Икьван чIавалди хуьрерин агьалийриз ишлемишнавай электроэнерги­ядин гьакъи гудайла, къулайвал авай. Гьар вацра абонентрихъ галаз гьахъ-гьисаб авун патал тайинарнавай йикъара «Энергосбыт» компаниядин районра авай отделенийрин оператор кассовый аппаратарни гваз хуьрериз къвезвай, агьалийривай экверин гьакъини кьабулзавай, счетчикрин шикиларни язавай. Месела, Мегьарамдхуьруьн райондин Самур патан хуьрерин агьалийриз (900 абонент) са операторди, Ильяс Ильясова къуллугъзавай.

А кар къейд ийиз кIанзава хьи, И. Ильясов 30 йисуз и кIвалахал хьана. Сабурлувилелди рахаз чидай, инсанар гъавурда тваз алакьдай, абуруз куьмек гуз алахъдай ада неинки агьалийрин, иллаки яшлу хьанвай пенсионеррин патай, гьакIни коллективдин арада гьуьрмет къазанмишна. Ам чпин федеральный министерстводин Гьуьрметдин грамотадизни лайихлу хьана.

«Энергосбытди» абонентрихъ галаз кIвалах и жуьреда тешкилун агьалияр патал къулай тир. Мадни лугьун хьи, хуьрера авай, чпин патав куьмек гвачир яшлу пенсионерар инжиклу тавуна, экверин гьакъи къачун патал Ильяс вич абурун патав физвай. Гила акI амач.

Гила, ингье августни акъатзава, агьалийривай алатай варцара ишлемишай электроэнергиядин гьакъи гуз жезвач. ИкI буржар кIватI жезва, абурал «пеня», жермеяр – алава яз агьалийрин жибиндай къачузвай пул хкведа. Эгер инсанри а пулар тагайтIа, эквер атIуда, суддиз гуда лугьуз, абурук кичIеяр кутазва. Ихьтин гьалар вири Дагъустанда арадал атанва. Ишлемишнавай электроэнергиядин рекьяй 20 миллиарддилай гзаф буржар алай регионда.

Кар ана ава хьи, 1-июлдилай Дагъус­тандиз электроэнергия ахъайзавай (экверин гьакъи къачузвай) тешкилат дегиш хьанва: «Россети Северный Кавказ» ПАО-дин чкадал «Ставропольэнергосбыт» ПАО атанва, «Дагэнергосбытдикай» и ПАО-дин филиал авунва. И дегишвал республикадал алай буржар алуддай рекьер акун патал тунвайди я. Агьалийрин жибинриз зарар тагана алакьдатIа?

РикIел хкун герек къвезва. Буржар 25 йис инлай вилик кIватI жез эгечIна. «Холдинг МРСК» ОАО-дин гендиректор Николай Швеца 2011-йисуз къейд авунай хьи, Дагъустандал алай бурж январь – май варцара 718 миллион манатдин гзаф хьана, санлай къачурла, 5,6 миллиард манатдив агакьнава. СКФО-да Президентдин Векил Александр Хлопонина «им мусибатдиз мукьва гьал я» лагьанай.

2019-йисуз Минкавказдин регьбер Сергей Чеботаева «мусибатдиз мукьва гьал» давам жезвайди къейд авунай: электроэнергиядин рекьяй Дагъустандал алай бурж 14,3 миллиард манатдилай гзаф хьанва. 2020-йисуз РФ-ди «Дагестанская энергосбытовая компания» (ДЭСК)-дин чкадал республикадиз электроэнергия ахъайзавай (гарантирующий поставщик) «Россети Северный Кавказ» тайинарна. Амма месэла гьялиз хьанач. 2022-йисуз ДЭСК-дин вичин кредиторвилин бурж 44 миллиард манатдилай гзаф хьана ва ам банкрот яз малумарна, амма буржар артух хьунин вилик пад кьаз алакьнач.

