Инсан дуьньядиз атун зурба аламат, диде-буба патал еке шадвал, бахт, кIвал, хуьр, общество патал кьетIен умуд, гележег я. Хайи йикъалай эквер-мичIер, йикъар-йифер, азадвилер-манийвилер, везифаяр-ихтиярар, адетар-къайдаяр, вафалувал-хаинвал, мажбурияр-истемишунар чир ва ачух жезвай инсанди, вичин акьулдиз, къанажагъдиз, агакьзавай тербиядиз, чирвилериз, вердишвилериз, яшайишдин уламриз, шартIариз килигна, уьмуьрдин рехъ хкяза­ва. Ам лайихлуди, бегьерлуди, нурлуди, ми­хьиди, масадбуруз чешне къалурдайди хьунни гьа инсандилай, ада вич обществода тухузвай тегьердилай аслу я.

Инсанвилин дережадиз хкаж хьунни регьят месэла туш. И кар патал ам гьар юкъуз­ алахъна кIанзава. Жемиятдин, государство­дин къанунриз, къайдайриз, адетриз муь­тIуьгъ хьана кIанзава. Эцигнавай сергьят­рал­, къайдайрал амал авун чарасуз я. Хсуси­ намусдин, хизандин, обществодин вилик ­уьзягъ хьана кIанзава. Ихьтин веревир­дерал зун уьмуьр акунвай, жуьреба-жуьре регион­ра яшамиш хьайи, коллективра гъа­къисагъ­вилелди, гьуьрмет аваз зегьмет чIу­гур дишегьли, пуд веледдин диде Гуьлагъа Магь­мудовадихъ галаз таниш хьайила, адахъ галаз алай аямдикай, жегьилрикай, инсанрин алакъайрикай суьгьбетар авурла, атана.

– Гуьлагъа Агъаевна, куь ери-бине гьинай я? Аял, жаван вахтар гьина акъат­на? – хабар кьуна за.

– Зун татарханви Агъадин руш я. Аял вахтарни гьана акъатна, – суьгьбетдив эгечIна Г. Магьмудова. – ГъвечIи чIавалай заз хуьруьн яшайиш, агьалийрин къайгъу­яр, жуван везифаяр хъсандиз чир хьана. КIелунихъ пара тамарзу кас тиртIани, зи дахъдихъ кьилин образование къачудай мумкинвал хьанач. Ам 1930-йисан юкьвара чи уьлкведа ва республикада гьатай сиясатдин лап нагьакьан мусибатдик акатна. Буба Керим кулакрин, «халкьдин душманрин» жергейра тур йикъалай адан вилик вири рекьер агална. Дахди вири уьмуьрда чубанвална. Колхоздин, агьалийрин лапагар хвена, суьруьйрин кьадар артмишуник вичин пай кутуна. Ваз вуч аватIа чидани? Дахдин чантада фахъ, нисидихъ, якIун тикедихъ галаз санал гьамиша Етим Эминан, СтIал Сулейманан, Къияс Межидован ктабарни жедай. Ктабар, «Коммунист» газет кIелун пара рикI алай кар тир. Белки, садни агъадач жеди, чи кIвале «Коммунист» газетдин подшивкаяр авай. Абурук кягъун, герек чIавуз са затI кутаз ишлемишун къадагъа тир. Эгер гьахьтин кар хьайитIа, дахдин кефи чIур жедай. Чуьлдай галатна хтайла, чай хъвана, хуьрек тIуьрла, ам газетар кIелунив эгечIдай ва чаз мукьвал-мукьвал эзбердай: «Чан балаяр, гьукуматди квез кIелдай, пешеяр къачудай вири мумкинвилер ганва. Гьавиляй кIела, темпелвал ийимир. Савадлу инсандихъ галаз къведайди авайди туш. Савадлувилихъ жувни, хизанни, багъриярни хуьдай, гьукуматдизни гъавурда аваз къуллугъдай такьат авайди я. Чирвал авай касди гьихьтин уламдай хьайитIани вичин кьил акъудда…»

Чна кIелни авуна. Зун, школа куьтягьна­мазди, Дербентдин хуьруьн майишатдин тех­никумдик экечIна. Мурад агроном хьун тир. Дипломни къачуна, амма гъуьлуьз фейи­далай кьулухъ крар маса патахъ элкъвена.

– Заз малум тирвал, куьне агъамакьави Мавлудан хва Магьсубахъ галаз зур асирдилай виниз кьелни фу санал незва. Куьн квел гьикI гьалтайди я? Икьван йисара санал яшамиш хьун патал квез гьихьтин ерияр герек атана?

