Туьгьметдин таъсир

(Памфлет)

Хейлин муаллимар, вилик-кьилик квай къанажагълу ксар са суфрадихъ ацукьнавай. Са вуч ятlани шад гьалара къейдзавай абуру. Тlуьнар-хъунар ийизвайбуруз вахт гьикl акъатзаватlани чир жезвачир. Вири кеф-кефиятдик квай. Анжах са касди, са гъил ченедик кутуна, вучиз ятlа­ни и мярекатдал шадвалзавачир.

Авай жеди са себеб. Зазни ваз талукь тушир са сирлу себеб. На хиялда, адан иш­тираквал гьакlан чара атlай са гьал я. Амма мярекатдин эхирда хьиз адай акъатай га­фари адан кисунин, сефилдиз вич тухунин сир ахъайна. А касдин пагь атlанвай, пагь...

Къанажагълу ксари мярекатдал муьжуьд гаф урус, пуд лезги гаф сад-садахъ галкlуриз лугьузвай “тостар” ван къвез, пагь атlана, тажуб хьана амай кьван! Мяре­катдин эхирдалди дурум гуз алакь­натlа­ни, сад-кьведаз туьгьмет тавунани акъвазиз хьанач.

- Ибур рахунар туш, урусдалди рахаз­ватlа, лезги чlал какадармир! Ва я та­хьай­тlа - анжах лезги чlалалди! - икьван чlа­вал­­ди гъил ченедик кутуна ацукьнавайда, кlвачел къарагъна, тамадади нубатдин гаф чlехи къуллугъдал алай касдиз гудайла, вичин наразивал малумарна.

- Ви чlал вад йисалай амукьдач, - гаф атIана къаншарда ацукьнавай са масада. Вични хайи чlалал эдебиятдин эсерар теснифзавай яшлу муаллим я.

- Амукьда, муаллим, амукьда! Виш йисара амукьда! - викlегьдаказ хълагьна гъил че­не­дикай хкуд тавурда.

И арада гаф гайи чlехи къуллугъдал алай кас лезги чlалал рахана. Урус гафар садни акъатнач... Аквар гьаларай, ченедикай гъил хкуд тавурдан туьгьметди адаз таъсирна.­

 

Са къапунай – кьве хапIа

(Мезели)

Докъузпара райондин УСЗН-дин идарадин пешекар Казима нубатдин агьали кьезилвилер (льгота) чара авунин чарарин-цlарарин жигьетдай гъавурдик кутазва. Гьикьван лагьанатlани, ватанэгьли пешекардин гъавурда акьазвачир. Белки, акьаз кlанзавачир жеди. Агьалидиз са лицевой счетдин нумрадай кьве касдиз кьезилвилер авуна кlанза­вай. Пешекарди им тежедай кар тирди, къанунсуз амал тирди лугьузва, амма атlада вичин мурмур акъвазарзавач.

- Я гьуьрметлуди, акl жедач эхир. Квез са къапунай саналди кьве хапlа нез кlан­зава, - хъел винел акъуд тавуна, мисалдалди гъавурдик кутуна Казима.

“Саки гъавурда гьатна” лагьай лишан хьиз, агьалидин хутар хьтин вилери кьвед-пудра лупlлупlар хъувуна.

Куругъли Къалажухви

____________________________________________________________

Повестда кьве дяведин ветеран, ислягь вахтунда дуьшуьшдай тамун мулкуна террористрал ацалтай Айдунов Эгьмедакай, адан викIегьвиликай, руьгьдин жанлувиликай ихтилат физва. Жемиятдин секинвални ислягьвал хуьнин женгера Эгьмед тек туш: эсерда чпин амалралдини гьерекатралди халисан ватанпересвални инсанпересвал къалурзавай игитрин къаматар мад ава.

Женгерин севт

(Повестдай чIукар)

ЦIай илисзавай хьтин зегьем авай юкъуз дагъдин Фирягь хуьруьз хкаж хъжезвай иски автобус сиве-сивди ацIанва. Гьекь акъатнавай инсанар, на лугьуди, халердин къеневай цилер я. Гатун азгар береда руг кьилеллаз чала-чухур рекьяй хъфизвай чIехи улакьда абур гзаф гьелек хьанва.

– Пагь, дагъларани икьван зегьем авай йикъар­ жеда кьван! – лагьана  чимивилини руквади акIа­жар­навай агьил итимди. 

– Зегьем ваъ, зегьер алай югъ хьана къенинди, – яцIу ва секин ванцелди хълагьна адан патав ацукьнавай маса агьил итимди.

