(Эхир. Эвел – 2026-йисан 20-нумрада)
(Гьасамудин Сефибегован худбадикай гьазурнавай макъала, «Жуьмя йикъан вязер» ктабдай)
ГьакIни Аллагьди инсандиз маса касдин жендекдиз зиян гун, гьуьрметдик, ивидик, девлетдик хкIун гьарамнава.
Зулумни Аллагьди гьарамнавай затIарик акатзава. Ам гьи жуьрединди хьайитIани, гьам жуваз, гьам масадаз — зулум ийидай ихтияр авач. ГьакIни Аллагьди масадан гьуьрметдик фитнедалди хкIунни гьарамнава. Мисал яз, инсанди маса касдиз авай гьуьрмет агъузарун патал фитне ийизва. Я тахьайтIа, и кар таб ихтилатдалди ийизва, мисал яз, «зина» (прелюбодеяние) авунвачир дишегьлидикай чIуру ванер чукIурзава…
Гьа са вахтунда инсандиз вичи вичизни зиян гудай ихтияр авач. Гьа ихьтин са зияндикай я жуван акьулдиз зиян гун. Инсандиз акьул ганвайди Аллагь я. Ам кьил-кьилел алайди (разумный, рассудительный) хьана кIанзава. Пайгъамбарди (Аллагьдин салават ва саламар хьуй вичиз) лагьанва (мана): «Эгер квекай сад кIвачел алай вахтунда хъилез акъатнаватIа, къуй ацукьрай. Эгер адан хъел алатайтIа, хъсан я. Акси дуьшуьшда (яни хъел алат тавуртIа), къуй ярх хьурай» (Абу Дауд, Агьмад). Вуч паталди ийизвайди я и кIвалахар? Инсандин кьил чкадал хтун патал. Инсанди са шей хъвадайла (ички квай) ва я тахьайтIа са шей чIугвадайла (тиряк квай), ада вичин акьул квадарзава — хъилез акъатунилайни зурбадаказ. Пиян кас ацукьайла, адан пиянвал алатзавач кьван ва я къаткайтIани, хъванвайдан таъсирдикай хкатдач. Хъивегьуналди, инсанди вичиз Аллагьди ганвай акьулдиз зиян гузва, а акьул ада квадарзава.
Къачун чна пIапIрусар ва гьабуруз ухшар авай шейэр. ПIапIрусди инсандин чан харапIзава, гьатта кьиникьални гъизва. И кардикай гьам диндин, гьамни светский алимри лугьузва. Ам чIугвазвай гьар са касди вичи вичин чандиз къаст ийизва, адан чандиз зиян жезва, вичиз хабар авазни, авачизни. ПIапIрусдихъай къвезвай ни гьикьван такIанди я, ам чIугвазвайдан къвалав гвайбуруз жезвай зиян, чIугвазвайдаз пулдин патахъай жезвай зиян…
Винидихъ къейд авурвал, акьулдиз зиян гудай, кьил-кьилелай алуддай шейэр ишлемишдай ихтияр авач. Эгер са бязибуру лугьузватIа, — чехир хъун гьарам я, амма пиянардай маса шейэр къадагъа тирди тестикьарзавай аятар авач, гьавиляй, чехирдилай гъейри, амай затIар хъвадай ихтияр ава — ибур тапан ва ягъалмишвилин ихтилатар я. Чехир хьиз, кьил-кьилелай алудзавай, пиянарзавай вири шейэр инсандиз гьарам я.
Пайгъамбарди (Аллагьдин салават ва саламар хьур вичиз) лугьузва (мана): «Аллагьди лянетнава чехир, гьакIни ам (чехир) хъвазвайди, ам (чехир) масадав хъваз тазвайди, ам (чехир) маса къачузвайди, ам (чехир) маса гузвайди, ам (чехир) гьазурун патал миже хкудзавайди, а ципицIдикай низ миже хкудзаватIа, гьам, ам (чехир) тухузвайди ва ам (чехир) низ тухузватIа, гьам». (Абу Давуд) И гьадисда къалурнавай вири инсанар Аллагьди негьнавайбур я. Умм ад-Дардадин гафарилай агакьарзава хьи, бес Абу Дардаъа (Аллагь рази хьурай вичелай) лагьана: «Зи рикI алай дустуни заз веси авуна (мана): «Гьич чехир хъвамир, вучиз лагьайтIа, гьакъикъатда ам гьар са писвилин (бедбахтвилин) куьлег я» (Ибн Маджа). (Абу Дардаъа «зи рикI алай дуст» Пайгъамбардиз (къуй Аллагьдин патай салават ва саламар хьуй вичиз) лугьузвайди я).