– Квезни чизвайвал, 1966-йисуз чи хуьрер залзаладик акатнай. Гзафбурухъ галаз чи хизанни ЦIийи Макьаз куьч хьана. Дахди чи куьмек галаз кIвалерни эцигна. 1973-йисан гад тир. Зун техникумдин сад лагьай курс куьтягьна хуьре авай. Чи магьледа мехъер авай. Нянин межлисдиз хуьруьн вири жемят кIватI жезвайди я. Ана Магьсубаз зун акуна, ада заз кьуьлуьник теклифна. Чна санал лезгинка макьамдал кьуьл авуна. Авайвал лугьун, ада вижевай кьуьлзавай. Са кьуьл адаз тIимил акуна ва са арадилай ам межлисдин майдандал эхкъечIна, зазни теклиф хъувуна. Жемятди хушвилелди кап ягъиз руг акъудна чна чиляй. Гьа им адаз бес хьана. Вичин талукьар неинки зи, гьакI КIирида яшамиш жезвай (зи диде Пери КIиридай я) чIехи буба Мегьамедан патавни ракъурна. ЧIехибуру лугьудайвал, гададиз жагъай чичIедал къван эцигна. Мегьамед бубани Магьсубан чIехи буба Агьмед дустар тир кьван. Гьа икI, чна хизан ­ку­­туна. Ингье анлай инихъ 53 йис алатзава­, чна каш-мекь, шадвал-хъвер, дерт-гъам, зегь­мет-бегьер санал пайзава. Гаф кватай чкадал лугьун: чи саналди тир уьмуьр­ бахтлуди, яргъал физвайди хьунин себеб Магьсубан акьул-камалдихъ, вафалувилихъ, яша­йишдин четинвилериз дурум гунихъ, зал акьалтзавай парцин са пай вичел къачунихъ галаз алакъалу я.

– Куьн аязрин, муркIарин, живерин, уьленрин къариблухдай йисан гзаф вахтунда цавай рагъ хъуьрезвай хайи макандиз хтана 22 йис хьанва. Уьмуьр квелай башламиш хъувуна?

– Гьелбетда, кIвалелай. КIвал чна гьеле­ Пермдин крайда амаз эцигнавайди тир. Ам яшайишдин тавханадиз элкъуьрун­ни герек тир эхир. Гъуьлуьни за яваш-яваш цин, электричестводин, газдин, куьчедин месэлаяр гьялна, герек мебель, тадаракар маса къачуна. Хейлин вахтни фена. Гьамиша кIвалахиз вердиш инсанривай кар-кес­пидик квачиз уьмуьр давамариз жедач кьван. Магьсуба чил арендадиз къачуна ва ана багъ кутуна. Бегьерлу хъсан багъ арадал атана. Дарихвалдай себебни амукьнач. Багъ ахьтин затI я хьи, адаз къуллугъ тавуртIа, бегьем бегьерни гъилиз къведач.

Эхиримжи йисара зун гъуьлуьхъ галаз чи хуьрериз физва. Ишлемиш тийиз­, гадарнавай чилер акурла, рикI гьайифди кузва. Са вахтара гьа чилерал чи бубайри, дидейри техил, майваяр, картуфар, газарар, турпар битмишарзавайди тир эхир.

– Гуьлагъа Агъаевна, куьне хъсан рикIел гъана. Куьне, чи хуьрериз физ, хъсан видеофильмаяр гьазурзава, абуруз пата-къерехда авай чи инсанарни килигзава ва абуру хъсан къиметни гузва. И кар куь рикIел гьикI акьалтайди я?

– Зи гъуьл физик, математик, МВД-дин къуллугъчи тиртIани, милли тарих, меденият, эдебият чирунални адан рикI ала. Лезги­ чIал, адетар хуьн патални ам жуванбурухъ галаз гьуьжетриз экъечIда, абур гъавурдик­ кутаз алахъда. Дагъустандин шииратдин классикар тир Кьуьчхуьр Саид ва Етим Эмин адан рикI алай шаирар я. Етим Эминан сурал фини адаз екез таъсирнай. Ам къвезмай несилриз халкьдин рикI алай шаирдикай фильм гьазурунин фикирдал атана. Герек инсанрихъ галаз суьгьбетарна, вири крар тешкилна ва вижевай фильмни гьазурна. Инсанрини ам хушдиз кьабулна. Гьанлай Магьсуба хуьрерикай видеофильмаяр гьазуриз гатIунна. ГьикI лагьайтIа, чи инсанриз хуьрерин, тухумрин тарихар ерли чизвач. Фильмайра чна пешекарар, тарихчияр, яшлу инсанар рахурзава, хуьрерикай, инсанрикай итижлу делилар гузва. Исятда­ чахъ 70-далай виниз хуьрерикай фильмаяр хьанва. Абур «Эсклюзив»­, «Юждаг», «Лидер» телеканалрай, «Ютубдай»­, «Рутуб­дай» къалурзава. Гьич садрани такур, чин тийидай ватанэгьлийри, чи телефонрин нумраярни чирна, зенгер ийида, рикIин сидкьидай сагърай лугьуда. Чпин хуьрерикайни фильмаяр гьазурун тIалабда. Ингье гьахьтин тIалабун фикирда кьуна, чна Смугъулрикай нубатдин фильм гьазурдайвал я.  

