12-июнь – Россиядин югъ

Гьар йисан 12-июндиз чи уьлкведин агьалийри Россиядин югъ къейд ийиз 34 йис жезва. Им Россиядин Федерацияда яшамиш жезвай вири халкьар сад ийиз­вай, уьлкведин аслу туширвал тестикьарзавай чIехи сувар я.

Россия. Гьар са агьали патал ам гьихьтин вилаят, пачагьлугъ я? Чаз, иллаки акьалт­завай несилдиз, адакай, адан тарихдикай, яржарикай, уьмуьрдикай, гъалибвилерикай, баркаллу крарикай ва инсанрикай вуч чизва? «Россия» тIвар алай гимиди чун гьинихъ тухузва? Инанмиш я, и суалриз дуьз жавабар гуз тежедайбурни гьалтда. ГьикI лагьайтIа, гзаф инсанар чпиз государстводи яшамиш хьун, кIелун, кIвалахун патал ганвай мумкинвилерихъ, ихтияррихъ, азадвилерихъ, кьезилвилерихъ галаз вердиш хьанва. Абур гьар йикъан игьтияж хьун патал государстводин кьиле авайбуру гьикьван алахъунар ийизватIа, гьадакай фикирни ийизвач.

Россия дуьньяда лап зурба уьлквейрикай сад я. Европадин РагъэкъечIдай ва Азиядин Кеферпата экIя хьанвай адан майданар 17 098 242 агъзур квадратный километрдиз барабар я. Кеферпатай кьибле­дихъ кьван уьлкве 4000 километрдиз, Рагъ­акIидай патай РагъэкъечIдай патахъ кьван саки 10000 километрдиз яргъи хьанва. Россиядин сергьятар гзаф уьлквейрихъ (КНДР, Китай, Монголия, Къазахстан, Азербайжан­, Гуржистан, Украина, Белоруссия, Латвия, Эстония, Финляндия, Норвегия, Литва, Поль­ша) галаз ава.

Россия федеративный республика я. Государстводиз президентди ва премьер-ми­нистрди регьбервал гузва. Законар кьабулзавай кьве орган ава: Государственный Дума ва Федерациядин Совет.

Россиядин Федерация сад хьтин ихтиярар авай 89 региондикай ибарат я. Абурук 22 республика, 50 область, 10 округ, 6 край, автономный 1 область, 10 округ ва федеральный метлебдин кьве шегьер (Москва ва Санкт-Петербург) акатзава. Вири мулкар федеральный 7 округдиз пайнава.

Чи уьлкведа 143 миллионни 800 агъзур агьали яшамиш жезва. Абур чпин дидед чIаларал рахазвай 160 миллетдик акатзава. Агьалийрин кьадардал гьалтайла, Россия дуьньяда ирид лагьай чкадал ала. Сифте жергейра Китай, Индия, США, Индонезия, Бразилия ва Пакистан ава. Уьлкведин агьалийрин вад пай миллиондилай гзаф инсанар авай 13 шегьерда яшамиш жезва. ЧIехи мегаполисрик Москвани (10 миллиондилай гзаф агьалияр) Санкт-Петербург (5 млн) акатзава.

Уьлкведин агьалийрин 80 процент урусар я. Татарри 3,8, украинвийри 3, чувашри 1,2, белоруссри 0,8, мордвинри 0,7 процент тешкилзава. Поволжьеда татарар, башкирар, чувашар, марийвияр, мордвинар, Сибирда алтайвияр, хакасар, якутар, РагъакIидай патан Сибирда хантияр, мансияр, бурятар, Кавказда кабардинвияр, балкарар, адыгар, черкесар, чеченар, лезгияр, аварар, даргияр, къумукьар, яхулар, табасаранвияр, агъулар, рутулар, цIахурар, осетинар, калмыкар, Кеферпата карелар, саамар, комияр, Яргъал тир Кеферпата ненецар, РагъэкъечIдай патан Сибирда эвенкар, Чукоткадин полуост­ровда чукчаяр яшамиш жезва.

