсрал  элячIиз жеда.

Алимдин гафаралди, сифтедай муаллимри и ктабар игьтиятлудаказ кьабулна, абуруз ктаб лап муракабди ва делилралди заланарнавайди яз акуна. Амма, яваш-яваш  абуру чпин фикир дегишарна. Гила ктабдин виниз тир нетижалувал къейдзава.

«Муаллимриз вахт герек тир, кIвалах цIийикIа туькIуьр хъувун патал. ГьикI лагьайтIа, методикадин къайдаярни дегиш хьанва. Идалайни гъейри, советрин  девирда таъсирдай бязи месэлайрикай рахун тавун хъсан яз гьисабзавай. ЦIийи ктабра тарихдин­ делилар анжах гьахълудаказ агакьарунин рехъ кьунва. Ватандин ЧIехи дяведин иллаки еке женге­риз (Сталинграддин, Курскдин, Кавказ­ патал, Ленинграддин блока­да) 1990-йисара са чинилай артух чка гузвачир. ЦIийи линейкада и вакъиайри гьакъикъи чка кьунва. 10-классдин материал кьве ктабдиз (1945-йисалди ва адалай кьулухъ)  пайнава, ада тарихдин гьерекатар себебар ва алакъаяр фикирда кьуналди, аннамишуналди­ агакьарнава. Яни аялриз анжах хьайи крарикай ваъ, и крарал гъайи себебрикай ва вучиз абур кьилиз акъуднатIа, гьадакай суьгьбетзава», - малумарна А. Къурбанова

ДИРО-дин проректорди гьакI­ни 5-7-классар патал Дагъустандин та­рихдиз талукь учебникдин винел 2023-2025-йисара тухвай кIвалах­дикайни суьгьбетна. Адан авторар РАН-дин ДФИЦ-дин тарихдин, архео­логиядин ва этногра­фиядин­­ Институтдин кар алай алимар, гьакI­ни ДГУ-дин ва ДГПУ-дин пешекарар я. Малум хьайивал, ктабдин электронный жуьре Дагъус­тандин образование вилик тухунин институтдин, РД-дин образованидин ва илимдин министерстводин сайтра майдандиз акъуднава. Алай вахтунда ам чап авунин мес­эла гьялзава ва кIелунин алай йисан эхирдалди ктаб образованидин гьар са идарадив агакьда.

ЦIийи ктабда Дагъустандин гзаф ассиррин тарихдикай – Кавказдин Ал­баниядилай башламиш­на, алай вахтуналди – делилар­ ава. ГьакIни адак XX асирдин эхиррай кьиле фейи муракаб, кьетIен гьерекатрикай, 1999-йисан вакъиайрикай ва дяведин махсус серенжемдин иштиракчийрин игитвилерикай суьгьбетзава.

Жасмина  Саидова