– Куьне уьмуьрдин, яшайишдин рекьяй еке тежриба кIватIнава. Къенин гьа­къикъат­дикай рахайтIа, жегьил хизанар­, гьатта аш­къи-кIанивал аваз эвленмиш­ хьайибурни,­ сад-пуд йисалай чара хъжезва. Ихьтин чIу­ру гьалар, куь фикирдалди, квехъ галаз ала­къалу я? 

– Неинки уьлкведа, уьмуьрда, гьакI чи инсанрин мефтIерани арадал атанвай дегишвилерихъ галаз. Зун свас яз кIваляй акъуддай вахтунда рагьметлу дахди лагьай гафар гьамиша рикIе хуьзвайди я. «Чан бала,- лагьанай дахди, – яргъи ихтилатар за ийидач, икьван гагьди вун вердиш хьайи къайдаяр, ви къилихар, амалар вири, хкунихъ акална, чи кIвале тур, цIийи чкадиз анжах сабурлувал гваз вач. Гьикьван вун сабурлу хьайитIа, ви уьмуьрни гьакьван хъсанди, хизанни мягькемди жеда». Зун инанмиш я, исятда авай диде-бубайри гъуьлуьз физвай чпин рушариз бажагьат ихьтин насигьат гузва. Чи жегьилрихъ сабурлувал авач. Абуру са жизвидилай хъилерзава, сада-садаз векъивилелди жаваб гузва, гьарда вич акьуллу, гьахълу яз гьисабзава. Тайин месэла меслятдивди гьялун инкарзава. Чи рушаризни гадайриз вири – бахтни, яшайишдин кIвалерни, автомашинарни, лезетлу уьмуьрни, зегьмет чIугун тавуна, регьятдиз кIанзава. Абуру гъуьлуьвай, апая­вай къаридивай галайвилер истемишни ийиз­ва. Жагъун тавурла, кIвале къал акъудзава. Фикир-хиял тавуна бубадин кIвализни хъфизва. Анани «вун вучиз хтанвайди я?» суал гузвач. Чара жез кIанзавай жегьил дидеди бицIи аялдикай, адан гележегдин кьисметдикай фикирзавач.

Зазни жуван бахт, асайиш уьмуьр, дамахлу хизан регьятдиз жагъайди туш. Гъуьлуьз тухвай йикъалай чун патариз акъатна. Сифте Хив районда, ахпа Къазахстандин ЦIийи Уьзенда, Пермдин крайда хьана. Къазахстанда 1990-йисарин къалабулухрикни акатна. Советрин девирда са стхаяр я лугьузвай ксар, патарай атана, Къазахстандин цIийи шегьерар, карханаяр арадал гъайибур душманриз элкъвена. Виликдай санал яшамиш хьайибур, кIвалахайбур, шад мярекатра иштиракайбур. Чи кIвалелни са шумудра гьужумна, «квахь хъия чи чилелай» лугьуз. Чун Пермдин областдиз рекье туна. Гъуьл СССР-дин МВД-дин са шумуд колония акатзавай объединенидин начальникдин заместителвиле тайинарна. Ахпа адакай Ныробадин 1-нумрадин дустагъдин са шумуд идара акатзавай объединенидин начальник хьана. За гьана экономиствиле кIвалахна. Виринра четинвилерни ацалтна. Чи садвили, сад-са­дан гъавурда акьуни, сада-садаз куьмек гуни абур тахьай мисална.

– Гуьлагъа Агъаевна, Куьн бахтлу инсан яни?

– И суалдиз за разивилелди жаваб гуда. Вучиз лагьайтIа, зун чи бубайрин весийриз вафалу хьана. За жувахъ галаз яшамиш хьайи, кIвалахай, ацалтай са касдизни, хъсанвилелай гъейри, писвал авунач. Инсандин бахтсузвал нефс, пехилвал я. Гзаф нефс авай ва пехил инсандиз я бахтунин къадир, я пулунин кьадар чир жедач. Ам чуьнуьхиз, тарашиз, масадан агалкьунрал пехилвал ийиз гьатда, вичин ва патарив гвайбурун уьмуьрни туькьуьларда, барбатIда.

