Исламдин диндин мана вуч я?
Аллагь-Таалади чилел алай вири инсанриз, Адамалай гатIунна, Къияматдин йикъал къведалди, ракъурнавайди анжах са дин я – Ислам.
Аллагьди Къуръанда лугьузва: (3-сура, 19-аят, мана):
«Гьакъикъатда, Аллагьдин вилик (дуьз) дин (са вичел Ам рази тир ва Ада Вичин пайгъамбаррилай ракъурнавай дин са) Ислам я (Ислам Аллагьдиз михьиз муьтIуьгъ хьун я)…»
Маса аятда лугьузва (3-сура, 85-аят, мана):
«Ва ни Исламдилай гъейри (маса) дин тIалабайтIа (низ маса дин кIан хьайитIа), адавай (ам) гьич кьабулдач ва Эхиратдани ам еке зиян хьайибурукай жеда».
Гьавиляй чаз Исламдин диндихъ гьихьтин тариф (яни манадин баян) аватIа чир хьана кIанда.
Араб чIала «Ислам» гафунин мана муьтIуьгъвал я.
Ислам диндин умуми мана: ам вири пайгъамбаррин ва расулрин дин я, абуру вирида чпин халкьариз тек са Аллагьдиз ибадат авуниз эверна ва Аллагьдин эмирар агакьарна. Абурун виридан макьсад сад тир – инсанриз дуьз рехъ къалурун.
Пайгъамбарри инсанрин рикIел абуру чпин фикирар фана уьмуьрдилай гьамишалугъ уьмуьрдихъ элкъуьрун гъизвай.
Лагьана кIанда, Ислам Аллагь-Таалади Мугьаммад Пайгъамбардив (Аллагьдин патай салават ва салам хьуй вичиз) гваз ракъурнавай дин яз кьилди къачуртIа, адаз са шумуд жуьреда баян гуз жеда.
Сад лагьайди. Жабраил малаикдилай атанвай гьадисда ганвай баян: «...– Жабраил малаикди лагьана: «Хабар це вуна заз Исламдикай (ам вуч ятIа)».
– Пайгъамбарди (Аллагьдин патай салават ва салам хьуй вичиз) лагьана (мана): Ислам вуна шагьидвал авун (тестикьарун) я – яни, Аллагьдилай гъейри, ибадат авуниз лайихлу тир мад маса са иллагьини авачирди, гьакъикъатда Мугьаммад Аллагьдин расул тирди, капI авун, закат гун, Рамазандин вацра сив хуьн герек ва, эгер мумкинвал аваз хьайитIа, гьаждал фин шартI тирди...
Кьвед лагьайди. Ислам – им виридаз талукь тир низам ва къанун я. Ада инсандин уьмуьрдиз талукь тир вири крар, гьалар дуьз къайдада твазва.
Ам Мугьаммад Пайгъамбарди (Аллагьдин патай салават ва салам хьурай вичиз) вичин Реббидин патай гваз атанвай дин я. Аллагьди адаз ам инсарив агакьарун эмирна. Ада Исламдиз табий хьайибуруз гьихьтин суваб жедатIа ва адаз акси хьайибурув вучтин жаза агакьдатIа баян ганва.
Пуд лагьайди. Ислам вири инсанрин акьулда (фикирда) гьамиша авай пуд суалдиз ганвай дуьз (гьахъ) жавабар я:
Чун (инсанар) гьинай атанва?
Вуч патал чун атанва?
Чи эхир вуч я?