Дагъустан Республика Россиядин Феде­рациядин куьлгедик яшамиш хьунин тарих­ 1-Петр Дагъларин уьлкведиз атунилай га­тIунзава. А вахтунда Урусатдин империядик Каспий гьуьлуьн къерехрив гвай чилер акадарнай. 1813-йисуз Ирандихъ галаз Гуьлуьстандин икьрар кутIунайдалай гуьгъуьниз Дагъустан михьиз Урусатдик кутуна. Пачагьди Кавказдин дяведа гъалибвал къачурла, Дагъларин уьлкве тамамвилелди империядик акатна, 1860-йисуз Дагъустандин область тешкилна.

Тарихдин зурба метлеб авай вакъиади Дагъустан Ирандин, Туьркиядин чапхунчийрикай хвена, адаз вичин экономика­, культура, яшайиш вилик тухудай мумкинвал хьана. СССР чкIай 1991-йисалай Дагъус­тан Рос­­сиядин Федерациядик акатзавай вири ва тамам ихтиярар авай субъект я. Да­гъустанвийри Россиядин вири регионра­ уьмуьр кечирмишзава, вузра кIелзава, жуьреба-жуьре хилера агалкьунралди зегьмет чIугвазва ва вижевай нетижаяр къазанмишзава. Дагъустандин алимри, инженерри, эцигунардайбуру, спортсменри, студент­ри, компанийрин, фирмайрин, холдингрин регьберри неинки республикадин, гьакI вири уьлкведин тIвар хкаждай крар ийизва.

Эгер тIварар кьун хьайитIа, сиягь яргъи­ди жеда. ЯтIани, чна са бязибур рикIел гъида: дуьньядин дережадин нуфуз авай философ Абдусалам Гьуьсейнов, РФ-дин сенатор, зурба меценат Сулейман Керимов­, са шумуд сеферда Госдумадин депутат­ хьайи Гьажимет Сафаралиев, РД-дин Халкьдин Соб­ранидин депутат Имам Ярали­ев, Красноярск шегьерда цIийи магьлеяр арадал гъизвай эцигунардай холдингдин сагьибар стхаяр Мамед ва Разим Абасовар, Ватандин итижар викIегьвилелди хуьзвай генералар Сергей Меликов, Азим Ярагьмедов, Тагьир Гьажиев, Арсен Рагьманов, Нариман Къазиагьмедов, машгьур духтур Жавид Магьарамов, тIвар-ван авай журналист, рагьметлу Алик Абдул­гьамидов, алим Пенкер Авчиева, спорт­сме­нар Даурен Куругълиев, Шамил Мамедов, Икрам Алискеров, Исмаил Гьажибегов…

Дяведин махсус серенжемдикай ра­хай­тIа, дагъустанвийрин жуьрэтлувили, ви­кIегь­­­­вили, дирибашвили вири гьейранарзава. Душмандихъ галаз кьиле физвай къизгъин женгера абуру зурба игитвилер къалурзава, женгинин юлдашар кьиникьикай къутармишзава, командиррин тапшуругъар­, ян тагана, кьилиз акъудзава. Гьавиляй РФ-дин Прези­дент Владимир Путина вичин­ указдалди 19 дагъустанвидиз Россиядин Игит лагьай тIвар ганва. Абурун арада лезги халкьдин векиларни ава: Энвер Набиев­, Мегьамеда­ли Мегьамеджанов, Муслим Мус­лимов, Сул­тан Сулейманов. Ибурал­ мад­ни алава хъийин: бандитрин, террорист­рин вилик пад кьур пограничник капитан Радим Халикьов, мешебеги Зейнудин Батманов…

Советрин Союз чукIурайла, уьлкведин кьилиз атай либералри тухвай сиясат себеб яз дагъвийрив эгечIзавай тегьер масад тир. Россиядин журналистри гьатта «Кавказдин миллетдин чин алайбур» ибарани майдандиз акъудна. Телевидениди, пресса­ди Дагъустандикай ва адан агьалийрикай анжах татугай хабарар гузвай. Эхь, гьахьтин вахтни хьана. Амма къе гьалар масабур я. Уьлкведин регьбердилай эгечIна, жергедин агьалидал агакьдалди, дагъустанвийрикай чIурукIа рахазвайбур амач. Сад-кьвед аватIа, абур чна квазни кьадач.

