Тарихдин чинрай

Ахцегь райондин Мацарин хуьре куьгьне вахтара тIвар-ван авай динэгьли алимар хьана. Гьайиф хьи, абурун девлетлу ктабханаярни, чпи кхьей ктабарни, гележегдин несилривай менфят къачуз тахьана, квахьна. Гзаф ктабар хъсандиз араб чIал чидай ахцегьви Алиев Бейдуллагь муаллимди тухвана лугьуда, са пай 1936-йисуз Ленинграддин университетдай атай илимдинни ахтармишунрин экспедицияди гьаниз хутахна.

Куьгьне девирдин алимрикай гьажи Ярали эфендидин, гьажи Жами эфендидин, Агьмед эфендидин, Саид эфендидин ва масабурун тIварар мацавийрин рикIел аламукьна.

Гьажи Жами эфенди гьаждал фейила, гьана амукьна ва рагьметдизни фена. Гуьгъуьн­лай, йисар алатайла, хуьряй гьаждал фейи ксари адан сурал кьилни чIугуна лугьуда.

Агьмед эфендиди гилан Вар­ташен районда са хуьре мед­ресада тарсар  гана.

Саид эфендидихъ Дагъус­тан областдин меркез Темир Хан-Шурадихъ галаз алакъаяр авай, адаз кьве медални ганай.

Геж хьиз ашукь Алийрин сихилдикай тир Алиев Салигьни алакьунар авай алим хьана. Хуьре дуланажагъдин шартIар четин тирвиляй ам Азербайжан­диз куьч хьана, са кьадар йисара ада Геокчай шегьерда кьилин фекьивал авуна. РикIел хкизвайвал, Салигь эфенди бажарагълу шииррин авторни тир. Ам  рагьметдиз фейила, Геокчайдин кьилин фекьи мацави Шемсединакай хьана.

Девирра вичин тIвар амукьай шаир Мазали Алидилай гъейри, хуьре ва адалай къерехрани бажарагълу ашукь Агьмед сейли тир. Адан мукьвабур исятдани Азербайжанда КцIар райондин Къалажух хуьре яшамиш жезва.

…1998-йис тир. За  Кьасум­хуьрел кIвалахзавай. Садра Ахцегьиз хъфейла, са хуьруьнви­ди зав араб чIалал гъилин ха­тIаралди кхьенвай, хъсан жил­дера тунвай яцIу ктаб вугана, ам вуч ктаб ятIа чирун тIалабна. Зани, Кьасумхуьрел хтайла, ам жуван кабинетда сейфда эцигна. Нубатдин сеферда зи патав Дагъустандин университет­дин араб чIалан муаллим Ме­гьамед-Гъалиб Сады­къи атайла­, ктаб за адаз къалурна. (Садыкъидиз дагълух хуьрериз фин патал машин герек къведай­, зани адаз ваъ лугьудачир). Ада ктаб къачуна кIелна, лагьана: им Къуръан­ я, ам гьажи Жами­ эфендиди 135 йис вилик вичин­ гъилелди кхьин хъувуна. Адалай инихъ ингье мадни 28 йис алат хъувунва, гила Жами эфен­диди гъилелди кхьин хъувур Къуръандин 163 йис хьанва. Ам за хутахна вичин иесидив вахканай, гилани гьадан кIва­ле хуьзва. 

Баламет  Ширинов