Сад лагьай суалдин гьакъиндай Аллагь-Таалади лугьузва (Гьаж сура, 5-аят, мана):
«Эй инсанар! Эгер куьн (Аллагьди кьейибурал) чан хкунин гьакъиндай шаклувиле аватIа, бес (чир хьухь квез) гьакъикъатда Чна куьн (куь ата буба Адам) накьвадикай халкьна, ахпа (адан несилар) – стIалдикай, ахпа – лахтадикай (ивидин), ахпа (са сиве жакьвадай кьван) якIун кIусуникай (садбурун) суьрет тамамар авунвай (ахьтинди чан алай куьрпе аял яз дуьньядиз акъатзава) ва (муькуьбур) суьрет тамамар тавунвай (ахьтинди бегьем тахьана, хкатзава) – Чна квез баян гун патал (Чи къудратлувиликай, инсан халкь авунин гьаларикай). Ва тазва Чна «аялдин кIвалера» (дидейрин руфунра) Чаз кIан хьайибур (суьрет тамамди) тайин тир вахтуналди (ам хадалди), ахпа Чна куьн акъудзава куьрпе аялар яз, ахпа куьн куь тамамвилихъ (къуватлу яшдихъ) агакьдайвал. Ва ава квекай вичин чан (Аллагьди) къахчузвайди (тамамвилихъ агакьдалди)…»
И аятдай аквазвайвал, инсан гьич авачир шей тир, амма Аллагьди ам халкьна (Адам – накьвадикай ва адан несилар – стIалдикай).
Кьвед лагьай суалдин гьакъиндай Аллагь-Таалади лугьузва (аз-Зарият сура, 56-аят, мана):
«Ва халкьнава За жинерар ва инсанар – анжах ибадат авун патал (абуру) (са) Заз».
И аятда авай «ибадат» гафунин баян ихьтинди я: Аллагьдикай чирвал хьун, Ам кIан хьун, Адаз муьтIуьгъ хьун, Ада инсанриз къалурнавай рекьиз табий хьун… А ибадат авуналди, инсандин чан тамам гьалдиз ва вини дережадиз хкаж жеда ва адалди инсандиз и дуьньядани, Эхиратдани гьакъикъи бахтлувал жеда. Гьавиляй инсан Аллагьдиз ибадат авун патал халкьнава.
Пуд лагьай суалдин гьакъиндай Аллагь-Таалади лугьузва (Ар-Рум сура, 11-аят, мана):
«Аллагьди халкьзава затIар (арадал гъизвай шей) сифтедай, ахпа ам Ада мад цIийиз яратмиш хъийизва (мад сеферда арадал хкизва), ахпа Адан патав куьн хкида!»
Маса аятда (аз-Зумар сура, 7-аят, мана) лугьузва:
«Ахпа куь Раббидин патав я куь элкъвена хтун ва хабар гуда (Ада) квез куьне авур амалрикай».
И аятри инсан кьейидалай кьулухъ хквезвай чка къалурзава. Ам элкъвена вичин Халикьдин патав хкведа, дуьньяда авур амалрин патахъай жаваб гун ва гьар сад лайихлу чкадиз (я женнетдиз, я жегьеннемдиз) ракъурун патал. Эгер инсанди, Аллагьдиз ибадат авуналди, вичин чан михьи авунватIа, ахьтинди хъсан ксарин чка тир женнетдиз фида. Эгер ада гунагьрин чиркералди вичин чан кьацIурнаватIа, ахьтинди пис ксарин чка тир – жегьеннемдиз.
Кьуд лагьайди. Ислам тавгьиддин (Аллагь сад тирди тестикьарзавай) дин я.
И тарифар (определение) гафарал гьалтайла тафаватлу жезватIани, абурун умуми метлеб сад я. Гьар жуьре манаяр гъунин себеб ам я хьи, Исламдикай хабар кьазвай инсанар гьар жуьре ава. Месела, философиядин фикирри шаклувиле тунвай кас. Ихьтинда Исламдикай хабар кьурла, адаз пуд лагьай манадалди жаваб гуз жеда. Къанунрал, инсаниятдин умуми илимрал машгъул тир касди мусурманрин диндикай хабар кьурла, адаз кьуд лагьай манадалди жаваб гуз жеда. Мусурман тушир касди Исламдикай хабар кьурла, – сад лагьай манадалди.
И тарифрикай кьилинди сад лагьайди я. Гьадакай даях кьуна, нубатдин нумрайра чна, Аллагьди гайитIа, Исламдин асулриз (дестекриз) баянар гуда.
Диндин алим
Ямин гьажи Луткунви