Яру Армиядин кьушунар немсерин  армийрихъ, СС-дин инсафсуз кIеретIрихъ галаз 1941-йисан 22-июндилай женгерик экечIна. 1941-йисан 10-июлдиз абур Ленинграддин патаривни акъатна.

Гьа инлай инкъилабдин шегьер душмандикай хуьдай дяве гатIунна. Амни 1944-йисан 9-августдалди давам ва Ватандин ЧIехи дяведин макъамда виридалайни яргъалди фейиди хьана. 872 юкъуз шегьерэгьлийри, фашистрин гьалкъади арадал гъайи лап четин шартIаризни дурум гана, къастуналди, эхир нефесдалди шегьер хвена.

Ленинград кьунихъ Германиядин руководство патал гьам военный ва гьам политический жигьетдай еке метлеб авай. Ам Советрин Союздин политикадин, стратегиядин ва экономикадин зурба центр яз гьисабзавай. Эгер шегьер гъиляй акъат­найтIа, СССР-дин Кеферпатан районарни душмандин гуьзчивилик акатзавай, Балтикадин флотдихъни Балтийский гьуьлел акъваздай, душмандиз акси гьужумардай мумкинвал амукьдачир. Гьа са вахтунда душмандихъ Москва хуьзвай Яру Армиядин далу патазни гьахьдай мумкинвал жезвай.

Ихьтин алчах планриз аксивал авунин мураддалди, СССР-дин Оборонадин Госкомитетди 1941-йисан 10-июлдиз Советрин Союздин маршал Климент Ворошилов кьиле аваз Кефердинни РагъакIи­дай патан кьилин командование тешкилна. Адан гуьзчивиликни Кеферпатан ва Кефердинни РагъакIидай патан фронтрин, Кеферпатан ва Яру Пайдах авай Балтийский флотар кутуна. Дяведив эгечIай варцара Ленинграддин къерехар тирвал оборонадин са шумуд гьалкъа туькIуьр­най, гьакI шегьердин къенепатани герек сенгерар арадал гъана. Ленинград хуьдай сенгерар эцигдайла военныйриз шегьердин агъзурралди агьалийри куьмек ганай.

Гьа икI, душмандин хура акъвазун ва шегьер хуьн патал Яру Армиядин вири кьушунра 540 агъзур кас, 5000 туп ва миномет, 700 танк, 235 самолет ва женгинин 19 гими авай. Душмандихъ лагьайтIа, 810 агъзур кас, 5300 туп ва миномет, 440 танк, 1200 самолет авай.

1941-йисан 8-сентябрдилай 1944-йисан 27-январдалди гьалкъада. Пара четин вахт хьана. Инсанар я бегьем фу, я чимивал, я яд, я электроэнергия авачиз амукьна. Гьалкъада гьатдалди вилик талукь идарайривай шегьер бес кьадарда недайдалди, кудайдалди таъминариз хьаначир. Амукьайдини са рехъ я - мур­кIади кьунвай Ладога вирелай (агьалийри “Уьмуьрдин рехъ” тIвар гайи) парар, суьрсет чIугун. Душмандини датIана а рехъ тупарай язавай, цавай бомбаяр гадарзавай. Анжах 1941-йисан хъуьтIуьз виш агъзурралди инсанар кашакди ва къаю тухвана кьена.

Душманди гьалкъада тунвай шегьердиз гзаф барбатIвилер гъана. Дяведилай гуьгъуьниз Нюрнбергда кьиле фейи суддал къейд авурвал, Ленинградда кьве йисни зура 630 агъзур агьали телеф хьана. Маса делилралди, кьейибурун кьадар 1,5 млн касдилай виниз алатзава. Абурун анжах 3 процент душмандин гуьллейрикди, тупарин, бомбайрин хъиткьинардай шейэрикди, 97 процент кашакди пуч хьана. Абурукай чIехи пай Пискареван сурара кучуднава.