Винел патан акунрай, сифте акурвалди, гьакIни абурун рахунин тегьердиз фикир гайила, и кьве агъса­къал умун ва къени къилихар хас тирбур тирди кьатIуз жезвай. Белки, ихтилатар авунал са акьван рикI алайбур туш жеди. Белки, рахадай ашкъи тахьунихъ маса­ себебар ава жеди. Белки, чимивили тади гузватIа. Белки, масабур инжиклу жез кичIела киснава.

Муькуь ксарни са артух рахазвач эхир. Гьакъи­къат­да инсанар гьелек хьунин кьилин себеб шегьердай дагъдин хуьруьз хкведалди автобус са шу­мудра къайдадикай хкатуникди кьве сятда эглеш хьунихъ галаз алакъалу я. Амма Исабег, югъ зегьер алайди яз гьисабайди, сефил хьунихъ маса себеб ава.

 – Агакьда, са тIимил ама. Улакь чIур жез, энгел жезва ман, – эхиримжи сятда пуд сеферда вичиз атай зенгериз, телефон япув агудиз, гьа ихьтин жаваб гуда Исабега.

Чимивал гьакъикъатдани гьеле-меле тежедай жуьрединди тир. Сад-садан патав ацукьнавай агъса­къалар танишар тушир. Гьавадин чимивилел тажуб хьайиди автобус хъфизвай хуьряй я, гьавиляй патав гвай муькуь агьилдихъ галаз абур гьасятда ихтилат­рик акатнач. Хейлин рекьиз хтайдалай кьулухъ са акьван гьевес авачиз ихтилатрик акатай абур таниш хьана.

– Зун Гьажимурад я – Чахмах магьалдин Фирягь хуьруьн агьали, алай вахтунда шегьерда яшамиш жезва, – лагьана хайи хуьруьз хъфизвай агьилди.  

– Исабег, Бере магьалдин ЦIийи Макан хуьряй я.

– Хийир-хабар? Чи хуьре куьн нин хванахва я? – адетдин жузун-качузун ийиз гатIунна Гьажимурада. 

– Къавум Идрисан кIвализ физва…

– Гьан, ам зи дустни я, къуншини.

Суьгьбетрал рикI алачирди хьиз аквазвай Исабегак къалабулух квай. Гьажимурада кьатIана хьи, гьинавачтIани, яшлу касдин къенепатан теспачавал анжах улакь чIур хьунивай туш. Ихтилат Исабеган мобильникдиз атай зенгини кьатIна. Тади квачиз ада телефон япув агудна.

– Алло, яб гузва, – теспачавал квачиз, сабурлувилелди жаваб гана ада.

Амма сад-кьве легьзедилай и сабурлувал саки хъиткьин хьана. Дерин биришри кьацI-кьацI авунвай чинал, булутрин арайрай ракъинин нурар хкатай хьиз, садлагьана шадвални нур пайда хьана.

– Эхь…, – нефес акъадарна ада, телефон авай гъилик лагьайтIа, са жизви зурзун акатна. – Эхь, заз чизвай… Заз чизвай адал чан аламайди… За кьа­тIанвай, гьисснавай.

Маса гафар хълагьдай аман амачирда хьиз, ада телефон агъуз хъувуна. Пуд варз идалай вилик гел галачиз квахьнавайбурун сиягьда ава лагьай хва къе сагъ-саламат яз ама лагьай муштулухди адан вилер кьежирна. Ам вичин хцел чан аламаз хьунихъ инанмиш тир. Инанмишвални умуд дяведилай, женгерилай къуватлу яз хьана.

*  *  *

(8 йис идалай вилик)

…Реанимацияда чарпайдал ярх хьанвай Эгьмеда агалнавай къебекьрай уьтери экв гьиссна. Са шумуд юкъуз сигъдиз акIанваз хьайи кIакIамар сад-садавай къакъудиз кIан хьайила, дакIардай гадар жезвай ра­къи­нин гужлу нурари адав вилер агаж хъийиз тазвай. Адаз вич авай чка чизвач, ина аваз шумуд югъ ятIани чизвач. Беден юзуриз кIан хьана – асант кар туш.  Заланвал гьиссзава.  Им, тухдалди ахвар авуна, хъуьтуьл меселай гьеле къарагъиз кIанзавачир, чIуд­гунар аладариз, кагьулвал гьиссзавай дуьшуьш туш, и сефер­да адан беден кьулу чарпайдал алкIанва, на лугьуди­, чарпайдин винел пад къванцинди я. ЭрчIи гъилин тупIар юзуриз алахъна – гьасятда хьанач, кIвенкIвер памбагдинбур ва масаданбур хьиз тир. Хъуькъвен кьилин кIарабдин алашкIар хьанвай чкада тIал гьатна, уьтери ахъаяй вилериз жунаяр алчударнавай беден акуна. Инин гьава маса жуьрединди я, хлордин ва азарханайра жедай дарманар какахьай адетдин ни ава. Ни атуни, вилер ахъайиз хьуни­, тIал гьиссуни Эгьмед вич-вичел хтанвайдакай хабар гузвай.

