Лезги халкьдин тарихдикай­ гзафбуру кхьенва: Гь. Аб­ду­­­рагьимова, З. Ризванова, Къ. Аки­мова, М. Меликмамедова, Р. Риз­­­ва­нова, Ф. Нагъиева, А. Бутае­ва­ ва масабуру. Чи ата-бубаяр гзаф кьадар чапхунчи ягъий­рикай хайи ерияр хуьниз мажбур хьана. Халкьдиз телефвилер, еке магьрумвилер акуна. Дявейри чи мате­риальный ва руьгьдин культура вилик финиз кьецI гана, кхьинрин гзаф кьадар чешмеяр, надир памятникар терг хьана.

ЯтIани, ихьтин агъур шар­тIа­­рани лезги халкьдилай вичин ­виридалайни багьа руьгьдин девлет – чIал, сад тир уьлкве СССР чу­кIурдалди, асул мулкар, эпос «Шарвили» хуьз алакьна.

1728-йисуз Гербера Дагъус­тан, Къарабах, Ширван, Авария, Георгия, Эрменистан тIварар алай Каспийдин патарив гвай об­ласт­рин карта туькIуьрна, ада ге­гьенш­ мулкар – Лезгистан­ кьилди­ къейд­нава. 1860-йисуз лезги­ чилер­ паюн башламиш хьана. Да­гъус­тан­дин об­ластдин «ке­фер­патан»­ лезгийрин­ чилерик акатзавай: ги­лан­ Кьасумхуьруьн, Ме­гьа­рамд­хуьруьн­, Ах­цегь, Кьурагь­, Докъузпара, Хив, Дербент, Агъул, Рутул райо­нар; Къуба пата­ «кьиблединбурук» – лез­гияр яшамиш жезвай Хачмаз, Къуба, КцIар, Ках, Закаталыдин, Белокандин, Шеки­, Варташен, Кукташен, Исмаил ва маса районар. Аквар гьалда, пачагьдин Урусатдин рикIелай Гьажи Давуд, Гьажи Мегьамедан­ регьбервилик кваз 1837-йисан восстание алатнавачир. Лезги халкьдин садвал пачагьдин Урусат патал, вилик асиррани хьиз, къурхулу къуват яз хьана кьван. Гьавиляй «пайи-паярна, идара ая» («разделяй и властвуй») принципдал амал ийиз­ хьана.

Къейдна кIанда хьи, лезгияр,­ гьакI маса халкьар хьиз, Урусатдин лувак акатунихъ хъсан тере­фар гзаф ава (экономикадин, куль­турадин ва маса рекьерайни виликди фидай мумкинвилер ачух хьана).

Къадим Кавказдин Албания­ди­лай гатIунна, чна чи вири девиррин тарих рикIелай алудна виже­ къведач, гьакI – Гьажи Давуд ва маса машгьур ксарни. Гьар са да­гъустанвидиз чир хьана кIанда хьи, лезгияр са халкь я. Кьве миллиондилайни гзаф авай миллет­ картадилай гьакI квахьун­ лазим туш. Кьадардал гьалтайла, гзаф тир халкьари тIимил авайбур «туь­кьуьнай» дуьшуьшар са акьван яргъал тушир девирда хьанва. 70 йисан девирда чавай гзаф квахьна. Виридалайни еке магьрумвал, мусибат ам я хьи, со­ветрин гьукумдин йисарани лезгияр гьар жуьре республикайрин арада пайи-паярнавай гьалда амукьна. Йисар, девирар­ къвез физва, амма месэлаяр гьялзавач, абур гена мадни деринра гьатзава. СтIал Сулейманан «Тийижиз» шиирда ихьтин цIарар ава:

«Ажайиб къвез фида дуьнья,

Я вилик, кьулухъ тийижиз,

Са зерре кьван эдеб, гьая,

Вичик квай синих тийижиз…»