Ленинградвийриз акур каш мад садазни такурай. Йикъа гьар са агьалидал 125 грамм фу гьалтзавай. Карханайра кIва­лах­­завайбуруз 250 грамм фу гузвай. Пожарныйриз, лап кар алай чкаяр хуьзвай къаравулриз ва ремесленный училищейра кIелзавайбуруз 300 грамм фу чара ийиз­вай. Авайвал лагьайтIа, незвай ризкьи тамам фаз ухшар авайдини тушир. Герге­рин, силин, икIид (солод) ва кIапарин гъуьрер акадарна чразвай фу чIулавди ва туь­кьуьлди жезвай. Гзафбуруз гьамни гьатзавачир эхир. Гьавиляй гзаф кьадардин къурбандарни арадал атана.

Гьалкъадин йисара шегьердай 1,5 млн кас кьван маса чкайриз акъудна. Им тешкиллувал истемишзавай зурба серенжем тир. Сифте дестеяр дяведив эгечIай са гьафтедилай акъуднай. ЧIехи паюниз хайи шегьердай санизни физ кIанзавачир. Агьалийрин арада датIана гъавурдик кутунин кIвалах тухузвай. 1941-йисуз шегьердай 400 агъзур аялни акъуднай. 1942-йисан октябрдилай гуьгъуьниз мад инсанар ахкъуддай мумкинвал амукьнач.

Шегьер датIана фашистрин тупарин, самолетрин ягъунрик квай. Гьавиляй агьа­лияр вахтунда  душмандин гьужумрикай хабардар авун патал куьчейра 1500 громкоговоритель эцигнавай. Идалайни гъейри, шегьердин радиодини датIана инсанриз герек хабарар гузвай. Радиостанцийри югъди-йифди кIвалах­завай. Агьалийризни чпин радиояр хкуддай ихтияр гузвачир. Ихьтин серенжемри гзафбур кьиникьин дуьшуьшрикай хвена.

1941-йисан сентябрдин ва октябрдин варцара шегьердал душманди гзаф кьадарда тупарин гуьллеяр ва бомбаяр вегьена. Самолетри, элкъвез хквез, са шумудра бомбаяр гадардай. Тарихчийри къейдзавайвал, Ленинграддал  тупарин 150 агъзур гуьлле ахъайна, 107 агъзур цIай квай ва фугасдин бомбаяр вегьена. Ихьтин гьужумрикди 3 агъзур дарамат чукIурна, кана, 7 агъзур дараматдиз зиянар гана, агъзурралди карханаяр къайдадикай хкудна. Душмандин гьужумрикай хуьн патал шегьерэгьлийри 4 агъзур дот ва дзотар туькIуьрна, дараматра фашистриз гуьлле гудай 22 агъзур чка тешкилна, куьчейра 35 километрдиз барабар баррикадаяр эцигна ва танкариз манийвалдай имаратар туькIуьрна.

Инсанриз мекьивилини тади гана. 1941-1942-йисарин кьуьд кIевиди хьана. Аяз 32-35 градусдилай алатзавай. 1942-йисан апрелдин вацрани куьчейра 52 сантиметрдин жив ацукьна амай. Чимивал гудай гзаф къурулушар къайдадикай хкатнавай. Котельнийра кудай шейэрни лап кьит хьанвай . Инсанриз чимивал гузвай шейни “буржуйка” пич яз амукьна. Ада кун патал гъиле гьатай вуч хьайи­тIани иш­лемишзавай.

Гьа и чIавуз ленинградвийри кьиферихъ галазни женг чIугуна. Мейитар авай куьчейра еке гъуьрчел кьиферин лужарни пайда хьана. Абуру суьрсет, ризкьи хуьзвай складар, харманар чпин гъилик авуна. Абуру лугьуз тежедай хьтин зиянар гузвай. Гьамбардин кьиферин вилик пад кьун патал Ярославлдай 4 вагон ацIай кацер гъана. Гьа икI, шегьер кьиферикай къутармишнай.

