Сагълам уьмуьрдин тегьер

РФ-дин здравоохраненидин министр Михаил Мурашкодин гафаралди, уьлкведин 90 процентдилай гзаф агьалияр чпин рацион ерилуди хьунин, сагъламвилин къайгъуда ава. Кьилинди ам я хьи, и рехъ кьунин кар гьар йисуз артух жезва. Идакай и ведомстводин телеграм-каналди хабар гузва.

Мурашкоди къейдзавайвал, тIуьнин жигьетдай хесетар ва къайдаяр туькIуьр хьунин карда хизанди къугъвазвай роль виридалайни гзаф метлеблуди я.

Адан гафаралди, салан майваяр ва емишар гьар юкъуз 60 процент ишлемишзава, им, гьелбетда, тIимил я. Гьамиша «салан майваяр ва емишар» са цIарцIе аваз лугьузва. Имни дуьз туш, вучиз лагьайтIа емишар вичик гзаф шекер, пара калорияр квай продукт я. Гьавиляй салан майваяр ишлемишуниз артух фикир гун дуьз жезва.

Сагълам тIуьн четинвилихъ, еке къиметдихъ ва хейлин сергьятламишунрихъ галаз алакъалу я лугьудай гегьеншдиз чкIанвай фикир гьакъикъатдихъ галаз кьазвайди туш.

ТIуьнин жигьетдай меслятар гудайла, инсанди уьмуьр тухузвай жуьре ва адан хсуси кьетIенвилер фикирда кьуна кIанда. Гьа са вахтунда сагълам тIуьнин бине гьар йикъан къайдадик квай, вич кьилдин продуктривай, БАД-ривай (биологические активные добавки) ва я махсус тIуьнин къурулушривай дегишиз тежезвай рацион яз амукьзава.

Къайдадик квачир тIуьни ва калорияр артух хьуни бедендин заланвал гзаф хьунал гъун мумкин я. И делилди вичин нубатда, тIуьр затIар иливардайла, бедендин кIвалах чIур хьун ва хроничес­кий инфекциядин начагъвилер артмишдай шартIар арадал гъун мумкин я. Гьа гьисабдай яз, 2-типдин шекердин диабет, рикIинни дамаррин ва онкологиядин начагъвилерни.

Бедендин заланвал агъузардайла, герекди калорийрин дурумлу тир эксик­­вал ва и кар къайдадик кваз арадал гъун я. АкьалтIай сергьятламишунар ва жуьреба-жуьре каш чIугунин къайдаяр сагъламвал хъсанардай рехъ туш.

Уртабабвили (юкьван гьалди) сагъламвал хъсанарзава. И жигьетдай кьадардилай элячIуни алава стрессар арадал гъизва. Иллаки эгер инсанди каш чIугунин, бедендин заланвал агъузарунин рекьер медицинадин къуллугъчидин гуьзчивал галачиз вичи-вичиз хкязаватIа.

Мумкинвилерикай лагьана

РФ-дин вице-премьер Дмитрий Пат­рушеван гафаралди, дуьньядин недай­ суьрсетдин хатасузвал таъминарунин карда Россия ихтибарлу ва дурумлу амадаг я. Идакай РФ-дин Гьукуматдин те­леграм-каналди хабар гузва.

Россияди гзаф кьадарда къуьл, мух, картуфар, балугъар ва маса продуктар гьасилзава. Абурун кьилдин жуьрейрай Россияди вичи-вич таъминарун, продуктар серф авунилай, ишлемишунилай хейлин вине ава. Им акI лагьай гаф я хьи, Россиядихъ санал кIвалахзавай амадагар тир уьлквейрин суьрсетдин хатасузвал мягькемардай мумкинвал ава. И кардив ам гзаф жавабдарвилелди эгечIзава. Д. Патрушеван гафаралди, Россиядай 160 уьлкведиз суьрсет ракъурзава.

Чешмеди къейдзавайвал, алай  вахтунда Россия дуьньяда недай суьрсет ага­­кьарзавай кьилин уьлквейрикай сад я. Адан АПК-дин экспорт эхиримжи йиса­ра­ тахминан 100 миллион тонндикай ибарат хьанва ва 40 миллиард доллардилай­ алатнава. Кьилди метягьар агакьарунал гьалтайла, Россияди кIвенкIвечи чкаяр кьазва. ИкI, дуьньядин базарда экспортдин къуь­луьн гьар вад лагьай тонн Урусатдай я.

