Сентябрдин юкьвара Махачкъалада кьиле фейи терроризмдиз акси чIехи форумди уьлкведин жуьреба-жуьре регионрай атанвай терроризмдин, экстремзмдин идеологиядиз аксивалунин месэлайрал машгъул жезвай пешекарар (экспертар, педагогар, журналистар…) сад авуна. Саки пуд йикъан къене абуру кар алай са шумуд темадай лекцияр кIелна, семинарар тухвана, чпин тежрибадикай ихтилатарна. Форумдин сергьятра аваз веревирд авур асул месэлайрин арада ихьтинбур авай: чкайрал терроризмдиз акси ва профилактикадин кIвалах тешкилунив умумидаказ эгечIдай цIийи къайдаяр арадал гъун; информациядин алемда терроризмдин идеологиядиз аксивалун ва профилактикадин жигьетдай хъсан чешнейрин контент арадал гъун; динрин векилар желб авуналди, агьалийриз терроризмдиз аксивалдай къайдаяр чирун. И месэлайрин гьакъин­дай чпин фикирар Москвадай, Санкт-Петербургдай, Пятигорскдай, Калининграддай ва маса шегьеррай атанвай экспертри лагьана.

Муниципалитетрихъ галаз алакъа

Терроримздиз акси милли комитетдин дестедин регьбер Виталий Малышеван ва РД-дин АТК-дин жавабдар секретарь Марат Расулован фикирдалди, чкайрал терроризмдиз акси ва профилактикадин кIвалах тешкилунив умумидаказ эгечIдай цIийи къайдаяр арадал гъунин карда муниципалитетрин администрацийрихъ галаз сих алакъада аваз кIвалахун герек я. Респуб­ликадин гьар са шегьерда, районда терроризмдиз акси комиссияр кардик ква ва и жигьетдай кьиле тухузвай кIвалахдал гуьзчивал тухузвай жавабдар ксарни тайинарнава. Гьар са муниципалитетдин комиссиядихъ галаз алакъа хуьзвай республикадин АТК-дин векиларни ава. Шегьеррин, районрин администрацийрин векилри терроризмдин тах квай тахсиркарвилер арадал атай дуьшуьшра, энгел тавуна, АТК-диз хабар гун герек я. И къайдада вири комиссияр рес­публикадин терроримздиз акси кьилин комиссиядихъ галаз сих алакъада жезва…

Тербиядилай аслу я

Чи йикъара кар алай месэлайрикай сад жегьилрин арада цIирер ахъайзавай хаталувилерикай виликамаз хабар гун я. Тарихдин илимрин кандидат, Россиядин къецепатан сиясатдин ва международный алакъайрин кафедрадин доцент, МГИМО-дин международный ахтармишунрин институтдин къуллугъчи Сергей Маркидонова къейдза­вайвал, алай аямда жемият патал хаталувал авай гьерекатар гзаф ава ва абуруз дуьзгуьн къимет гуни вахтунда гьахьтин гьерекатрин вилик пад кьаз куьмекда.

Адан гафаралди, международный ва­къи­айривай, информациядин алемдивай тайин тир региондин къенепата авай гьалариз таъсир ийиз жезва, гьа жигьетдай яз жуьреба-жуьре миллетрин, динрин векилрин арада авай алакъайризни. Гьавиляй вилик пад кьаз тахьана, жемиятдин арада пайда хьанвай хаталувилиз акси серенжемар кьабулунихъ галаз санал гьалар пайгардикай хкуддай къуватрихъ, себебрихъ галаз виликамаз кIвалахун важиблу я.

Ихтилат физвай месэла акьалтзавай несилриз гузвай тербиядихъ галаз алакъа­луди я. Экспертрин гафаралди, социаль­ный сетри, чи йикъара жегьилрин арада­ иллаки машгьур хьанвай гьар жуьредин каналри, мессенджерри абурун дуьньякьатIун­риз таъсирзава. Санкт-Петербург шегьердин ва Ленинграддин областдин терро­ризмдин идеологиядиз аксивал авунин, экст­ремизм­дин жигьетдай профилактикадин кIвалах тешкилунин рекьяй кардик квай координационный центрадин регьбер Людмила Тихоновади жаванриз ватанпересвилин тербия гунин карда хъсан чешнейрикай сад яз гьисабиз жедай «Территория национального согласия» тIвар алай проектдикай ихтилатна. Адан сергьятра аваз школьникар, студентар адетрин, къугъунрин, кьуьлерин, яратмишунрин­ куь­­мекдалди сад-са­дан  медениятрихъ галаз­ таниш­ жезва. Ихьтин къайдади жегьилрин арада сада масадан медениятдиз итиж, сада-садаз гьуьр­мет авуниз таъсирзава.

