Самур вацӀ,  Шалбуз дагъдай кьил къачуна, Каспий гьуьлуьхъ гьерекатзавай лезги чилин аби-земзем, шагьдамар! Халкьди адал са шумуд тӀвар эцигнава: Кьулан вацӀ, Алпан вацӀ, Самбур вацӀ... Чи мифологияда и вацӀун тӀвар Кас вацӀ я. Бязибуру­ и гаф каспийрин тӀварцихъ галаз­ алакъалу ийизва. Самур гаф акьван машгьур я хьи, газет-жур­нал­рал, милли маканрал, карханайрал, поселокрал, инсанрал, тӀвар «Яру ктабда» кхьенвай къиметлу гьайванрални эцигнава. Ядни акьван берекатлу я хьи, ада сифте Да­гъус­тандин, ахпа КцӀар, Шабран, Хачмаз ва Апшерон районрин цихъ тамарзу, цIигел тир бая­бан, цацарин кул-кусди кьунвай чуьл­лериз эбеди уьмуьр гана, а чкаяр гуьлуьстандиз, багъ-багъдатдиз эл­къуьрна.

«Самур – Апшерон» къанал кардик кутунихъ галаз алакъалу яз, 1939-йисуз Азербайжандин­ гьукуматдин издательстводи «Са­мур­ вацӀ» тӀвар алай ктаб чапдай­ акъуд­най. Ана халкьдин­ шаирар тир Самед Вургъунан, Расул­ Рзадин­, Ильяс Эфендиеван­ эсе­рар­ кӀел­дайбурув агакьарна­вай. Шад жедай кар ам тир хьи, ктабдик гьакӀ КцӀар райондин­ «Социа­лизмдин темп» газетдин­ жавабдар секретарвиле­ кӀва­лах­завай шаир Шамсудин Пиругъланован «Самур»­ шиирни акатнавай:

Бул яд ава сала, багъда,

Къап-къацу я тар-вал, Самур!

НикӀе цанвай сарубугъда

КӀватӀун чувал-чувал, Самур!

Эдебиятдал рикӀ алайбуруз хъсандиз чизва хьи, Самур вацӀу­кай гзафни-гзаф хуш ва гьахълу­ гафар лагьанва, шиирар, поэмаяр, повестар, романар, драмадин­ эсерар туькӀуьрнава. Ахьтин шаир­ ва писатель жеч хьи, Самурдин хатурдай са эсер кхьин тавур. Им, гьелбетда, тIебии кар я. Вучиз ла­гьайтӀа, Самур чун патал лувар, сувар, яшайиш, илгьам, шиир-се­нят лагьай чӀал я.

Азербайжандин халкьдин шаир Самед Вургъуназ Самурдин къе­рехар гзаф кIандай.

Самур вацӀу салам гузва эллериз,

Шуьрбет хьтин яд пайзава чуьллериз

лугьузвай шаир гзаф гьахълу тир. Гъуьрчяй хкведайла, ада ширин-ширин “Лезги руш” шиир кӀелдай:

Самур вацӀун а патаз вун

ЭкъечӀдайла, хкатна цен,

Ашукь хьайи зайиф гарци

Ви хъуькъвериз ганай темен.

Халкьдин писатель, профессор Жаферзадеди вичин «Баку-1501» романда кхьизва: «Самур вацӀун къерехра тарари пешер ахъайнава, вацIун кьве падни къап-къацу тIулаз элкъвенва. Дагъларай, гьинай ятӀани булахар фитIинна, атанвай Самурдин яд артух хьанва, вацӀ уьтквем  са ванцелди каф алаз  дерейриз физва. Сенят авачирбуру Яргунрин рукварай кӀарасар атӀана гъизва, ашпазри сап-сагъ хипен, данадин жендекар чӀехи шишерал гьалдна, ялаврал элкъуьриз-элкъуьриз, чразва. Са шумуд жаван аскерди вацӀун це пекер чуьхуьзва».