Социальный, экономикадин­, культурадин ва гьакI ма­са­ рекьерайни вилик финин мес­­э­­лаяр санизни квахьнавач­. РСФСР-дин (гьакI ДАССР-динни) ва Аз.ССР-дин гьукуматри лезги халкьдин месэладиз лазим кьадар фикир ганач. Лезги халкь азербайжан халкьдин этнография­дин, ажайиб­, къариб (экзотикадин) жуьредин хел туш. И кьве халкьдин чIалар жуьреба-жуьре дестейрик­ акатза­ва: лезги чIал кавказдинни нахский, азербайжан чIал – туьрк, алтайдин чIаларин хизандик. Этнографиядин, материальный куль­турадин, яшайишдин, психика­дин, милли дуьнья кьатIунунин жи­гьет­райни­ лезги чIалан дестедин халкьарин­ни азербайжан халкьдин арада­ дибдин дегишвилер ава. Лезги чIалан дестедин халкьар Дагъус­тандани Аз.ССР-да этнический груп­пайриз паюналди, абур гьакъикъатда, кьадардал гьал­тайла, тIимил тир гъвечIи ­халкьариз (малочисленные) элкъуьрна. Им еке гьахъсузвал тушни бес?!

1926-йисан переписдин нетижайриз талукь, 1930-йисуз акъатай «Районированный Дагестан» ктабда чIаларин дестеяр ва Да­гъус­тандин кьилдин халкьар ачухдиз къалурнава: лезги чIалан – лезги­яр, табасаранар, рутулар­, агъу­лар, цIахурар, арчинвияр­; дарги – даргияр, къайтагъар, куба­чи­ви­яр; андо-дидойдин – андивияр­, каратавияр, тандалар, ахвах­ви­яр, чамалинвияр, ботлихвияр­, годобе­ринвияр, багулалвияр, ди­дой­­ви­яр, кваршинвияр, капучин­вияр, хун­зах­­вияр; туьркверинни­ татаррин – туьрквер, татарар; но­гъай – но­гъайвияр, туркменар.­ ЧIа­лан подгруппаяр авачиз къалурнава аварар, лакар, чеченар,­ къумукьар ва урусар. Ахпа, яни 30-йисарилай­ гуь­гъуьниз вучзаватIа килиг гила куьн: дарги десте, са халкь хьиз, садзава – «даргивияр». Аварри чпин чIалак акат тийизвай андо-ди­дойдин десте чпик кутуна. Халкьар чIаларин дестейриз килигна сад ийиз хьайила, бес лезги чIа­лан десте сад тавунин себеб вуч я?! (Гь. Абдурагьимов). Дагъустан­да лезги­ чIа­лан дестедин халкьар къастуналди тIимиларнатIа, Азербайжанда лезги чIалан халкьар (удинар, будухар, хиналугъар­, кърызар, лезгияр, табасаранар, агъулар, рутулар, цIахурар ва мсб.) чпиз дуьн­мишарун (массовая ассимиляция)­ кьиле фена ва и кар давам жезва. Идалайни гъейри, лезгийрин гьакъикъи кьадар гьам и, гьам Къуба пата гьамиша ва датIана тIимил яз къалурзава. И кардихъ сиясатдин метлеб ава: халкьдин­ кьадар гьикьван тIимил ятIа, адаз властни (гьукум) тIимил я, иллаки – кьилин органра. Юкьван ва кьилин кIелдай чкайриз гьахьдайлани, – гьакI: тIимил авайбуруз – тIимил квотаяр!

Лезги халкьдин гьал Азер­бай­­жанда мадни пис тир: 1936- 1956-йисара лезгийри чIехи класс­ра, техникумра­ ва вузра (гуя чкадин, бинедин халкь туш лугьуз) кIелун патал 400 манат пул гана­ кIанзавай. Кесиб хизанривай икьван пул гуз жезвачир, гьелбетда. Гьавиляй мажбур жезвай миллет «азер­байжанви я» кхьиниз. И акьал­тIай къанунсуз­вал кьве цIуд йисуз­ давам хьана. И къанунсузви­ликай Москвадизни­, гьелбетда, чизвай. Партиядин Даг­­обкомдин ва Азербайжандин ком­партиядин ЦК-дин патай лап векъи, тахсирлу гъа­латIриз, нукьсанриз рехъ гана. И кардай я Да­гъустандин, я Азербайжандин халкьар тахсирлу туш, ам ДАССР-дин ва АзССР-дин кьиле авайбуру тухуз хьайи миллетчивилин, тахсиркарвилин политикадин нетижа я.