Ингье гила республикада мад сеферда «гарантирующий поставщик» дегишарнава. ЦIийивал ихьтинди я. Гила экверин пул куьгьне поставщик «Россети Северный Кавказ» тешкилатдиз – ваъ, «Ставропольэнергосбытдиз» (адан филиал «Дагэнергосбыт») гана кIанзава. Договорар агьалийрихъ галаз автоматически къайдада кутIун хъийизва. Ишлемишнавай энергиядин кьадар къалурзавай счетчикрин шикилар агьалийри чпи яна, вахт-вахтунда поставщикдив агакьарна кIанзава. Пул «онлайн» къайдада, «Личный кабинетдикай», «Госуслугайрикай» менфят къачуна, «Ставрополь­энергосбытдин» счетдиз яна кIанзава. Яни чкадал атана, вавай экверин пул кьабул хъийизмач. Инсанри лугьузвайвал, буржар, «пеня» тахьун патал алай вахтунда ишлемишнавай электроэнергиядин гьакъи гуз вун райцентрадиз фин герек къвезва.

Ихьтин цIийивилерихъ менфятлувал авачиз туш, амма хуьрерин чIехи пай агьалийри абур хушвилелди кьабулна лугьуз жедач. Яшлу пенсионерри иллаки гзаф наразивалзава. Гьакъикъатдани, интернет, шикилар ядай багьа телефонарни виридаз авач, «онлайндикай», «Личный кабинетдикай» менфят къачуз тийижирбурун кьадар тIимил туш. Бес абуру, чпихъ авай къулайвиликай магьрум хьайила, вуч авурай? Ихьтин месэлаяр гьялдайла, чкадин шартIар, кьетIенвилер, инсанрин итижар, мумкинвилер, фикирар гьисаба кьуна кIандачни? Поставщикдиз жезвай къазанжияр тIимил тахьун патал тухузвай «оптимизация» вучиз халкьдин интересрик хкIадайди, авай къулайвиликай магьрумдайди жезва?

Килиг садра гьихьтин гаф ишлемиш­заватIа – «оптимизация». Латин чIалай къачунвай и (optimus) гафунихъ «виридалай хъсанди» лагьай мана ава. Амма чи уьл­кведа тухузвай оптимизацияди гафунин мана михьиз дегишарнава. Адаз инсанри «пессимизация» лугьузва. Чпи лугьузвайди субутарзавай мисаларни гъизва: лугьузва хьи, «чаз аквазва образованидин, медицинадин, культурадин хилера, пенсийрин системада дегишвилер туни гьихьтин «хъсанвилер» гъанатIа, халкьдин гуьгьуьлар гьи дережада ифирнаватIа. Ибур кьасухдай ийизвай крар я жал»?

Агьалийри лугьузва хьи, «гьар юкъуз чаз телевизордай аквазвайвал, чи Президент Владимир Путина, Кремлдиз эвериз, министрриз, гьукуматдин чIехи къуллугъчийриз, регионрин кьилериз инсанрин дуланажагъ, уьмуьрдин ери хъсанардай, абуруз къулайвилер гудай жуьреда кIвалахун, яшлубурун гьакъиндай гьакъи­къи къайгъударвал авун истемишзава. Амма алай вахтунда Дагъустанда тухузвай «экверин оптимизация» уьлкведин регьбердин истемишунрихъ галаз дуьм-дуьз кьазвайди хьиз аквазвач. И месэладай чун «Дагэнергосбыт» (ЕГП) ПАО-дин Мегьарамдхуьруьн отделенидин начальник Расим Насировахъ галаз рахана.
Къейд авун герек къвезва, Р. Насиров энергосистемада 30 йисуз кIвалахзавай тежрибалу пешекар я. Вичихъ галаз хьайи суьгьбетдай чаз акурвал, ам вич инсанрин къуллугъда акъвазнавайди аннамишзавай, абурун дердийрин, къайгъуйрин гъавурда­ авай кас я. Гьавиляй адакай жемятни, алахъ галаз кIвалахзавайбурни хъсан рахазва.

– «Энергосбыт» компанияда тайинарнавай къайдайрал гьалтайтIа, операторриз (виликан контролерриз) экверин пул кIватIдай ихтияр авайди туш, – лугьузва Расим Маллагьмедовича. – Хуьрера авай шартIар гьисаба кьуна, инсанриз къулай хьун патал чна, жавабдарвал жуван хивез къачуна, операторриз (контролерриз) абонентривай экверин пулар кIватIдай ихтияр гана. Абурув кассовый аппаратарни вугана. И карди неинки агьалийриз къулайвилер гана, гьакIни абуру ишлемишнавай экверин гьакъи вахт-вахтунда компаниядин счетдиз атун таъминарна. Гила къайдаяр дегиш хьанва.

