Дяведин махсус серенжемда Бахмут шегьер цIийи фашистрикай азаддайла, хирер хьайи чи аскерар къутармишиз фейи военный хирург, подполковник, Жуьрэт­лувилин кьве ордендин сагьиб Мирзоев Роберт 2022-йисан июлдин вацра телеф хьана. И очерк адан умуьрдикай, женгерикай, хизандикай я.

Зегьемлу Африкада

ЦIийи йис хизандихъ галаз акъудай шадвал са легьзедиз ухшар тир. ООН-дин ислягьвилин миссиядик (Россиядин патай)­ кваз пуд йис Африкадин уьлквейра, яша­йиш­дин бегьем шартIар авачир ва зегьемвиляй санихъ катдай мумкинвал авачир чкайра акъуднавай подполковникди уьмуьр­дал рикIивай шадвалзавай. Вири багърийрихъ галаз ЦIийи йис къейд авун, рикI алай Эмирбег халудин зарафатрихъ, къаравилийрихъ яб акалун, милли музыкадикай лезет хкудун, балайрихъ галаз гьар юкъуз къугъун, абурухъ галаз суьгьбетар авун… Ибур вири хушбахтлувилин декьикьаяр тир. Гьаваярни лап кутугайбур хьана. Шегьерэгьлийри гьар цIийи йисуз жив, аяз гуьзлемишзавайтIани, и сефердани, 2022-йисузни Аяз бубади вичикай хабар ганач. Са кьведра куьлуь марф къвана, тахьайтIа, ачух, хъуьтуьл гьаваяр тир.

Офицерди гуьгьуьлар гумрагь яз  йи­къар­ акъудзавай ва икI яргъал тефидайдини ада кьатIузвай. Виняй гьич гуьзетни тавур чIавуз буйругъ атун мумкин тир. Винелай аквазвачиртIани, адан рикIи ара-ара гъалаба къачузвай. Каминатаз, уьмуьрдин­ юлдашдиз, вичин аялрин буба михьиз хтанвайди хьиз авай. Африкадай хтайла ва гъуьл акурла, дишегьлидай гьайифдин гьарай акъатнай:

– Я духтур, им вуч гьал я вал атанвайди? Ваз фу гудайди хьаначни? Ви къайгъу чIугвадайди авачирни?

Гьал эйбежерди тир. Африкадин уьл­квейрин къиздирмадик азарлу агьалияр са­гъардайла, Робертак вичик кьве сеферда­ къиздирма акатнай. Ам юлдашри ва вичи сагъар хъувунай. Азарди ам хейлин яхунарнавай. Чина хъипи ранг гьатнавай. Вилер къенез фенвай хьиз аквазвай. Виликан юзунар, гьерекатар аквазвачир. Лап юхсул хьанвай итим.

– За вун мад санизни ахъай хъийидач,- лагьанай кьетIивилелди Камината.- Инсан икьван татугай гьалдиз гъидай къуллугъар жедайди яни? Вуна ватандиз бес кьадарда уьмуьр багъишна, четин везифаярни садан гафни текъведайвал тамамарна. Гила бесрай, чи духтур! Ял ядай ва амай уьмуьр хизандихъ галаз акъуддай вахт я.

– Гьа ваз кIандайвал хьурай, товарищ ефрейтор, – лагьанай Роберта. – Чидачир, адан гафар рикIивай тирни, тахьайтIа, зарафат. Камината анжах, «эхь, эхь, гьакI жеда» хълагьнай.

Командирди йифен кьулар жедалди хабар агакьарнай: «Чун мад рекье гьат­на­ кIанзава». Артухан са гафни, чкадин тIвар кьванни кьунвачир. Роберт гъавурда акьунвай. Гьиниз ва вучиз ятIа? Им офи­цердин буржи тир. Эгер вуна икьрар кутIуннаватIа, ваз кьулухъ элкъведай са ихти­ярни авач. Подполковникдихъ икьрар чIур­дай, кьулухъ элкъведай фикирни авачир. Хизандин патав гвай вири йикъара адан вилерикай акьалтIай пис, вижесуз шар­тIара яшамиш жезвай гишин, начагъ, Аллагьдивай ва инсанривай  датIана  куьмек  тIалабза­вай Африкадин уьлквейрин агьалияр ка­рагзавай. Абуруз Робертан, «урус духтурдин» куьмек гьар са декьикьада герек къвезвай. Ай Аллагь, алатай пуд йисуз ада гьикьван аялар, дишегьлияр, итимар гьакъикъи кьиникьикай къутармишна! Вишералди. ГьакI хьайила, военный хирург, духтур Афри­кади гуьзлемишзава. Ам аниз хъфинни ­ийида.