Жуван ва я багъри касдин тариф авун кутуг тавур кар тирди заз чизва, амма къе, чун санал яшамиш жез яхцIурни цIипуд йис жезвай чIавуз, хушвилелди лугьуз кIанзава, Мавлудинан хва Магьсуб заз кьисметдай атанвай савкьат я. Ам зи уьмуьрдин вафалу юлдашни, кIвалин даяхни, гьар са карда меслятчини, куьмекчини, веледрин, хтулрин рикI алай кIани бубани, зи далуни я. Ахьтин итим гьалтун дишегьлидин бахт я, гьелбетда. Зунни адан уьмуьр бахтлу, шад авун патал алахъна. Сада-садан кефи хадай я кардиз рехъ ганач, я сада-садаз векъи гаф лагьанач. Ада кIвалахай вири чкайра гьуьрмет къазанмишна. Адахъ галаз – зани. Закай хейлин йисара еке объединенидин женсоветдин председатель, профкомитетдин член хьайиди я. 

Са ихьтин кардикайни лугьуз кIанзава. Кас гьихьтин къуллугъдал хьайитIани, ам  гьихьтин чкада яшамиш хьайитIани, инсанвилин дережа хуьз алахъна кIанда. Гьуьр­мет-хатурдивди, дуствилелди яшамиш хьана кIанда. Ихьтин вахтунда вазни гьуьрметда, вахъ галаз дуствал ийиз кIандайбурни жеда. ЦIийи Узень шегьерда кIвалахзавай вахтунда чи коллективдин 70 процент урусар тир. Къазахар, дагъустанвияр, маса халкьарин векиларни авай. Виридахъ галаз санал зегьмет чIугуна, масад жувакай бейкефарнач,  инсанвал вине кьуна. Са рахунни­ алач, ихьтин рафтарвилер, инсанвилин ала­къаяр, гьуьрмет авун рикIелай фидач. Къейд ийиз кIанзава, чун пуларихъ калтугайди туш, амма инсанри чаз гайи къимет пулунилай артух я. Византиядин писатель Иоанн Стобея кхьенай: «Девлетдикай дуст жедайди­ туш, хъсан дуст девлетдиз барабар я». Пермдин крайдани чун гьа и тегьерда яшамиш хьана. Кьил вине кьуна. Инсандин уьмуьрдиз ганвайди са гъвечIи вахт я. И девирда я зун, я зи гъуьл девлетрихъ калтугнач. Чна чи намус, тIвар вине хвена, маса халкьариз лезги халкь анжах хъсан патахъай къалурна, абурун патай гьуьрмет къазанмишна, къуллугъдин везифаяр михьивилелди, баркалла алаз тамамарна. Им виридалайни чIехи бахт, девлет я. Ибур кьуру гафар туш. Зун лезги тирвиляйни бахтлу я. За гьа и кардални, жуван веледрални дамах­зава.        

Чахъ гуьзел пуд велед ава: Светлана­, Ирина, Надежда. Пудани кьилин образова­ние, чпиз хуш пешеяр къачунва. Ирина провизор я. Надеждади Агъа СтIал-Къаз­майрин юкьван школада математикадин тарсар гузва. Ам республикадин лап хъсан математик­рин жергеда ава. Пермда вичин хсуси фирма ачухнавай бизнесмен, карчи Светла­на­дин агалкьунрал чна вирида дамахзава.­ Адан къени крарикай уьлкведин президентдин администрациядизни хабар ава. Ам «Рос­сиядин лидер» лагьай федеральный сертификатдин, «Баркаллу Гъед. Россиядин­ экономика», «Россиядин гьуьрметлу гражда­нин» орденрин, «Карчивал вилик тухунай»­, «Еридин милли лишан» медалрин, «Вири­россиядин гьуьрметлу регьбер» лагьай тIвар­­­­цIин сагьиб я. Ада са шумуд йисуз ЦIийи Ма­кьарин юкьван школада лап хъсандиз­ кIелзавайбуруз Магьмудов Агьмед бубадин тIварунихъ галай премияр гана, школадин дарамат ремонт авуник вичин пай кутуна.

Куь виликан суалдиз жаваб яз, мадни лугьун хьи, зун бахтлу кас, дишегьли, диде я. Къуй вири уьлкве авадан, дуьнья ислягь хьурай!

Нариман  Ибрагьимов