Дяведин, яшайишдин вири четинвилериз, азабриз дурум гузвай инсанри усалвал хиве кьунач. Ленинград кьун патал душманди авур вири алахъунар тIач хьана. Шегьердал бомбаяр вегьин, ам тупарай, минометрай ягъун гьа виликдай хьиз давамарзавай. Ленинграддин промышленностдин карханаяр акъвазарнач, фронт патал яракьарни, гуьллеярни, партални ва маса шейэрни акъудна. Душмандиз партизанрин дестейри еке зиянар гана.

1943-йисан январдиз Советрин командованиди Ленинграддин кIаник “Искра” тIвар алаз стратегиядин гьужумдин серенжем кьиле тухванай. 12-январдиз Лениграддин фронтдин 67-армиядин соединенийри, Волховдин фронтдин 8-армиядин частари, гьавадин 13 ва 14-армийрин, Балтикадин флотдин авиациядин куьмекни галаз Шлиссельбургдинни Синявинодин арада авай душмандин сенгеррал гьужумар авуна. 18-январдиз чи кьушунар сад-садал расалмиш хьана ва Шлиссельбург немсерикай азадна.

1943-йисан гатуз ва зулуз Ленинград­динни Волховдин фронтрин кьушунри кьил кутур алахъунри душмандиз шегьер мад гьалкъада хутадай мумкинвал ганач. Гьа са вахтунда чи кьушунри душмандикай Волхов вацIал алай Кириштадин плацдарм азадна, дяведин жигьетдай еке метлеб авай Синявино кьуна ва санлай гьалар хъсанарна. Чи кьушунрин активвили душмандин 30 дивизиядин гье­рекатар, бухавар ягъай хьиз, кьуна акъвазарна.

1944-йисан сифте кьилера советрин кьушунри Ленинграддинни Новгороддин стратегиядин операция кьиле тухвана. 14-январдиз Балтийский флотдин куьмекни галаз Ленинграддин фронтдин кьушунри Ораниенбургдин плацдармдилай Ропша шегьердал ва Яру хуьрел гьужум башламишна. 20-январдиз Ропшадин районда гьужумдиз фенвай чи частар сад-садак какахьна, Петергофдин къваларив гвай душмандин дестеяр къирмишна ва мадни виликди еремишна, Новгород фашистрин гъиляй ахкъудна. Январдин эхирра Пушкин, Красногвардейск ва Тосно шегьерарни азадна. 1944-йисан 27-январдиз Ленинград михьиз гьалкъадай акъудна ва шегьерда салют гана.

Ленинград шегьер ва область фашистрикай хуьн ва азад авунин къизгъин, инсафсуз женгера Советрин Союздин вири миллетрин векилри, гьа гьисабдай яз да­гъустанвийрини иштиракна. Абуру чпиз хас жуьреда еке кьегьалвилер къалурна, душмандиз рикIелай тефидай ягъунар кьуна. Абурун арада ава: Советрин Союздин Игит Юсуп Акаев, гвардиядин лейтенант Мигьраб­ Ибрагьимов, военный духтур Абусаид­ Исаев, старший лейтенант Алимурад Мер­далиев, старший сержант Михаил Зигьангиров, аскерар Нурмет Сафаралиев, Шагьмардан Шагьпазов, Магьрам Керимов, Гьасан Гьасанов, Мегьамед Гьабибулаев, Умахан Исмаилов, Абутасфар Керимов, Кьасум Къараханов, Миражкул Матузалов, Агьмед Мегьамедов, Надир Умаров, Абдул Хайдуллаев, Халик Чупанов, Салим Чергизханов, Муъмин Меликов  ва вишералди масабур.

Ленинграддин Пискареван стхавилин 186 сура шегьер патал женгер чIугур ва чанар гайи 420 агъзур агьали ва 70 агъзур аскер кучукнава, гьа гьисабдай яз, вишералди дагъустанвиярни. Абурун игитвилер чна гьамиша рикIел хуьда.

Нариман Ибрагьимов