Ихьтин фикирар авурдалай кьулухъ ам уьмуьрдин юлдаш Каминатахъ галаз рахана. Чизвай, четин жеда. Махсус везифайрин гъавурда фадлай гьатнаватIани, вич Росгвардиядин махсус частуна къуллугъчи­ ятIани, адан патай разивал жагъидач. Гъуьл авачир пуд йис ам патал пара четинбур хьана. Пуд баладин къайгъу чIугун, вичин кIвалах авун, артухлама кьуд патахъ коронавирусдин азарни чкIанвай бере. Адакай вични, хва, рушарни хуьн регьят мес­эла тушир. Вуч хьанатIани, ам уламрай экъечIна. Гила зун мад хизан адан хиве туниз мажбур жезва. Рази жедач ам, хъелда ада закай.

Бейнида ихьтин фикирри агъавалза­вай­­­тIани, са вад-цIуд процентдин агъун­вай­: Каминат гъавурда гьатда, ада «хъсан рехъ  хьуй»  лугьуда.  Амма  командирди­лай атай хабардикай гаф куднамазди, Каминатан чин, цуру хват тIуьрди хьиз, чIур хьана.

– Чан духтур, заз са гафни лугьумир. Вун хъфинал зун рази туш, туш. Аялри шко­лаяр куьтягьзава, абур кIелуник кутуна кIан­завайди я. КIвалин амай къайгъуй­рикай зун гьеле рахазвач. Ваъ, хъфидач вун, лагь жуван командирдиз, хкведай мум­кинвал авач, азарлу яз ама, жагъура са багьна.

– Каминат чан, ви рикIелай фенвани? За икьрар кутIуннавайди я. Вахт куьтягь тахьанмаз, за кьил баштан авуртIа, зал гьихьтин тIвар къведа? Мегер завай а кар эхиз жедани? Я вазни а кар хуш жедач.

– Икьрар, икьрар, ам мус куьтягь жезвайди я ви?

– Алай йисан августдиз.

– АкI ятIа, зур йис я ман амайди?

– Эхь, чан, зур йис, ахпа зун гьамиша квехъ галаз жеда.

Каминат гъавурда авай, амма рикIив гвайди масад тир эхир. ЯтIани, чара амукьнач, Роберт сирлу батальондин база авай Краснодардин крайдиз хъфена. Анайни – Африкадиз.

Сифте камар

Роберт 1972-йисан 11-январдиз Эминхуьре дидедиз хьана. Хизан чIехиди тир. Саки вирида совхозда зегьмет чIугвазвай. Загьирбег дах майишатдин ветерина­риядин духтур тир. Лейли дидеди ципицI­лухра, салара, багълара кIвалахна. Аялар лап гъвечIи чIавалай зегьмет чIугваз вердишарнавай. Еке хизанда масакIа женни ийидач. ЧIехида гъвечIидан къайгъу чIуг­вада, дидедин, бубадин тапшуругъар тамамарда, яшайишдин вири крара куьмек гуда. Гьа са вахтунда абурув инсанвилин, ахлакьдин, марифатдин тербияни агакь­зава.