Гьар са касдиз чизва, инсан, хъун тавунвайла, са жуьре жезва, хъвайидалай кьулухъ – маса жуьре. Хъвайила, инсанди ахьтин кIвалахар ийизва хьи, ахпа, вич вичел хтайла, гьатта вич аламат хъжезва вичи авур крарал. Вич вичел алай чIавуз гьич тийидай амалар акъатзава адай.
Гьарам, гьикI хьайитIани, гьарам яз амукьзава. Къуй инсанди вичи вич алцурар тавурай. Пайгъамбарди (Аллагьдин салават ва саламар хьуй вичиз) лагьанва (мана): «Мукьварал зи уьмметдай акъатда инсанар, чпи ички хъвадай, абуру адаз масакIа лугьуда (ам хъвадай ихтияр авайди гьисабуналди), абурун кьилерихъ музыкадин алатар ягъиз ва манияр лугьуз жеда. Аллагьди а къайдада ийида хьи, чили абур туькьуьнда ва Ада элкъуьрда абур маймунриз ва вакIариз» (Ибн Хаббан, Ибн Маджа)
Мумкин я суал арадал атун са бязи вахтара: дава, себеб, яни сагъар хъувун патал ихтияр авани чехир, ички хъвадай? Ваъ, авач. Пайгъамбарди (Аллагьдин салават ва саламар хьуй вичиз) лагьанва (мана): «Гзаф кьадар хъвана, пиянарзавай затI, гьам тIимил кьадардани (хъун) къадагъа я» (Тирмизи, ибн Маджа). Са касди Пайгъамбардиз (Аллагьдин салават ва саламар хьуй вичиз) вичи чехир дарман патал гьазурзавайди я лагьайла, Пайгъамбарди (Аллагьдин салават ва саламар хьуй вичиз) лагьана хьи, гьакъикъатда ада (яни чехирда) дава авач, амма ада начагъвал ава. (Ихьтин манадин гьадис Агьмада агакьарнава).
Идахъ галаз сад хьиз зулумдикай рахайтIа, чна винидихъ лагьайвал, инсандиз я жуваз, я масадаз зулум ийидай ихтияр авач. Инсанди вичи вичиз ийизвай виридалайни чIехи зулум ам Аллагьдихъ юлдаш гилигун я (яни Аллагьдихъ галаз сад хьиз (санал) гъейридазни ибадат авун, мисал яз, кьейибуруз… дуьаяр ийиз, абурувай тIалабунар ийиз ва икI мад…).
Аллагьди Къуръанда лагьанва (31-сура, 13-аят, мана): «Ва (рикIел гъваш) ингье Лукьмана, вичин хциз вяз (насигьат) ийиз, лагьана: «Я зи хва! Аллагьдиз шерик гъимир (вуна): гьакъикъатда ширк чIехи зулум я». Инсанди вичи вич агъузарзавайди я, Аллагьдихъ юлдаш гилигдайла. Сад лагьайди, ам Аллагьдиз такIан жезва. Кьвед лагьайди, Аллагьди адан са кIвалахни кьабулзавач.
Мад са кар къейд ийиз кIанзава. Инсандиз ихтияр авайди туш вичи вичин гьуьрметдик хкIадай, вичи вичин тIвар (честь) агъузардай. Пайгъамбарди (Аллагьдин салават ва саламар хьуй вичиз) лагьанва (мана): «Эгер инсанди бурж вахкузвачтIа, пул аваз-аваз, (ада) зулум ийизва, и кардай адан (яни бурж вахкун тийизвайдан) намусдик хкIадай ихтияр ава ва вичизни жаза гудай (ихтияр ава)» (Ибн Маджа).
Мисал яз, бурж кьазва, амма, мумкинвал аватIани, ада бурж вахкузвач. Им, са патахъай, зулум жезва, муькуь патахъай, ада вичи вичин тIвар агъузарзава. Вучиз лагьайтIа, и кар себеб яз, адакай инсанар чIурукIа рахаз эгечIзава. Ихьтин багьна инсанриз гуналди, ада вичи вичиз зиян гузва. Масабурун мецералди, гъилералди ада вичиз зиян гузва, амма себеб вич я.
(Макъала куьруь авуна ва са бязи дегишвилер кухтуна гузва)