Россия гьакIни цин биоресурсар кьунал гьалтайлани, сифтегьан вад кIвен­кIвечи уьлкведин сиягьда ава. Гьар йисуз балугъчийри тахминан 5 миллион тонн кьазва. Къецепатан базарриз тахминан 2 миллион тонн и продукция рекье твазва.

Хуьруьн майишатдин дурумлувал артухарун патал агротехнологияр артмиш жезва. 2025-йисан нетижайралди, Россиядай къецепатан уьлквейриз чил миянардай затIар, тумар ва мсб. ракъурунин кьадар, пулдалди кьурла, 16 миллиард доллардилай алатнава.

Йигин еришралди

РФ-дин хуьруьн майишатдин минис­терстводин телеграм-каналда къейднавайвал, уьлкведа бегьер кIватI хъувунин серенжем йигин  еришралди кьиле физва. Техилдин ва техилдинни пахладин жинсинин (зернобобовые) магьсулар цанвай тахминан 85 процент майданрай кIватI хъувунва. Гьеле 120 миллион тонн техил кIватIнава. Гьа гьисабдай яз – 90 миллион тонндилай гзаф къуьл. Им, йис идалай виликан рекъемдилай 7 миллион тонндин гзаф я. Гьа са вахтунда къейдзавайвал, алатай йисав гекъигайла, бегьерлувални винизди я – тахминан гьар са гектардай са центнердин.

Чешмеди гъизвай делилралди, зулун магьсулар цунин кIвалахарни хъсандиз кьиле физва. Саки 6 миллион гектарда тумар цанва. Алай йисуз 19 миллион гектардилай гзаф мулкара зулун магьсулар цун пландик кутунва.

Рекъем

«АВТОСТАТ» агентстводин эксперт­ри хабар гузвайвал, алай йисан августдин нетижайралди, Россияда виликдай ишлемишнавай 518,2 агъзур кьезил машин маса къачунва. 2025-йисан гьа и вацрав гекъигайла, им 8,4 процентдин тIимил я. Идакай «АВТОСТАТ» агентстводин сайтда раижзава.

ТIимил хьанва

РФ-дин здравоохраненидин министр Михаил Мурашкоди хабар гайивал, Рос­сия­да аялар кьинин кьадар тарихдин цIийи лап гъвечIи рекъемдив агакьнава, 3,3 промилле (яни юкьван гьисабдалди 1000 аялдикай 3,3 аял кьена). Идакай и ведомстводин телеграм-каналди раижзава.

Министрдин гафаралди, ихьтин ре­къе­мар чIехи гьич са уьлкведихъни авач. Гьатта гагь-гагь гъвечIи уьлквейрани и жигьетдай рекъемар хейлин винизбур я. 3,3 промилле надир агалкьун я.

Ихьтин нетижаяр здравоохраненидин­ вири къурулушдин кIвалах, дишегьлийриз гузвай дикъет, гьакIни абуру чпини духтуррин меслятриз генани хъсандиз яб гун ва абур кьилиз акъудун себеб яз хьанва.

РикIел хкин, идалай вилик Михаил Мурашкоди алай девирдин тIебии тушир­ акьулдин (ИИ) технологийри медицина­дин ери ва адав гъил агакьун виниз акъуд­завайдакай лагьанай. Чпихъ тIебии тушир акьул галай алай девирдин медицинадин технологияр кIвалахдин тежрибада гегьеншдиз ишлемишзава. Медицинадин шикилрин (мисал яз, КТ-дин, рентгендин, МРТ-дин ва икI мад) хейлин паюниз и технологиядикай менфят къачуналди анализ гузва.

М. Мурашкоди гьакIни раижзавайвал, ИИ ишлемишуни сифтени-сифте диаг­ностикадин ери хкажнава. ТIебии тушир акьулди медицинадин шикилриз килигдай вахт тIимиларзава, пациентар патал куьмек гъил агакьдайди хьун артухар­зава.

Гьазурайди – Муса  Агьмедов