Робертавни агакьна бубадин, дидедин дуьзгуьн тербия. Школадиз фейи сад лагьай классдилай эгечIна, ам чешнелу аялрин жергеда гьатна, та школа куьтягьдалди. Гадади садрани Загьирбег дахдин гафар рикIелай алуднач. Ада лагьанай: «Чан хва, гьар са касдихъ вичин пеше, къайгъу, везифа ава, абур гьарда вичин алакьунриз, чирвилериз, вердишвилериз килигна кьилизни акъудзава. Ви сифтегьан везифа кIелун, хъсандиз кIелун я. Вахт хьайила, вавай дидедиз, заз, гъвечIи стхайриз, вахариз куьмекарни гуз жеда. Амма ви кар алай везифадиз кьецI тагана…»

Хъсандиз кIелна Роберта. Школада вич дуьз тухунай, низамлувиляй, умуми крара иштиракунайни ам масадбуруз чешне хьана. РикIе авай мураддихъ камар къачудай мумкинвал ганач жавандиз. 1989-йисуз ам Советрин Армиядиз тухвана. Эминхуьруьнвиди кьве йисуз исятда чахъ галаз душманвал ийизвай Польшада авай Советрин Армиядин частара къуллугъна. Анай хтайла, ам Дагъустандин медицинадин институтдик экечIна.

И вахт халу Амаханов Эмирбега рикIел хкизва.

– Роберт армиядай хтай югъ зи вах Лейлидин кIвале сувариз, мехъериз элкъве­най. Езне Загьирбега гегьенш суфраяр ачух­навай. МасакIа жедачир эхир. Союзда хьиз, социализмдин уьлквейрани Горбачеван «перестройкадин» лепе къугъвазвай. Польшадин са бязи дестеяр советрин кьушунрин аскерриз душманвилелди килигзавай. Абуру гьар кткай дуьшуьшда шулугъарни (провокации) ийизвай. Анай хтул сагъ-саламатдиз хтун чун, Гуьлмегьамедан 13 велед патал, еке шадвал тир. Робертаз хвашкалди лугьуз имияр, халуяр, халаяр, эмеяр, абурун аяларни атанвай. Аскердиз хвашкалди лугьун кIанзни-такIанз еке ва рикIел аламукьдай межлисдиз элкъвенай. Тостар, меслятар, теклифарни кIамай кьван хьана.

Идалай гуьгъуьниз Роберт Махачкъаладиз чиниз атана ва вичиз мединститутдик экечIиз кIанзавайдакай лагьана.

– Я чан хтул, ана чIехи конкурсар ва маса крарни авайди я. Ви гьебейра чирвилер кьванни амайди яни?

– Амайди я, халу чан. Армияда эхиримжи варцара за вири тикрар хъувурди я. Исятдани, экзаменар жедалди, герек ктабар гъиляй вегьедач, рикIелай фенвай шейэр чир хъийида.

– Лап хъсан я, халудин, кIел хъия, зани ваз жувалай алакьдай куьмек гуда.

– Сагърай, халу чан, имтигьанар хъсандиз вахкудайдахъ зун агъунва, халу, анжах конкурсдин месэла гьикI жедатIа, заз чидач.

– На имтигьанар вахце, кьегьал хва, амай месэлаяр за гьялда.

Хтул кефияр къумбар хьана хъфена ва са вацралай хтана. Имтигьанар ада хъсандиз вахкана. Конкурсдайни акъатна. Акатна Роберт мединститутдик. Сифте са шумуд вацра ам чи кIвале яшамиш хьана. ГъвечIи аялар авай кIвал гьикI жедайди я, хтулдиз тарсар гьазурун четин акъваззавай. Степной поселокда чи «Кавказкурортстрой» объединенидин база авайди тир. За Робертан ихтиярда вагон-кIвал туна. Ана яшамиш хьун патал вири шартIар авай. Анаг акурла, хтул лап шад хьана.

Лугьун хьи, захъ хтулар санбар ава. Роберт вич кIанардай, гьуьрмет хуьдай, четин­вилерикай, тапшурмишай кардикай кат­ тийидай, гъиле кьур кар хъсандиз кьилиз акъуддай аял тир. КIелуникай рахайтIа, ктаб гьамиша гъиле авай. Ара-ара бязи вахтара йифизни зун, адал кьил чIугваз, ада вучзаватIа акваз фидай. Лап йифен кьуларизни адан вагондин дакIардай экв аквадай. ДакIардихъ фейила, аквадай: кIелзава хтулди, кхьизва…

– Я чан хтул, йифиз ксана кIанзавайди я, беденди ял ядайвал, экуьнахъ бейниди дуьз кIвалахдайвал, – лугьудай за. – Жувал акьван гуж акьалдмир, начагъ хьунни мумкин я.