Урусатдин гьукуматдихъ, гьар са халкьдин итижар фикирда кьуна, дуьзгуьндаказ туькIуьрнавай, федеративный сад тир государст­водин сергьят абур тупламишдай виригосударстводин милли политикадин концепция къенин юкъуз­ни авач. ИкI тирди гзаф халкьа­рин, гьа жер­гедай яз кьве патал­ пайнавай ­лезги халкьдин месэлай­рини субутзава. Советрин гьукумдин ви­ри йисара илимдин историография вилик фин административ­но-командный къурулушдин шар­­­тIара кьиле физвай, илимдин­ рекьелди жагъурунин эве­лим­жи­ви­лел партгосаппаратдин идео­ло­гиядин субут тахьанвай фи­кирри винел пад къачузвай. Миллет азад авунин гьерекатрин ва дявейрин историография вилик фин яргъал йисара важиблуди ту­ширди, гьатта къадагъа яз гьисабзавай. Милли месэлаяр гьамиша важиблубурук акатзавайди я. ГьакI хьайи­ла, уьл­кведин къерехра, кьилди къачуртIа, Да­гъус­танда милли политика цIийи­кIа кьатIунун герек я.

Вичин тарих, культура гьар са халкьдихъ хьана кIанда. Ам чирун, чир хьунни гзаф важиблу я. ГъвечIи халкьар чIехибуру чпиз дуьнмишарунин политикадиз рехъ гун, кьвед лагьай сортуниндав хьиз эгечIун  эсиллагь дуьз туш. Ихьтин хци мес­элайриз талукь яз эгер зенгерик кIевиз къе ван кутун тавуртIа, са зур асирдилай хьиз Азербайжанда, месела, рутулрикай са затIни чиз амукьдач, гьисабзава рутулрин писатель Фазил Дашлая.

Региондин бинелу халкьарихъ – лезгийрихъ, аваррихъ, эрменийрихъ, талышрихъ, цIа­­­хуррихъ, удинрихъ, рутулвийрихъ, агъулвийрихъ ва масабурухъ цуьк акъудай, виликди фейи, гъалибвилерин, государственность мягькем хьайи, гьакIни агъуз­ аватай, барбатIвилерин, кьилдинвал квахьай девирарни хьана. Кьиблепатан Кавказдин бинелу халкьарин арада яракьлу акьунар хьайиди туш, феодалрин, бязи дестейрин (кланрин) арада хьана. И халкьар къецепатан чапхунчийрин - персерин, арабрин, туьркверин куьчери тайифайрин, татарринни монголрин, Тамерланан ва маса ягъийрин аксина сад хьайиди я. Тарихдин летописри шагьидвалзавайвал, Кавказдин Албаниядин лезги чIалан дестедик акатзавай халкьаринни эрменийрин арада сих алакъаяр авай. Эрменистанди хашпара дин кьабулуни ва ам Албаниядин лезги дестедин халкьарин тайифайрин арадани чукIуни алишвериш, культура виликди финиз, хъсан алакъа­яр туькIуьруниз, Маштоца албан кхьинар арадал гъуниз екез рум гана. Идалайни гъейри, хашпара­ динди ва кхьинри эрменийринни лекрин культурадин, экономикадин, сиясатдин уьмуьрда алакъаяр, садвал мягькемарунин (консолидация) роль къугъвана. Лезги тайифаярни эрменияр Персиядин чапхунчивилин аксина мукьвал-мукьвал сад жезвай. Эрменис­тандин летописец, ва­къиайрин иштиракчи хьайи Егишеди шагьидвалзавайвал, 451-йисуз хьайи Аварайдин женгина персерин аксина эрменийрихъ галаз санал къуьн-къуьневаз лекрин ва картвелдин дестейрини иштиракна. Ихьтин мисалар тарихда тIимил авач. ИкI, винидихъ къейднавай вакъиадилай вилик албанринни эрменийрин кьушунар римвийрин хурани акъвазайди я. Римдин аксина женг чIугур пачагь Митридата Кавказдин Албаниядихъ къуватлу армия хьайиди рикIел хкизва.

ИкI, региондин бинелу вири­ халкьарихъ ислягьви­лел­ди санал­ яшамиш хьунин гзаф асиррин тарих, тежриба ава. Гуь­гъуьнин­ ва къенин девиррин не­сил­рин хиве­ миллетрин арада дуст­вилин, са­да-садаз куьмек гунин алакъаяр хуьнин, виликди тухунин ва къвезмай несилризни веси авунин карда жавабдарвал ава. Гьайиф хьи, икI жезвач, дявейрик, къалма­къалрик кьил кутазва, еке тарих авай  бинелу халкьар чпиз дуьн­мишарунин сиясат тухузва.