Инал заз къе дагъустанвийрив, гьа гьисабдай яз лезгийривни, эгечIзавай гьал къалурун патал Россиядин телеканалрал гегьеншдиз акъвазиз кIанзава. РикIел хкваш, Советрин Союз авайлани, Ельцинан, Горбачеван девирдани чи гьи манидардикай Вирироссиядин конкурсдин гъалибчи хьана? Гьи манидардиз центральный телеканалрай манияр лугьудай мумкинвал гана? Хьанач ахьтин дуьшуьшар. Амма — гила…

2017-йис. Россиядин сад лагьай каналди 2012-йисалай кьиле тухузвай вокалдин «Голос» телепроектдин конкурсда лезги хци иштиракзава — Селим Аллагьярова. Садбуру мягьтелвалзава, масадбур гьейран я. Пуд лагьайбур Селим лезги тирдахъ агъазвач.

Махачкъаладин Готфрид Гьасанован тIва­­рунихъ галай музучилище, Россиядин хордин искусстводин Академиядин Москвадин хордин училище, Гнесинрин тIварунихъ галай музыкадинни академиядин колледж  куьтягьнавай, Италияда «Ла Скала» театр­да, Генуядин вокалдин консерваторияда вер­­дишвилер къачунвай, А. Рубинштейнан­ тIва­­рунихъ галай международный вокалист­рин 5-конкурсда сад лагьай премия къачур Селим Аллагьяроваз вичин алакьунар машгьур телепроектдани къалуриз кIан хьана. Жюридик квай Александр Градскийди адан сесиниз сифте нубатда къимет гана ва лезги гада вичин командадик кутуна. Селима Муслим Магомаеван «Чертово колесо» мани лагьана. Селиман сес, ада мани лугьузвай тегьер са Градскийдиз ваъ, телетамашачийрин 67,3 процентдиз хуш хьана. Финалдиз акъатай Ян Гэдин, Ладислав Бубнаран ва Тимофей Копылован арада чи хци сад лагьай чка кьуна. Адаз шоудин статуэтка, 1 млн манат ва автомашин багъишна. Селимакай «Голос» 6-телепроектдин гъалибчи хьана. Инанмиш я, гьа чIавуз гьар са ватанэгьлидин руьгь цавув агакьна. Адал къведалди конкурс­да гъалибвал Диана Гарипова­ди, Сергей Волчкова, Александр Воробьева, иеромонах Фотийди ва Дарья Антонюка къазанмишнай.

2019-йис. НТВ телеканалдин музыкадин «Ты супер!» шоудиз Махачкъаладай тир Карина Исмаилова акъатна. Икьван гагьди садазни малум тушир руш. Буба рагьметдиз фейила, дидедикайни магьрум хьайи бала. Ругуд йисавай аялдал эмеди къаюмвал къачуна. Махачкъаладин музыкадин школани куьтягьай рушахъ пара гуьзел ва гурлу сес авай. Эмеди (Каринади адаз диде лугьузва) хтулдиз вичин мураддин сефердиз фидай мумкинвални гана. Адан сесини шоудин жюрини, тамашачиярни гьейранарна. Карина финалдизни акъатна. Адаз Государстводин Кремлдин дворецда шоудин финалистрин жергеда аваз мани лугьудай бахтни акуна.

«Ты супер!» шоуди Каринадиз вичин бажарагъдин жигъирар шегьрейриз элкъуьриз куьмек гана. Ада Гнесинрин тIварунихъ галай музыкадин колледж куьтягьна, «Спас­с­кая Башня» фестивалда мани лагьана, «Су­пер Новый год на НТВ», «Новогодний квартирник у Мургулиса»  телешоуйра иштиракна. Суперсезондин «Ну-ка, все вмес­те» шоуда яб акалзавай вири вичин сесинал ашукьарна. Каринади гила Москвадин тIвар-ван авай  Royal Arbat клубда ва музыкадин колледжда кIвалахзава.