Романда Сефевидрин девлетдин чӀехиди Шагь Исмаил Хетаидин уьмуьрдикай, адан чӀехи буба Шейх Жуьнейдан Яргунрин хуьревай сурал эцигнавай туьрбедикай суьгьбет физва.

Халкьдин шаир Мамед Рагьиман «Самур» шиирдиз халкьдин артист Рауф Гьажиева вижевай музыка кхьенва. Шаир Али Жади­даз (1900-1950) «Самур» тӀвар алай зурба поэмани ава. ТӀвар-ван­ авай шаирар Агьмед Жавада­ ва Алмас Илдирима уьмуьрдин чӀехи паяр Самурдин къерехравай хуьрера акъудайди я.

Лезги халкьдин гьуьрметлу­ шаир Алирза Саидован яратмишунра Самурдин тема къалин яру са цӀар хьиз физва. Гьахъ ла­гьайтӀа, адан поэзия вич Самур вацӀ я. ВацӀун патарив чӀехи хьайи шаирдиз Самур вацӀ Шевченкодиз – Днепр, Некрасоваз – Волга, Шолоховаз – Дон, Межелайтисаз –  Даугава, Азербайжандин шаирриз Куьр ва Араз хьиз кӀани ва багьа я.

А. Саидован шииррик Самурдин цин дад хьунин себебни и вацlуз авай кlанивал я. Вичи лагьайвал:

Дад къведачир цикайни заз чигедин,

Эгер адак Самурдин яд  квачиртӀа...

Шаир вичин поэзиядани Самурдикай кьетӀен рангаралди рахана, сифте ктабдиз «Самурдин авазар» тӀвар гана, вичизни «Азад Самур» тахаллусни къачуна. И вацӀ чи къагьриман лезги халкьдин азадвилин ва садвилин, миллетрин дуствилин ва стхавилин лишандиз элкъвенва. Самурдикай кхьенвай шиирар рикӀик гъалаба квачиз кӀелиз хьун мумкин туш. Шаир Алирза Самурдикай рахадайла, чаз халкьдин кьадар-кьисмет, тарих, къенин югъ ва гележег аквазва.

Самурдин тариф, мана-мет­леб, чандиз мукьвавал Алирза Саидова кьван ачухай маса шаир заз чидач.

Самур, Самур...

Ашукь тир зи миллетдин

Гъилераллай тар хьтин Самур.

Шалбуз вичиз гуьмбет тир

Шарвилидин тур хьтин Самур.

Самур, Самур!

Гьижран чӀугур лезгидин

Вилераллай нагъв хьтин Самур,

Кьуьчхуьрвидин ивидин

Гелер алай рагъ хьтин Самур...

Шаирди ахпа кӀани тир вацӀуз чи «Эминан яр хьтин», «Сулейманан мез хьтин» лугьузва.

Халкьдин шаир Байрам Салимова Самурдиз лезги кӀвалин, хуьруьн суьрет яратмишзавай «Шаир вацӀ» лугьузва.

Ксузвач гьич зи Кьулан вацӀ

Йифиз дереда.

Шиир тамам тахьай шаир

Жедай жуьреда.

Даим кьилел ширин мани, хуш аваз алай и вацӀун гьар са стӀал нурлу ракъиниз тешпигь гъизвай Нияз Пашаеван са шиирдихъ яб акалин:

Шагь дагъларин яхада,

Ширин ванцел рахадай,

Са гуьзел хьиз аквадай

Хайи чилин Енисей,

Амазонка, Амур зи,

Самур зи...

1973 йисуз Расим Гьажидин «Самурдин веледар» тӀвар алай ктаб Москвада чапдай акъатна. Шаир Б. Окуджавади и ктаб урус чӀалаз таржума авуна, сифте гафни С. Залыгина кхьена.

