Дегишвал раижна

ПIапIрус чIугуникай отказ авурла, беденда гьи къайда арадал къвезватIа, гьадакай фтизиопульмонологиядин ва инфекциядин начагъвилерин НМИЦ-дин консультативно-диагностический центрадин заведующий Евгений Попова лагьана. Идакай РФ-дин здравоохраненидин министерстводин телеграм-каналди раижзава.

Экспертдин гафаралди, инсан пIапIрус чIугуникай гьикьван фад къекъечIайтIа, гьакьван хъсан я. Гьатта никотин галачир са югъни  жуван сагъламвилин къаншардиз вегьезвай метлеблу кам я.

Раижзавайвал, тенбекдин гум, вичин­ виниз тир температура ва адак квай гзаф кьадар зиянлу затIар себеб яз, нефес къачудай органриз хаталу я. Абуру бронх­рин ва нефес къачудай рекьерин гъер алай пердедиз (слизистая оболочка) зарар гузва ва икI мад.

Гьа са вахтунда чешмеди, пIапIрус чIу­гуникай кьил къакъудайла, инсандин беденда гьи къайда арадал къвезватIа, гьадакайни малуматар ганва.

ИкI, пIапIрус чIугуникай кьил къакъудай сад лагьай сятера ва йикъара гьалар ихьтинбур жезва:

– къад декьикьадилай: давление ва пульс дуьз къайдадиз хквезва;

– муьжуьд сятдилай: иви угардин газдикай михьи жезва, кислороддин дережа къайдадиз хквезва;

– 48 сятдилай: ниэр (запахи) ва дадунин (тIямдин) рецепторар арадал хквезва;

– пуд йикъалай: «никотиндихъ ялун» (никотиновая ломка) гатIунзава, хъел акатун ва кьилин тIал пайда хьун мумкин я.

ЧIугуникай кьил къакъудай сифтегьан варцара:

– са вацралай: хамунал акьалтнавай хъипи тав (оттенок) квахь хъийизва;

– пуд вацралай: жигерар михьи жезва, абурун дурумлувал (выносливость) 30 процентдин артух жезва, балгъан акъатзава;

– ругуд вацралай: «пIапIрус чIугва­дайдан уьгьуь» квахь хъийизва.

ПIапIрус чIугуникай кьил къакъудна, йисар хьайила:

– са йисалай: инфаркт хьунин мумкин тир хата (риск) кьве сеферда агъуз­ жезва, дамаррин тIарамвал (эластичность) арадал хквезва.

– вад йисалай: инсульт хьунин мумкин тир хата пIапIрус чIугван тийизвайдан мумкин тир хаталувилихъ галаз сад хьиз жезва. Сивин къен (ротовая полость) ва яру ратуник (пищевод) рак азар акатунин мумкин тир хаталувал 50 процентдин агъуз аватзава;

– цIуд йисалай: рак азар акатунин мумкин тир хаталувал садрани чIугун тавур ксарин мумкин тир хаталувилел­ кьван агъуз аватзава (эгер пIапIрус чIу­гунин «стаж» 15 йисалай тIимил ятIа).

Пуд йис патал

Аялар хунин кьадар хкажунин серенжемар 2027-йисан ва 2028-29-йисан пландин муддатдин бюджетдин метлеблу хел яз амукьзава. Идакай, РФ-дин финанс­рин министерстводал асаслу яз, «Интерфакс» изданиди хабар гузва.

ИкI, ведомстводин телда къейдзавайвал, «аялриз талукь бюджет» пуд йис патал 10 триллион манатдикай ибарат жеда. Аник сад тир пособидин такьатар гунни ква.

Раижзавайвал, бюджетдин проектда гьакIни гьар йисуз 1-февралдилай кьиле тухузвай дидевилин капиталдин индек­сациядиз ракъурзавай, хизандин выплатадин сергьятра аваз, чпихъ кьвед ва я адалай артух аялар авай агьалийривай кьунвай НДФЛ-дин са кьадар пай эвез хъувунин пулдин такьатарни фикирда кьунва.

ЦIийи кьадарар

РФ-дин зегьметдин ва яшайишдин рекьяй хуьдай министр Антон Котякован гафаралди, 2027-йисуз дидевилин капиталдин кьадар миллион манатдилай гзаф жеда. Идакай Россиядин зегьметдин ва яшайишдин рекьяй хуьдай министерстводин сайтда хабар гузва.