– Ваъ, ваъ, халу, ахьтин чкадал къведач. Зун спортдал вучиз машгъул жезвайди я кьван? Беден жуваз муьтIуьгъди хьун патал. Вахт бес жезвач, халу чан. Йифиз тик­рар тавуртIа, предмет, профессорри гузвай тарсар фад рикIелай алатда, экзамендиз викIегьдиз физ жедач.

– Анал вун гьахъ я, хтул. КIела, гьамиша вилик жергейра хьухь. ТIуьникайни жуваз дарвал гумир.

– Хьуй, халу. Ви шоферди заз ара-ара гъизвай суьрсет артухни жезвайди я. Вунни, халуд свасни сагърай.

– Инра вун инжиклу ийидайбур авач хьи?

– Ваъ, я халу. Ви хтул бейкефардай кас жедани ина? Гена завай, духтурдивай хьиз, куьмек кIанзавайди я бязи вахтара.

– Куьмек це, чан халудин. Ам виридалайни хъсан кар я.

Уьмуьрдин уламар

Пуд лагьай курс куьтягьдалди, Роберта садра кьванни завай «флан экзамен вахкуз хьанач, куьмек це ман, халу» лагьайди туш. И сеферда ам атана ва, гзаф бейкеф яз, заз вичин куьлуь дерт ахъайна.

– Халу, чи институтдай хъсандиз кIелза­вайбур Саратовдин военный медицинадин институтдиз ракъурзава. Зани аниз ракъурунин гьакъиндай арза кхьена. Амма Саратовдиз фидайбурун сиягьда зи тIвар тунач. Заз рикIивай аниз физ кIанзава. Ана гузвай чирвилер деринбур я. Заз жувакай хъсан духтур хьана кIанзава.

– Хъсан я, чан халудин, – лагьана за. – Нетижа гьихьтинди жедатIа завай ваз исятда лугьуз жедач, амма ви декандихъ, военный кафедрадин заведующийдихъ галаз зун рахада.

Абуру заз гьа са гафар тикрарна: «Саратовдин институтди чи цIуд студентдиз чка гузва, гьабурни чна хкянава. Мад алава хъийидай мумкинвал авач».

Хтулди лагьана чизвай, сиягьда Роберталай зайифдиз кIелзавай пуд гада тунвай­. Зун институтдин ректордин патав фена. Ада ва республикадин военкомдин замес­титель Сулейманова куьмекна ва хтул Саратовдиз фена.

Гьа икI, Роберта Саратовдин медицинадин военный институт куьтягьна ва ам Чечен Республикада авай Россиядин частуниз кIвалахиз рекье туна. Щелковской районда авай частунин командирди жегьил пешекар батальондин медицинадин пунктунин начальниквиле тайинарна.

Дяведин гьерекатар амачиртIани, регионда авай гьалар къалабулух кутадайбур­ тир. Террористрин, экстремистрин, Рос­сия­диз акси дестейрин къефлейри чине­ба зиянкарвилер ийизвай. Гагь са хуьре,­ гагь масана гьукумдин идарайрал, анра чпин везифаяр кьилиз акъудзавай ксарал, воен­ный пунктарал, постарал гьужумзавай. Жуь­ре­ба-жуьре хасаратвилер хьайибур медчас­тариз хкизвай. Бязи йикъара ахьтинбур гзаф жедай ва Робертаз ял ядай вахтни амукьдачир. Йиферизни пунктуна амукьдай, кIеве авайбурун кьилихъ, абуруз герек куьмек гуз. ШартIар четинбур, хаталубур тиртIани, духтурди вичин везифаяр намуслувилелди тамамарзавай. Сифтегьан­ отпускдин вахтни атана. Роберт диде-бу­бадин патав хъфена.

(КьатI ама)

Нариман  Ибрагьимов