Самур дагъларай авахьзавай вацӀ я. Адан къерехар тирвал ктабдин игитар, яни вацIун веледар яшамиш жезва, абур хвена, чӀехи авурди гьа и вацӀ я. Гьар са четин вядеда повестдин игитри, вацӀун кьерел атана, адаз чпин дерди-бала ийизва ва чеб руьгьдалди цӀийи хъувун патал Самурдивай къуватар къачузва. ВацӀуни абуруз вири четинвилера дурум гун патал куьмекзава.

Р. Гьажиди вичин повестдин кьилин образрикай садан гафаралди лугьузва хьи, Самур дуьньядал неинки иер вацӀ я, ам ­гагь-гагь атӀугъайди ва инсафсуздини я.

Расиман гафар гьахълу я. Вучиз лагьайтӀа, заз чизва хьи, ­шаир Шерафет Дагъустанвидин ­диде Тамам, Самурдин селдин хура гьатна, рагъул ятара квахьайди я.

Буба Гьажикъулиева ви­чин са повестдиз «Самур­дин мани» тӀвар ганва. Повесть икӀ башламишзава: «Самур патаз акъатай гьар сеферда, хайи хуьруьз хъфей хьиз, зи рикӀик кьетӀен къалабулух акатда. Гзафни-гзаф им заз а чкаяр гъвечӀи чӀаварилай таниш хьунихъ галаз алакъалу я». Эсерда хайи Самурдин тӀебиат хуьзвай михьи, чими рикӀ авай ксарикай суьгьбет физва.

Мад са ктаб - «Самурдин лепеяр». Ана кӀватӀ хьанвай лезги шаиррин ва писателрин эсерар и вацIун гурлу лепейриз ухшар я. Халкьдин шаир Хуьруьг Тагьиран сес Самурдин сес хьиз гужлу я:

Хьана зи рикӀ шад,

Чан Самурдин яд.

Набатдилайни

Ширин я ви дад.

Лезги Няметан шиирдин кьуд цӀарцӀизни килигин садра:

Самурдин ван,

Самурдин сес.

Лезги мани,

Лезги нефес.

Писатель Абдуллагь Искендеров кӀелайбуруз «Самур» романдин автор хьиз чизва. И эсер кьве паюникай ва пуд ктабдикай ибарат я. Романда лезги халкьдин ХӀХ-ХХ асиррин яшайишдин гегьенш шикилар ганва, ЧӀехи Ок­тябрдин инкъилабдин ва Со­вет­рин девирдин сифте йисар къа­лурнава.

Бажарагълу шаир Къадир Рамазанован «Самур, зи Самур» ва «Баркаван Самур» ктабра гьатнавай шиирриз композиторри музыка кхьенва, абур халкьди разивилелди къаршиламишнава.

Зи кьве патан - чапла-эрчӀи,

Халкь цIигел яз ви цихъ верцӀи,

кхьизва классик лезги шаир Нуредин Шерифова «Самур» шиирда.

ЧӀехи шаир Забит Ризванован яратмишунрикай са-кьве келима:

Ачкаррин ван гьатнава и тамара,

Тапархъанриз герек затӀ туш  керчеквал.

Гьа авазар къугъвана зи дамарра,

Квев гекъигин за Самурдин гуьрчегвал?

Забит муаллимди уьмуьрдин  эхир кьилера къелемдиз къачур «Самур вацӀун кьиблепата» тӀвар алай зурба роман лезги литературадин лап хъсан эсеррикай сад яз гьисабиз жеда.

Яргъал йисара «Самур» газетдин кьилин редактор хьайи бажарагълу журналист, шаир, писатель, цӀудралди ктабрин автор Седакъет Керимовадин кхьинар лезги вацӀуз авай экуь гьиссерин лишан яз гьисабна кӀанда.