– Гила августни акъатзава, инсанривай июлдиз пулар гуз хьанвач эхир.

– Вучиз? Пул гуз жезвайди я. И кар патал Сбербанкдин патав «Энергосбытдин» касса ачухнава. Амма четинвилер авазва. Гьар юкъуз чIехи учирар кIватI жезва –36 хуьряй абонентар къвезва эхир. Чна инсанар гъавурда тунин кIвалах тухузва, хуьрерин администрацийрихъ галаз алакъа хуьзва. Абуру лугьузвайвал, инсанар, кIватI жез, чпин наразивилер къалуриз, чкIизва.

Дагъустанда, Кеферпатан Кавказдин амай республикайра хьиз, пос­тавщик дегишарунихъ хъсанвал авайдахъ агьалияр гьеле инанмиш туш. Гьелелиг а хъсанвал абуруз аквазвач, аквазвайди чпиз хьанвай къенин къулайсузвилер я. Гьакъи­къатдани, энергосбытдин хиле гилан аямдин технологияр ишлемишунихъ артуханвилер авазва. Поставщик дегишарун – им Кеферпатан Кавказдин республикаяр яргъал- мукьвал девирда электроэнергиядалди дурумлудаказ таъминарунихъ къачунвай са кам яз гьисабзава. Амма пул гузвай инсанар вучиз къулайсуз шартIара твазва? Абурун патай вучиз арадал наразивилер гъизва? Алай девирдин гуьгьуьлар гьакIани шадвал ийиз жедайбур туширла?

Инсанри мад вуч лугьузвани? Чи уьлкве энергетикадин рекьяй дуьньяда зурба держава тирла, гьар йисуз экверин, газдин къиметар багьа ийизва. Вучиз? Советрин Союзда эхиримжи 30 йисуз экверин къиметар дегишарначир: 4 кепек, газдин плитаяр авачир квартирайриз – 2 кепек тайинарнавай. Амма гила, алава яз, экверин пулар гун патал, рекьерин харжиярни хъувуна, жув райцентрадиз фена-хтана кIанзава. (Гьахъ патал къейд ийин. А девирда авай мажибриз килигайла, 4 кепек ужуз къимет тушир. Алай вахтунда Россия агьалийриз электроэнергия виридалайни ужуз къиметдай гузвай 4 уьлкведин жергеда ава).

РикIел хкиз кIанзава, Дагъустанда гьасилзавай электроэнергия респуб­ликадиз вичиз бес жезвач. Адан кьитвал (дефицит) арадай акъудун патал серенже­мар кьабулзава. Россияда виридалайни чIе­­хиди тир Новолакский гарун электростанция (ВЭС) эцигна кардик кутунва. Ахцегь районда 1 МВт къуват авай ракъинин электростанция (СЭС) ишлемишиз вахкан­ва. Самур вацIал эцигнавай, вичихъ 1 МВт къуват авай «ГЭС – 14» цIийи хъувуна, кардик кухтунва. Рутул районда 55 МВт къуват авай «Орел» тIвар алай ГЭС эцигун давам жезва. Ам 2027-йисуз кардик кутун планламишнва. Ибур вири ва республикадин энергосистема хъсанарун патал алай вахтунда­ давамарзавай хейлин маса крар Сергей Алимович Меликован лайихлувилер я. Россиядин Президент Владимир Путинахъ галаз хьайи сифте гуьруьшда ада Да­гъустандин энергомайишатда арадал атанвай чIуру месэла эвелни-эвел гьялна кIанзавайди яз гьисабнай ва куьмек гун тIалабнай.

Шак алач, уьлкведин кьиле авайбуру гузвай куьмекдалди Дагъустандин энергетикадин кIвалах са кьадар хъсанариз, кьитвал тIимилариз жеда. Амма буржар хьунин, чуьнуьхунрин эхир жедани? Гьа и 1-июлдилай Кеферпатан Кавказда энергосбытда тунвай цIийи къайдадин шартIар михьидаказ, тамамвилелди кьилиз акъудиз хьайитIани? Шаклу жезва. Вучиз?