Санкт-Петербургдин экономикадин гос­универ­­­­ситетдин управлени­дин факультетдин биз­нес-шко­­ладин регьбер­ Трофим Татаренко­ва гьи­­саб­­з­авайвал, мягькем­, ду­­румлу фикирар, дуь­нья­­кьа­­тIунар арадал­ атун сифте нубатда тер­биядин­ кIвалахдилай ас­лу я. «Эгер чна жаван­диз са вуч ятIани къадагъа ийиз­ватIа, им чна тербия­ гунин карда гъалатI ахъай­­­зава лагьай чIал я. ЧIехибурун везифа­ не­инки тайин тир сергьятвилер тайи­на­рун я, абуру гьакIни жаванар гъавурда акьадай, итижлу ориентирар арадал гъиз, абуруз дуьз рехъ хкягъиз, амайбурухъ галаз хъсан рафтарвилер хуьз куьмекна кIанда», – лагьана ада.

Интернет себеб яз

Алай вахтунда интернетди гзафбур вичиз муьтIуьгъарнава. Саки гьар юкъуз инсанри адакай менфят къачузва. Эгер садбуру ам чпин кIвалахда бязи месэлаяр гьялзавай алат хьиз ишлемишзаватIа, интернетдикай жемиятдин арада гъулгъула твадай, гьалар пайгардикай хкуддай, гьакъи­къатдихъ галаз кьан тийизвай малуматар раиждай къуватдикай хьиз менфят къачузвайбурни ава. Россиядин халкьарин дуствилин университетдин са институтдин директордин заместитель Виктория Федосовади къейдзавайвал, чи йикъара гзаф дуьшуьш­ра социальный сетар къалмакъал квай, гьуьжет алай гьалар арадал гъизвай майданриз элкъвезва. Адан гафаралди, гьакъи­къи вакъиаяр гьакъикъатдихъ галаз кьан тийизвай малуматрин, кискис гудай макъа­лайрин бинеда гьатун мумкин я. Экспертди гьисабзавайвал, чи уьлкведа гьалар пайгардикай хкудиз кIанзавайбуру гзафни-гзаф жуьреба-жуьре миллетрин, динрин векилрин арада авай алакъайриз, миграциядиз талукь темаяр хкязава.

Гьакъикъатдани, чи республикада саки гьар юкъуз гьукумдин талукь органри интернетдин майданра пайда жезвай гьакъикъатдихъ галаз кьан тийизвай малуматар инкарзава. Къундармаяр а къайдада «теснифзава» хьи, жергедин агьалияр абурун чIалахъ жезва, абурал бинеламиш хьана, чпин тапан зендер раижзава. Нетижада гъулгъула къарагъзава.

Бес ихьтин дуьшуьшра вуч ийида? Малу­мат якъинди яни, къалпди яни гьикI тайи­нар­да? Сифте нубатда тайин са малумат раижзавай чешме гьихьтинди ятIа килигна кIанда. Анжах официальный СМИ-ри, гьукумдин органри гузвай хабарриз ихтибариз жеда. Спичкадин са кьалуни тамам дарама­тар кана алахьарда. Гафунихъни еке къуват­ ава. Гьакъи­къатдихъ галаз кьан тийизвай са хабарди сагъ са хуьрерин жемятар сад-садал гьалдарун мумкин я. Гьавиляй интернетдин майданра гьар жуьредин малуматар кIелдайла, мукъаят хьана, чешмедиз фикир гана кIанда.

Жегьилрин крарин рекьяй федеральный Агентстводин Роспатриотцентрадин марифатдин проектрин отделдин начальник Евгений Борисова къейдзавайвал, чи девирда интернет жегьилри малуматар кIватIзавай кьилин чешме я. Террористрин жергейриз желб ийиз алахъзавайбурун арада алай аямдин технологийрай лап хъсандиз кьил акъатзавай пешекарар тIимил авач. Абурун макьсад сад я: бегьем гъавурда авачир, лугьудайвал, гьеле кIвачи чил кьун тавунвай жегьилар тайинарун ва абур жуьреба-жуьре уюнралди чпин жергейриз чIугун. И кар кьилиз акъудун патал абуру чпин лишандик кутунвай жегьил интернетда гьихьтин сайтриз гьахьзаватIа, гьихьтин месэлайриз ада фикир гузватIа, вуч адаз итижлу ятIа чирзава­. Технологийрин чIалалди лагьайтIа, абур адан рекъемрин геле гьатзава, адан рекъемрин суьрет арадал гъизва. И крарай тамамдиз кьил акъудайдалай кьулухъ абур жегьилдихъ галаз алакъадиз экъечIзава ва психологиядин гьар жуьредин къайдайрикай менфят къачуз, ам чпин чилиниз чIугвазва.

