Мегьамед Гьуьсейнован – 85 йис

СССР-дин композиторрин союздин­ член, Россиядин Федерациядин ва Да­гъустан Республикадин искусствойрин лайихлу деятель, композитор, дирижер, педагог, журналист, кьве сеферда Да­гъустан Республикадин Госпремиядин лауреат Мегьамед Азизханович Гьуьсейнов чи арада амайтIа, и йикъара­ ада вичин уьмуьрдин 85 йисан юбилей къейддай. 2020-йисан декабрдиз яргъал­ди чIугур залан азардикди ам чавай къакъатна. Аллагьди вичиз рагьмет­рай! Гьа са вахтунда вичин тIвар эбеди ийиз, инсанрин рикIера таз адалай алакьна. 

Чпин уьмуьр хайи халкьдин руьгьдиз къуллугъ авуниз бахш авур ксарин тIварар, къаматар, абурун баркаллу крар несилрин рикIера гьамиша амукьда. Абурун арада Мегьамед Гьуьсейнова лайихлу чка кьазва. Адан экуь къамат эбеди яз рикIел хуьнин лишан яз, меркезда ам яшамиш хьайи кIвалерин цлал мемориалдин кьул алкIурнава. Адан тIвар­цIихъ хайиди тир Рутул райондин Хъуьлуьдрин хуьре искусствойрин школа гала. Расул Гьамзатован тIварунихъ галай милли ктабханада выставкаяр, Дербентдин музучилищеда чIехи маэст­ро рикIел хкунин межлисар тешкилун хъсан адетдиз элкъвенва. Нубатдин выс­тавкадихъ галаз алай вахтундани таниш жедай мумкинвал ава. Пака, 13-ноябр­диз, йикъан сятдин 12-даз Дербентдин­ музучилищеда нубатдин мярекат кьиле тухудайвал я.

Мегьамед Азизхановича музыкадиз вичин эхиримжи нефесдалди къуллугъ авуна. Ам ниятар михьи, хайи республикадихъ рикI кайи, вичелай алакьдай куьмекар гуз гьазур кас тир. Ам девлетрихъ калтугай кас туш. Ам патал кьилинди руьгьдин девлет тир. Са мисал. 1985-йисуз Москвадиз кIелиз фейила, Мегьамед­ сифте нубатда ГДРЗ-диз (государственный дом радиовещания и звукозаписи) фена. Дагъустандин композиторрин эсеррин сиягьдиз тамашайла, ана авайди лап тIимил эсерар тирди акурла, ада и кар гьакI туначир. Кьилин редактордихъ галаз гуьруьшмиш хьана, вичин наразивал къалурнай. И «гъалатI» арадай акъудун хиве кьур кьилин редакторди, са тIимил вахтни арадай тефенмаз, Дагъларин уьлкведиз записар авун патал комиссия рекье тунай. Ахпа чи композиторрин эсерар Вирисоюздин радиодай гуз эгечIнай.

Мегьамед Гьуьсейнов 1941-йисан­ 11-ноябрдиз Рутул райондин Хъуьлуьд­рин хуьре дидедиз хьана. Диде­ КьакIа­рин хуьряй тир, вични – бегдин руш. Буба Азизхан вирибурухъ галаз дяведиз фена. Диде Шегьрибанавай кьве хва – Рамазанни Муса ажалди гъвечIизмаз къакъудна. Инжини Мегьамед дидедин­  рикI динжардай балаяр хьана. Мегьа­мед, хуьруьн мектебда кIелдайла, гзаф­ни-гзаф музыкадал рикI алаз чIехи хьана. Дяведай хтай буба Азизхана, гададин майилар акурла, адаз, 207 манат гана, хуьре гьич садазни авачир хьтин чIагъан маса къачунай. ЧIагъан гъиле гьатай гададик мадни гьевес акатнай. Юкьван мектеб, Махачкъалада музучилище, Москвада культурадин госинститут акьалтIарай Мегьамед Азизхановича вичин вири уьмуьр культура хуьниз ва вилик тухуниз бахшна. Дерин чирвилер авай пешекар жегьилрин насигьатчи тир. Композиторди чаз тунвай зурба ва кьетIен ирс – жуьреба-жуьре жанрайрин 200-далай виниз эсерар: «Шарвили» опера, «Дагъустандин музыкадин рангар» симфониядин сюита, драмадин «Эмин» поэма ва гзаф масабур Дагъус­тандин музыкадин къизилдин фондуна гьатнава.