Кар ана ава хьи, 90-йисарилай инихъ уьлкведин информациядин майданра Кеферпатан Кавказдин, гьа гьисабдай чи рес­публикадин тIварни чIурукIа акъудиз, кавказвидин чIуру, тапан къамат туькIуьриз эгечIна: «коррупционер, экстремист, сепа­ратист». Куь рикIел алама жеди Госдумадин депутат Жириновскийди Кавказдин рес­­публикайрин сергьятдал цацар алай симерикай жугъун ягъуникай лагьай гафар­. (Гуьгъуьнлай депутатди багъишламишун тIалабнай). Дагъустанвийри чеб Россиядин халис ватанпересар тирди кардалди субутзава. СВО-да 22 кас дагъустанвияр Россиядин Игит лагьай чIехи тIварцIиз лайихлу хьана лугьун бес жезва. Мад гьич са региондихъни ихьтин нетижа авач. Виридалайни гзаф коррупция авай чкани Дагъус­тан туш. ЯтIани тIвар чIурукIа акъуднава. И карди республикадин имидждиз гзаф зарар гузва. Гьавиляй акI жезва хьи, гуя амай чкайра чуьнуьхунар, коррупция авач, вири крар, гьа гьисабдай яз энергетикадани, гуьнгуьна ава. АкI туш. Коррупцияни, энергетикрин буржарни вири девирра, вири регионра хьана ва исятдани ава.

Пешекаррин фикирдалди, энергети­када четин месэлаяр цIуд йисарал­ди кIватI хьанва. Лугьузва хьи, абурун кьилин себеб и хиле арадал атанвай «рехнеяр квай» система я. Са 20 йис инлай вилик­ МРЭСК-яр туькIуьрна – буржар хьунин­, «сет­ра энергия квахьунин» вилик пад кьаз хьанач. Суд-дувандал, банкротвилерал ават­­­­натIани. МРЭСК-дин чкадал государст­во­дин компания «Россети» тешкилна: халкь­­ди лугьудайвал, «куьгь­не гьамам – куьгь­не тIас?..». Мад буржар, миллионралди­ ришвет къачунар, миллиардралди тарашунар, банкротвилер, суд-дуванар.

«Кадрийри вири месэлаяр гьялда» лагьай советрин девирдин лозунг рикIел хкана, чкайрал алай филиалрин регьберар дегишариз эгечIна. Мисал патал гзаф крарикай лугьузвай, гзаф сирер ачухарзавай са делил гъин. Эхиримжи 5 йисан девирда­ «Россетти Тюмень» филиалдин регьберар­ вад сеферда дегишарнава. Исятда ругуд лагьайда кIвалахзава. Кадрийрикай рахадайла, советрин системада абур гьеле школада кIелзавай чIавалай гьазуриз, къуллугъдал тайинардайла вири патарихъай ахтармишиз хьайиди рикIелай алудна виже къведач. Гьавиляй Советрин Союздикай къудратлу державани хьана.

Энергетикада гзаф йисаралди авай татугай месэлайриз талукь хабарар пресса­да, интернет-изданийра, соцсетра гзаф ава. Квекай кхьизватIа, жемият куь секин­су­зарзватIа, абуруз ганвай кьилерай акваз­­ва, чи кIелзавайбурувайни ахъайна килигиз жеда. Месела, «Взятки на 12,9 млн. рублей в Россетях: раскрыты детали…»­, «Уголовное дело в «Россети Юг»: топ-менеджеры попали...», «Тайны «Россетей». Ливинский – покровитель или...», «Крупнейший коррупционный скандал­ в Россетях: История...», «Возглавляе­мый Андреем Рюминым государственный холдинг ПАО «Россети» сотрясают коррупционные скандалы» ва икI мад.

Аквар гьаларай, фадлай арадал атанвай рехнеяр квай системадихъ галаз сада­ни гьакъикъи женг чIугвазвач. Районда­ кIва­лахзавай энергетикар 5-6 касдин тIимила­руналди месела гьялиз жедач. Чаз кIа­н­за­вайди, гьич тахьайтIа, агьалияр гьа авай къулайвиликайни магьрум тахьун, энергетикадин хилехъ государстводин хатасузвал, обществода секинвал хуьнин карда лап чIехи метлеб авайди чи бюрократиядин рикIелай алат тавун я.

Абдулафис Исмаилов