2026-йис. Уьлкведин Сад лагьай телеканалдин музыкадин «Голос» шоуда иштиракай Новокузнецк шегьерда яшамиш жезвай лезги руш Эльмира Къарахановади гъалибвал къазанмишна. Адани вичин гурлу, ширин сесиналди неинки жюридин членар, гьакI вири тамашачиярни гьейранарна. Финалда ада Алексей Рыбникован «Ты меня­ на рассвете разбудишь» ва Александ­ра Пахмутовадин «Нежность» манияр лагьана.

Москвадин консерваториядин академиядин музыкадин училище куьтягьнавай Эльмира Къарахановади «Геликон-опера» театрда кIвалахзава.

Лезги халкьдин векилар тир манидаррин алакьунар телеканалрай маса уьлквейрин халкьаризни, гъурбатдиз акъатнавай ватанэгьлийризни аквадай мумкинвал жезва. И кардик уьлкведин Кьвед лагьай телеканалдини вичин пай кутазва. «Привет, Анд­рей» ва «Песни от всей души» передачайра манидарар Сакит Самедоваз ва «Бахтавар» дестедиз (манидар — Амрид Къелечиев) манияр лугьудай мумкинвал гана. Инанмиш я, винидихъ чна рикIел хкай телешоуйриз ва Андрей Малахован передачайриз килигай гьар са жувандак дамах акатна.

Эхь, рикIик шадвал кутадай, жуванбурал дамахдай крарин, вакъиайрин себебкарар тир рушарни гадаяр чахъ садни кьвед авач. Кьуд-вад йис вилик уьлкведин Сад лагьай каналдай медицинадин рекьяй агалкьунриз лайихлу хьанвай лап хъсан жегьил пешекаррив шабагьар вахкузвай передача къалурзавай. Жегьил духтуррин арада Ахнигрин хуьряй тир военный хирург Вагиф Сефербеговни авай.

Москвада «Деловая элита России» ктаб акъатна. ЦIуд разделдикай ибарат зурба энциклопедияда Россиядин халкьдин майишатдин вири хилера лап вини дережадин нетижаяр, агалкьунар къазанмишнавай, уьлкве ва общество патал гзаф хийирлу крар ийиз­вай инсанрикай шикиларни галаз кхьинар ава. Ана чи уьлкведиз машгьур хьанвай гзаф инсанрин тIварар гьатнава. «Бизнес» разделдик кутунвай чешнелу ва лайихлу карчийрин жергеда ЦIийи Макьай тир, вичи Пермь шегьерда зегьмет чIугвазвай Магьмудова-Таибова Светланани ава. Идалай гъейри, бажарагълу карчидиз «Россиядин экономикадин баркаллу гъед», «Россиядин гьуьрметлу гражданин» орденар, «Карчивал вилик тухунай», «Еридин милли лишан» медалар гана.

Гьа и йикъара М. Ломоносован тIвару­нихъ галай МГУ-да кIелзавай Кьурагь райондай тир руш, Госдумадин къвалав гвай жегьилрин парламентдин информациядин сиясатдин рекьяй комиссиядин векил Зарина Рагьманова «Урус чIалал рахазва, кхьизва, фикирзава» конкурсда гъалиб хьана.

Россия — чи Ватан.  Ам гьикьван къудратлу, къуватлу, мягькем хьайитIа, дуьньядинвири халкьариз хъсан я. Манида лагьанвайвал, Россия чи уьмуьр, бахт я! Россия дуствилин хизан, чи гележег я! Адан итижарни хуьн гьар са агьалидин эвелимжи везифа хьана кIанда. Россиядин югъ кьетIен югъ, кьетIен сувар я. Россия лагьай баркал­лу тIварцIи, адан пайдахди, гимнди, ам дуьнья­да зурба ва къудратлу уьлкве хьуни­ чак законлудаказ дамах кутазва. Мадни абад хьурай, виликди фирай ва гъалиб хьурай чи уьлкве!

Нариман  Ибрагьимов