Кьилди къачуртIа, чешмеди къейдза­вайвал, 2027-йисан 1-февралдилай дидевилин капиталдин кьадар сад лагьай­ аял патал 778,5 агъзур манатдал кьван гзаф жеда, кьвед лагьай аял патал – 1028,7 агъзур манатдал кьван, эгер хизандихъ сад лагьай аялдай и капитал авачиз хьайитIа.

Раижзавайвал, кьвед лагьай аял хьунихъ галаз алакъалу яз гузвай алава пул­дин кьадар (доплата), эгер сад лагьай аял 2020-йисан 1-январдилай инихъ хьанвайди ятIа, 250,3 агъзур манатдал кьван хкаж жеда. Идалайни алава яз, аял хьайи­ла, са сеферда гудай пособидин кьадар 1-февралдилай 30,4 агъзур манатдин кьван виниз акъатда.

Чешмеди хабар гузвайвал, дидевилин капиталдин программа Россияда 2007-йисан 1-январдилай уьмуьрдиз кечирмишзава. 2020-йисан 1-январдилай дидевилин капитал хизанда анжах кьвед лагьай аял хьайибуруз ваъ, гьакI сад лагьай аял хьайибурузни гузва. 2020-йисан 15-апрелдилай дидевилин капиталдин сертификатар аял хьунин делилдин бинедаллаз арза галачир къайдада туькIуьрзава.

Артух хьанва

2026-йисан августдин вацра РФ-дин вири жуьрейрин майишатра хуьруьн майи­шатдин продукция гьасилунин кьадар, 2025-йисан и вацрав гекъигайла, 6,6 процентдин гзаф хьанва. Идакай, Росстатдал асаслу яз, «Интерфакс» изданиди хабар гузва.

Кьадар виниз акъатун алай йисан февралдилай инихъ сифте яз къейднава (+0,4 процент). Июлдиз 4,1 процентдин агъуз аватнавайди къейднавай, июндиз - 2,9 процент, майдиз – 0,2 процент, мартдиз ва апрелдиз – 0,5 процент.

Гьа са вахтунда хабар гузвайвал, муьжуьд вацран къене хуьруьн майишатдин продукция гьасилунин кьадар 1,2 процентдин виниз акъатнава.

2025-йисан августдиз лагьайтIа, и жигьетдай тир рекъем 6,3 процентдин гзаф хьуна,  январь-август варцара – 2,3 процентдин.

Росстатди гьакIни хабар гайивал, 2026-йисан августдин вацра вири майи­шат­ра продукция гьасилунин кьадар кардик квай къиметралди, виликамаз кьунвай делилралди, 1 триллионни 554,8 миллиард манатдикай ибарат хьана. Ян­варь-август варцара лагьайтIа, и рекъем 5 трил­лионни 298,6 миллиард манатдиз барабар хьана.

ГьакIни раижзавайвал, РФ-да 2025-  йисуз хуьруьн майишатдин затIар гьасилунин кьадар 4,9 процентдин гзаф хьана.

РикIел хкин: виликдай РФ-дин кабминдин телеграм-каналди хабар гайивал, вице-премьер Дмитрий Патрушеван гафаралди, дуьньядин недай суьрсетдин хатасузвал таъминарунин карда Россия ихтибарлу ва дурумлу амадаг я.

РФ-ди гзаф кьадарда къуьл, мух, картуфар, балугъар ва маса продуктар гьасилзава. Абурун кьилдин жуьрейрай Россияди вичи-вич таъминарун, продуктар серф авунилай, ишлемишунилай хейлин­ вине ава. Им акI лагьай гаф я хьи, Россия­дихъ санал кIвалахзавай амадагар тир уьлквейрин суьрсетдин хатасузвал мягькемардай мумкинвал ава. И кардив ам гзаф жавабдарвилелди эгечIзава. Д. Пат­рушеван гафаралди, Россиядай 160 уьл­кведиз суьрсет ракъурзава. Чешмеди­ къейдзавайвал, алай вахтунда Россия дуьньяда недай суьрсет агакьарзавай кьилин уьлквейрикай сад я.

Гьазурайди - Муса Агьмедов