Бакуда гьуьлерин техникум куьтягьна, гимидин руль гваз ирид вацӀалайни ирид гьуьлелай сирнавна, дуьньядин океанрин яргъал ятара хьайи Гьажибала Яргунвидиз хайи Самур вацӀ кӀан тахьун мумкин кар туш. Гьавиляй, ашкъидалди къелем къачуна, агъа­дихъ галай цӀарар кхьена гимидин мичман Гьажибалади:

Шагьдагъларин булахрикай

Йифиз-юкъуз авахьзавай,

Каспи гьуьлуьк акахьзавай

Чан зи Самур, гуьзел Самур,

Лезгистандин я вун абур.

Са бязи шаирри чпин лакӀабар Самурдихъ галкӀуринин себеб ачу­харун герек къвезва. Им хайи вацӀуз авай чӀехи муьгьуьббатдихъ галаз алакъалу тирди аш­ка­ра я. Месела, Нажмуддин Самури (Къазиев), Саидмет Самури (Зулфикъаров), Нариман Самуров­ (Гьажиев) ва масабур. Рагьмет къвезва шаир Саидмет Самуридиз:

Шалбуз дагъдин къайи къванни,

Самур вацӀун рагъул церин векъи ванни

Майдан я заз! Макан я заз, Ватан я заз!

Самурдиз мукьва тир КцӀарин Кириг хуьре уьмуьрзавай Самудин­ Хидирован (тӀвар Самурдин хьа­най­тӀа хупӀ хъсан тир) чӀалариз килиг:

Ширширдин ван къвезва диде Самурдин,

Бейхабар элкъвезва Куьредихъ зи чин.

«Кьулан вацӀук сел кумай кьван сагъ я лезги халкь» (Ф. Нагъиев), «Ви хам шербет пай-пайнава хи­лериз» (А. Шагьэмиров)­, «Зи уьмуьр­дин макан» (И. Ас­ланов), «Зун Самурдин велед я» (Ш. Шагь­балаев), «Самур вацӀу шадза­ва халкь» (Д. Абдуллаев), «Ятар хъвана чи бубайри Самурдай» (А. Мегьман), «Зи илгьамдин чешме Самур» (Н. Къарибов), «Авахь, Самур» (Ф. Хидиров) - хайи Самурдиз муьгьуьббатдалди, образралди лагьанвай и ва маса гафар Самурдин веледар тир лезгийрин рикӀин келимаяр тушни?!

Машгьур шаирар ва писате­лар тир Гь. Къурбана, А. Къардаша­, М. Ба­баханова, Х. Хаметовади,            С. Саидгьасанова, А. Исмаи­ло­­ва­, Ф. На­гъиева, И. Гьуьсей­но­ва­, К. Ке­лентер­лиди ва масабуру чпин ви­жевай эсерар Самурдин гуьзел­вилиз, романтикадиз бахш авун дуьшуьшдин кар туш. Гьелбетда­, абуру гьар сада Самурдикай кхьенвай зурба эсеррикай гегьенш гаф лугьун, мана-метлеб ачухарун асант кар яз гьисабмир. Гьавиляй­ зун и месэладив, игьтият хвена, мукъаят яз эгечӀзава. Вучиз лагьайтӀа, им, жува кьатӀузвайвал, чӀехи алим­­рин,  чIалан тӀвар-ван авай ус­тадрин ва пешекаррин кӀва­лах я. ЯтӀани, за кхьидай цIийи макъа­лада а авторрин яратмишунрикай суьгьбет давамар хъийида, иншаллагь.

Эхь, Самур эдебиятда ахьтин­ са тема я хьи, адан гьакъиндай кхьенвай ва гележегда кхьидай эсерар, гьа и вацӀ хьиз, гурлубур, куьтягь тежербур ва эбеди тирдахъ чӀалахъ я зун:

Каф алай хьиз Самурдин цел,

ТуькIвей гаф хьуй къуй чи мецел!

Гьасан  Хасиев, КцIар район