Е. Борисова гьисабзавайвал, ихьтин гьерекатрин вилик пад кьун патал акьалтзавай несилрин векилриз абуру чеб интернетда гьикI тухун лазим ятIа, малум тушир ксар алакъадиз экъечIайла, вуч авун герек ятIа чирна кIанда. Чирвал авай жегьил мягькем дувулар галай тар хьиз я – гараризни тIурфанриз дурум гуз алакьдай.

Ингушетия Республикадин къецепатан­ алакъайрин, милли сиясатдин, печатдин ва информациядин министрдин замес­ти­тель Гьамзат Хашиева гьисабзавайвал, тер­роризмдин, экстремизмдин идеологиядиз аксивал авунин карда кьилиз акъудна кIанзавай кIвалахрикай сад мектебра насигьатчивилин институтар арадал хкун я. ТIебии кар я, бегьем чирвилер къачун тавунвай, хейлин месэлайрин гъавурда авачир жаван рекьелай алудиз регьят жеда. Жавандиз чирвилер, тербия гунихъ галаз санал диде-бубайри, муаллимри аялрин патай ихтибар къазанмишун иллаки важиб­лу я. Сада-садаз ихтибарзавай алакъайра аялди вичиз гьар са макъамда чIехибуру, мукьвабуру куьмекдайди гьиссда. И ва са жерге маса месэлаяр къайдадик кутун насигьатчивилин институтрин хиве тваз жеда.

«Терроризмдинни экстремизмдин идеологиядиз аксивалдай профилактикадин кIвалах менфятлуди хьун патал чаз чи аялри гьихьтин темайриз гзаф фикир гузватIа, абурун дустар вужар ятIа, абуру нихъ галаз­ алакъаяр хуьзватIа чир хьана кIанда ва жаванрихъ галаз абур гъавурда акьадай чIалалди рахун герек я. Гьайиф хьи, алай девирда гзаф диде-бубаяр хсуси крарал, карчивилел ва я тахьайтIа, маса кIвалахрал машгъул жезва ва чпин веледриз тербия гуниз артух фикир гузвач. Вири месэлаяр мектебдин хиве туна виже къведач. ИкI дуьз туш! Хизанда гузвай тербиядин къуват масад я», – гьисабзава эксперт Трофим Татаренкова.

Пешекарри гьисабзавайвал, интернетдикай тербиядин алатдикай хьиз менфят къачуз жеда. Малум тирвал, алай вахтунда гзаф кьадар жегьилри азад вахт интернетда акъуд­зава. И делил фикирда кьуна, социальный сетра, жуьреба-жуьре сайтра жегьилриз итижлу кIалубра аваз профилактикадин малуматар чукIурунихъ еке метлеб ава. Мисал яз, куьруь видеороликар, мемар ва масабур. Абур, мана-метлебдал гьалтайла, терроризмдин, экстремизмдин идеологиядиз акси элементрикай ибарат хьун чарасуз я.

И. Кантан тIварцIихъ галай Балтийский федеральный университетдин координационный центрадин регьбер Михаил Авакьяна ихтилат физвай месэладин гьакъиндай цент­ради студентар патал гьазурнавай образованидин проектрикай ихтилатна. Абурун арада урус ва ингилис чIаларал тухузвай онлайн-курс ва Россиядин жуьреба-жуьре регионрай тир студентар патал гьазурнавай 7 йикъан хакатон (тайин са месэла гьялдай рехъ жагъурун патал командайрин арада акъажун) ава. Хакатондин иштиракчияр алай аямдин IT-алатрихъ галаз таниш жезва ва профилактикадин кIвалах патал рекъемрин хсуси къарар кьабулзава. Мисал яз, студентри арадал гъанвай рекъем­рин суьрсетрин арада экстремизмдин тах квай материалар винел акъуддай чат-бот къалуриз жеда. Ихьтин проектри жегьилар рекъемрин рекьяй вилик тухунихъ галаз санал абур малуматрин хатасуз алем арадал гъунал желб ийизни куьмекзава.

Са гафуналди, алаш-булаш хьанвай чи девирда жаванриз дуьзгуьн тербия гун, абур халис ватанпересар яз чIехи авун, акьалтзавай несилрин векилар хаталу ­«тIе­­гъуьнрин» идеологиядикай хуьн регьят мес­эла туш. Анжах им гьялиз жезвайбурукай я. Винидихъ чна гъайи экспертрин зендери и жигьетдай кIвалах гьикI тешкилдатIа къалурзава…

(Макъала РД-дин информациядин ва печатдин Агентстводи агьалийрин, сифте нубатда жегьилрин арада терроризмдиз акси дуьньякьатIунар арадал гъун патал кардик кутунвай проектдин сергьятра аваз гьазурнава).

Мегьамед  Ибрагьимов