А девирра азербайжанар лугьудайбурун гелни авайди тушир Кавказда. Тарихдин са документ кьванни къалура тIун бес! Тапан тарихчийрин гьиллейралди тапан тарих арадал гъунал машгъул хьанва. Хьайиди ана хьанва, къе са вучтин ятIани дегишвал тун четин я, амма вири халкьар хьиз, дуьздаказ, ислягьвилелди яшамиш хьухь ман, кутугайвал, инсанвилелди, рябетлудаказ, эдеблуда­каз твах ман куьне куьн. Кавказда пайда хьайидалай кьулухъ куьне, са халкь масадал гьалдариз, «разделяй и властвуй» принципдал амал ийиз эгечIна. Кьиблепатан Кавказдин бинелу халкьарин итижар сад-садаз къарши туш, абур сад-садав кьазва. Абур уьмуьрдиз­ кечирмишун вири халкьар вилик финин, регионда ислягьвилин замин я. Вучиз чи чилер, халкьар туьркламишзава? Вучиз чаз жуван дидед чIалал рахадай, кIелдай, чи манияр лугьудай, чи милли игитар манийралди, шиирралди машгьурдай  ихтияр авач? Вучиз чавай чи тарих, чIал, культура, ватан къакъудзава?!

Албанрин юкьван асиррин шаирар Месхетиханума, Ширваниди, Хаганиди, Мехитара ва масабуруни чпин эсерар перс, араб ва чпин дидед чIаларал теснифзавай. Амма советрин девирда абур азербайжан халкьдин деятелрик кутуна. Лезгийрин, аваррин, талышрин ва маса миллетрин Азербайжанда хайи чIехи алимар, писателар, музыкантар, артистар, военный рекьяй регьберар, гене­ралар Бакуда азербайжанвияр яз гьисабзава, гьакI – генерал Абилов ва маса машгьур ксарни.

Дербентдикайни Еревандикай рахайтIа, абурукай гзаф алимри, сиягьатчийри, къадим грекри, персери ва масабуруни гзаф кхьенва. А шегьерар  чапхунчийри са шумудра къачуна, чукIурна, ятIани мад гуьнгуьна хтуна. Чапхунчийри­кай анра гзафбур амукьна, икI къура­баяр чкадин бинелу агъалийрилай гзаф хьана. Дербент гагь персерин, гагь арабрин таъсирдик хьана, амма къадим девиррин са алимдини азербайжанвийрин тIвар кьунвач.

Азербайжандин тарихчийри­ Аббас Къули-Агъа Бакиха­­нов (1794-1847) чпин милли ака­де­мия­дин илимдин историог­ра­фия­дин­ бине эцигайди яз гьисаб­зава. Адан зурба эсеррикай сад «Гюлистан-Ирам» я. И ктаб ада перс чIалал кхьейди я. Азербайжан чIалаз 1951-йисуз таржу­ма аву­на. Ам Ширвандин, Да­гъус­­тан­дин ва  патарив гвай област­рин тарих кхьин патал чешме яз гьисабиз жеда, Азербайжандин – ваъ. ГьикI хьи,и чIавалди ре­ги­онда­ «Азербайжан» лугьудай го­су­дарст­во авайди тушир. Тарихдин Азербайжан Аракс вацIалай кьибледихъ Иранда ава. И эсер, ктаб къалп аву­нални З. Буниятов ва маса тапан тарихчияр машгъул хьана.

Кавказдин Албания государст­во яз тарихдин майдандал чи эрадал  къведалди сад лагьай­ виш йиса акъатна. Ам лезги, нахско-дагъустандин дестейрин чIа­ларал рахазвай 26 тайифадин союз тир. Абур туьрк чIаланбурук кутуни хъуьруьн гъизва. Азербайжан туьрк чIалан дестедик акатзава. Атунни авуна абур Алтайдай.

Авраам Линкольна лагьайвал, халкь гьамиша алцурариз, адакай гьамиша тапарариз жедач…

Амирхан  Бабаев