Кьурагьрин хуьруьн тIварцIин гьакъиндай
Куьне гьикI фикирзава?
Тарихдай малум тирвал, агъулри хейлин вахтунда лезги хуьрерикай мукьвавилин алакъаяр виридалайни пара Кьурагьрин, Ашарин ва Гелхенрин хуьрерихъ галаз хвена. Им тIебии кар я, гьикI лагьайтIа, чи йикъарани Кьурагь районда агъулар яшамиш жезвай са шумуд хуьр ава. Гьавиляй и дередин бязи хуьрерин тIварар арадал атай жуьре чаз итижлу я. И макъалада Кьурагьрин хуьруьн тIвар арадал атунин гьакъиндай чи фикир лугьуз кIанзава. Газет кIелзавайбуру адан гьакъиндай чпин зендер лагьанайтIа, хъсан тир.
Кьурагьрин хуьруьн тIварцIин гьакъиндай тарихчийрин, алимрин арада са шумуд фикир ава. Мисал яз, са дуьшуьшда хуьруьн тIвар «къураба» (кьураба) (тайин са чкадиз масанай куьч хьанвайди) гафунихъ галаз алакъалу ийизва. Яни Кьурагьрин хуьр маса хуьрерай куьч хьайибуру арадал гъанва, гьавиляй адал ихьтин тIвар акьалтнава.
Ихьтин фикирдихъ галаз рази туширбуру хуьруьн тIвар арадал атунин гьакъиндай маса зенд теклифзава: абуру къалурзавай тIварни «къураба» (кьураба) гафунихъ галаз алакъалу я. Амма мана масад я: кьурай, кьурагь. Ягъийрин гьужумрилай кьулухъ барбатI хьанвай, цIай кутуна канвай чилер кьурагь дередиз элкъвена ва душманар хъфейдалай кьулухъ элкъвена чпин хайи чилел хтай чкадин агьалийри иниз «Кьурагь» тIвар гана.
Амма Кьурагьрин хуьруьн тIвар «къураба» (кьураба) гафунихъ галаз алакъалу ийизвайбуру, вучиз ятIани, а гафунин эхирда авай –ба сесер гьиниз фенатIа ва тIварцIин къурулушда –гь гьарф гьикI пайда хьанатIа ачухарзавач. Винидихъ гъанвай мисалар итижлубур ятIани, чи фикирдалди, Кьурагьрин хуьруьн тIварцIинни «къураба» (кьураба) гафунин арада са алакъани авач. Чи версиядалди, хуьруьн тIвар «кьур» гафуниз мукьва я. Лезги чIала и гафунихъ са шумуд мана ава: крытый двор, навес, насест, сухота. Агъул чIала «кьур» гафуни «скала» мана лишанламишзава ва и гаф падежриз пайдайла, эхирда гь гьарфни пайда жезва. Ихьтин зендерин нетижада чун ихьтин фикирдал къвезва: «Кьурагь» тIварцIи «раган вилик» (перед скалой) я тахьайтIа, «напротив скалы» мана лишанламишзава. Эгер фикир гайитIа, Кьурагьрин хуьруьн винидихъ галай пай кьакьан рагарин цIиргъинин вилик ква.
«Кьур» гафунин этимологиядин тарихдиз вил вегьейтIа, ам чал Дагъустандин маса чIаларани жуьреба-жуьре кIалубра аваз гьалтзава. Мисал яз, авар чIала «кьIуру» гаф ава. Чи фикирдалди, вилик девирра лезги чIалани «кьур» гафунихъ «скала» мана авай. Гекъигун патал: алай вахтунда лезги чIалан хизандик акатзавай чIалара и гаф ихьтин манада аваз, агъул чIалалай гъейри, удинрин чIала – «кIур», цIахур чIала «кьыр-ычI» кIалубра гьалтзава.
Чна чи версия – керчекди, амайбур гьакIанбур я лугьузвач. Белки, чун гьахъ туш жеди. Амма винидихъ гъанвай мисалрин нетижада чун ихьтин фикирдални атана. Мад са делил: Дагъустандин чIалара «къураба» гаф арабизм яз гьисабзава, «къур», «кьур» лагьайтIа, хайи чIалан гафар я.
Редакциядин патай
Агъулрин машгьур журналист Гьажи Алхасов фадлай тарихдин месэлайрал машгъул жезва. Гьавиляй ада, вичихъ авай чирвилерал, тежрибадал бинеламиш хьана, Кьурагьрин хуьруьн тIвар арадал атунин гьакъиндай вичин фикир лагьанва. Чна ам гьахъ я, я тахьайтIа, батIул я лугьузвач. Кьурагьрин хуьруьн тарих, адан тIварцIин бинеяр хъсандиз чизвай пешекарри, тарихчийри агъулви тарихчидин зендинин гьакъиндай чпин фикирарни лагьанайтIа, хъсан тир.
Гьажи Алхасов, журналист