РикI чуькьвезвай хьиз авай, кьил элкъвезвай, и жуьреда садрани ажузвал гьисс тавур къуватлу итим, чарпайдал алкIана, фикиррик акатна. ТIалди, вич авай гьалди адак еке кичIевал кутунвачир, им, аквадай гьаларай, вич чан аламаз хьунал тажубвал авун тир. Гьа и арада муькуь пата чарпайдал ксанвайда ягъай къати уьгьуьди Эгьмед тамамдиз уяхарна.

И юкъуз Эгьмед адетдин палатадиз ахкъудна. Палатада кьуд чарпай ва шей-шуьй твадай тумбочкаяр ава. ДакIардал шуьткьвенвай цуьк авай къаб ала. Еке дакIардин бегьем михьи тушир шуьшедай атанвай ракъинин нурди палатадин полдал экIянавай линолеумдал къати экуьнин шикилдин зул чIугунва.

Гьалимат Идрисовна, травматологиядин отделда къуллугъзавай, 9 йисан тежриба авай духтур, гьакIни медсестраяр Эгьмед авай палатадиз мукьвал-мукь­вал къвезва: ина авай начагъбур залан хирери акIа­жар­навайбур я, абуруз кьетIен къуллугъ авуна кIан­зава. Мадни, Эгьмед вич-вичел хкун гьукумдин, органрин вини дережадин идарайри, жавабдар ксари вилив хуьзва. Силисдин кIвалах давамарун патал, тер­рористрин кIеретIрикай, абуруз куьмекар гузвайбурукай, ихьтин крарик къаришмиш хьанвай вирибур дуьздал акъудун патал Эгьмед абуруз гзаф герекзава. И месэла лап важиблуди яз вилик эцигнава.

Эгьмед Айдунов, духтурди виликамаз ганвай малуматриз килигна, вацран муддатда кьван азарханада къаткун лазим я: сагъламвал гуьнгуьна хтун патал­ адахъ хъсандиз гелкъвена кIанзава, адаз архайинвал герекзава…     

– Юзунар ийиз алахъмир, квез ахьтин гьерекатрикай зарар жеда, – начагъда са жизви беден юзурайла, духтур Гьалимата ам герек авачир кар тирди милайим сесиналди тагькимарзава.

– Зун галатнава, шанкIал хьана, алкIанва инал, гьикьван давам жеда, им вуч мусибат я… – Эгьмеда гъавурда акьадай жуьреда икьван гафар санал азарханада сифте яз сивяй акъудна.

– Са тIимил эх хъия, куь гьал хъсан жезва, къе-пака квез регьят жеда, – теселли гузва Гьалимат Идрисовнади.

Къайдаяр хуьдай органрин къуллугъчийри, силис­чийри азарханада къатканвай Эгьмедан гьал са бубат хъсан хъхьанмазди, чпиз хабар гун тапшурмишнава. Абур Эгьмед сагъарзавай духтурдихъ, азарханадин кьиле авайбурухъ галаз телефондай­ датIана алакъадал ала. Мукьвал-мукьвал азарханадиз къвезва. Зарар хьанвайда гудай малуматрихъ тахсиркаррин вилик пад кьун патал, абурун дувулар чирун патал еке мана ава. ТIарвилер хьанвайди вич азарханадай тухудай, адавай силис кьадай гьалда авачирвиляй силисчи вич Эгьмедан патав атуниз мажбур жезва. Зарар хьанвайда гудай малуматар уголовный делодик кутадай кар алай делилар я. Кьилин силисчи Гьамид Саламова духтурдивай, начагъдан гьал хъсан хьайи­валди, ам суалриз жавабар гудай гьалдиз хтайвалди, тадиз вичиз хабар гун тIалабнава. Залан начагъбурухъ галаз алакъалу дуьшуьшра анжах сагъарзавай духтурдин ихтиярдалди силис кьун герек я, акси дуьшуьшда, эгер силис кьуни азарлудан гьал писарунин хаталувал аваз хьайитIа, сагъарзавай духтурдиз и кар къадагъа ийидай ихтияр ава. Силис кьадайлани, пара яргъияр тавун, и гьерекат къулайдаказ тешкилун, гьакIани ажуз хьанвай азарлуди мадни куьлягь тавун герек тирвиляй­ духтурди тади ийизвач, жавабдарвал эвелимжи чкадал эцигзава. Муькуь патахъай, адавай хабарар кьунихъ санлай жемият патал хийир ава, белки, террористрикай адахъ фад дуьздал акъудна кIани малуматар аватIа, белки, террористри масанрани инсанриз зиянар гудай фендер къурмишзаватIа…

"Лезги газетдин" 2026-йисан 35-нумрадай