Мегьамед Азизхановича жуьреба-жуь­ре йисара Дагъустандин культпросветучилищеда муаллим, Дербент районда аялрин музшколадин директор, ДАССР-дин Гостелерадиодин музыкадин радиопрограммайрин старший редактор ва кьилин редактор, РД-дин культурадин министрдин заместитель, Да­гъус­тандин операдинни балетдин Гос­театрда художественный руководитель, гуьгъуьнлай ана операдинни балетдин музыкадин хилен заведующий яз зегьмет чIугуна.

М. Гьуьсейнова Дагъустандин пеше­карвилин музыкадин искусство вилик тухуник еке пай кутуна. Винидихъ­ къейднавайвал, ам жуьреба-жуьре жанрайрин 200-далай виниз эсеррин автор я. Адан яратмишунрин арада «Муьгьуьббатдин рапсодия» балетни ава. Амма М. Гьуьсейнован яратмишунра кьилин чка симфониядин эсерри кьазва. И жигьетдай ам гзаф кьадар конкурс­рин ва фестивалрин лауреат хьуни­ адан виниз тир устадвал къалурзава. Ам кьве сеферда Дагъустан Республикадин Гос­­премиядин лауреат хьана. Сад лагьай сеферда (1993-йисуз) драмадин «Эмин» эсердай, кьвед лагьай сеферда (2003-йисуз) ясдин (мусибатдин) фрескайрай (трагические фрески «Протест совести»). 

Мегьамед Гьуьсейнов Дагъустандин еке ватанперес, уьлкведин лайихлу ватандаш тир. Адан рикI датIана халкьдихъ кузвай­. Адан эсерри устаддин рикIин тIал къалурзава. Мегьамед Азизханович респуб­ликада, чIехи уьлкведа кьиле физвай ва­къиайривай садрани яргъаз хьана акъваз­дачир. И кар ада вичин эсерралди­ чав агакьарнава. ИкI, алатай асирдин­ эхирра Россияда, Дагъустанда­ кьиле фейи (1996-йисуз­ Каспийскда­ кIва­­лер хъит­кьи­нарун, 1999-йисан ав­густ­­дизни­ сентябр­диз международный терро­рист­ри­ гьужумиз алахъун…) гьерекатри, ам гзаф пашманарнай. Гьа и чIа­вуз кхьейди я ада ясдин фрескаяр «Протест совести».

Мегьамед Азизхановича республикадин театрар патални музыка туькIуьрна. Адакай неинки Дагъустандин, гьакI урусрин, гуржийрин, эрменийрин, туьркверин драматургрин эсерра гегьеншдаказ менфят къачузва. Кьилди къачуртIа, 1974-йисалай башламишна, М. Гьуьсей­нова Лезги театрди сегьнеламишай 25-далай виниз тамашайриз музыка кхье­на. Ам 2000-йисалай Ахцегьа кьиле тухуз эгечIай «Шарвили» эпосдин суваррин сценарист-режиссерни тир.

Музыкадин рекьяй зурба устад, бажарагълу пешекар хьиз, ам, шаксуз, чи рикIера вичиз инсанвилин виниз тир ерияр хас кас язни амукьда. Мегьамед Азизханович яшамиш хьайи кIвалерин цлал алкIурнавай адетдинди тушир мемориалдин кьулунин эскиздин автор чи машгьур ватанэгьли, скульптор Гьейбат Гьейбатов я. ЧIехи маэстродин къамат хуьн яз, ада буьруьнждикай бюст арадал гъанва (виликдай ада ихьтин бюст гипс­дикай авунвай). Хъсан кар жедай, эгер ада скульптордин мастерскойда ваъ, республикадин тIвар машгьур авур маса ксарин жергеда санал меркезда чка кьунайтIа! Умудлу я хьи, и кардиз, гьакI Да­гъустандин музыкадин рекье дерин гел тур касдин тIвар эбеди авунин маса серенжемризни инлай кьулухъ артух фикир гуда.

Рагнеда  Рамалданова, 

Секинат  Мусаева