Мегьрибан

(«Дагълара» кIватIалдай гьикая)

I

– Мегьрибан! Я руш!.. Са геренда акъваз, – лагьана, зияндиз фейи жанавур хьиз дакIунвай, яцIу гардан галай са жегьилди, кIула квар аваз булахдал физвай са дишегьлидиз гьарай гана.

– Яваш, вун акI вучиз авайди я? – лагьана,  а гада масад саймиш тавунин ва са кьадар къурху гудай ванцелди рахана. Мегьрибана вич зеррени а касдилай аслу туширди якъин ийидай шикилда дамах гваз, са кьадар патаз ян гана акъвазна хьиз жаваб гана:

– Ваз гьикI аквазва…

– Къайи къван хьиз… Подумич… еке аламатар хьана… хи-хи-хи… фурсарин рипе са къубада авай цуькIуьхъ жагъизвайди регъве авайдазни чида… Ваз куьз  чидач?.. хи-хи-хе…

Мегьрибан ажугълувили хци авунвай вилералди вичин вилик квайдан, къарийрив гвай куьгьне ге­тIе хьиз, яру хьана цIар-цIар гуз акъвазнавай чиниз, адан дакIур, лацариз иви хъиткьиннавай вилериз, акъажай суал гуникди къуьнера гьатнавай кьилиз килигна. Гададин сивяй галукьай самогондин ниди Мегьрибанан келле элкъуьрна. Рушан ажугълувал мадни гужлу хьана.

– Зун тек са ваз къайи къван язва ва жеда, – лагьана, Мегьрибана ­уьлтквемвилелди жаваб гана.

– Вучиз вакай кьве чин алайди хьана? Ви муьгьуьббат вуч фад дегиш хьана? Бес ибур вуна кхьей чарар тушни?

Гадади чар кIелиз башламишна.

– «Вун заз кIан я…», «Вун заз масан я». Ма, килиг. И чарарик къайи са гафни квани? Амма вун хейлах вахт я, зун аквадай вилер акьализ, закай катзава. Себеб вуч я, Мегьрибан?..

Мегьрибана, сивяй келимани акъуд тавуна, гададин гъиле авай вичин чарар тадиз къахчуна, абур вири кукIвариз, марфадин кIвенкIвел алаз атанвай къайи гарув вугана. Ахпа ам хъел кваз, кIуфал кIвенкI авуна, рахаз кIанз гьазур хьанвай гададихъ элкъвена, рикъанд ийидай ванцелди хъуьрена ва тадиз, чин чIурна, ада лагьана:

– Эхь, вахт хьанай заз вун кIан хьайи. А вахтунда, Рамазан, вуна михьи зегьметдалди, пелез гьекь акъудна фу незвай… Къе вуна, вал зерре гуж акьалд тавуна, хуьруьнбуру  къазанмишайди тарашзава… Гьавиляй къе заз вун къанва, кIамач… душман кьван такIан я!.. Меген колхозчийри вав а склад тарашун патал вуганвайди яни?.. Вири ви вилерай хкидайди ваз хъсандаказ чир хьухь… Гила вун кIан хьун еке  бедбахтвал я…

– Мегьрибан, чеснислов, вун дили хьанва. Подумич. Вун, зи мукьвади яз, икI рахайла, амайбуру зун жидайрал акьалжда хьи… Ваз вуч чида за тарашзавайди, нивай доказать жеда. Подумич!..

– За доказать ийида. Эхь, вуна тарашзава…

– ГьикI доказать ийида? Ам ваз, жибиндиз вегьена, недай фин квай калар туш, я хадай кIерецни туш… хи-хи-хи… – хъуьрена.

– За ийидайвал ийида. ГьакI я…

– Ши-и-иш! Гьараймир, – лагьана, Рамазан булахдал физвай са дишегьлидиз килигна.

– ГьикI хьана? ЦIегь тIуьрдан кьилел цIай ала жеди…

– Я руш, – лагьана Рамазана, – зи даш-баш, сикI-микI  мехъер тадарак я, вун гъана кIанда, ваз ацIай, туькIвей кIвал хьун патал чабалмиш жезвайди я… Зунни бухгалтер туькIвенва. Чи крарай шейтIандивай вичивай кьил акъудиз жедач…

Угъридин сивяй акъатай и чиркин, са зерре кьванни намус квай касдивай эхиз тежедай келимайри­ Мегьрибанан рикIик цIай кутуна. Бедендик квай кьван иви, ялавдин сел хьана, атана рушан чин куз акъваз­на. Гар къекъвезвай пек фитедик квай япар яру хьана. Сад-садал эциг­навай битмиш хьайи чумалар хьиз, экуь яру пIузарар, гум гайи хьиз, элба-эл вили хьана, зурзаз акъваз­на. Рушан пак тир рикIиз адан вилик квай Рамазан гьакъикъатда вичин буба кьейи душман кьван такIан хьана. Мад Мегьрибанахъ адаз вил хъиядай къаст амукьнач.

– Угъри! – лагьана гзаф дертлу ванцелди Мегьрибана, Рамазанахъ элкъвена, адет хьанвайдалай еке ва агъур  камаралди ам булахдал фена.

Складчи Рамазан, чанда хъел ргаз, мих яна алкIанвайди хьиз, пехъи жанавурдин вилералди Мегьрибанан гелез килигиз акъваз хьана.

– Подумич… вакIалай хьайидан ри­кIе вуч аватIа аку… Це лагьан­вайди­ яз, им икI хьайила… гъана кIва­ле хьайи­тIа, ада еке мусибатар ийида хьи!

Рамазан рекьин къерехдив ацукьна. Адан келледа «хуьре вичелай гуьзел руш хьайиди туш, я женни ийидач… За рекьида…  За рекьида… Садавни ам за вугудач… Адан чан за вагьрамдалди къачуда, акван лал жедачтIа» – лугьудай хиялар аруш-къаруш хьана.

II

Сививди кьван ацIанвай кварни гваз кIвализ хтай Мегьрибан вичин къуьнуьхъ галай кварцихъ къекъвез хьана. Адан чандик акатнавай ажугълувили вич булахдал финиф, яд гъун, квар вичин чкадал эциг хъувун адан фикирда тунач. Са арадилай ада цив ацIанвай квар вичин чкадал эхцигна. Мегьрибаназ вичин кIвале ийидай кар ва я ацукьдай чка жагъанач. Ам, ийир-тийир чизмачиз, дарих яз, къецел экъечIна, вилик квай къавун чIередин кьуру чилел ацукьна. Хияллу яз, къавун тахтадиз килигзавай рушаз вичелай кьве сеферда еке тир нисидин гъвел галчIурна тухузвай са цвег акуна. Гагь кIаник акатиз, гагьни винел акьалтиз, цеквре келле галатдайвал ялиз чIугвазвай  зегьмет акурла, Мегьрибана вичин юргъунвал гьисс авуна. Зарафат туш. Пака­ман ярар чина аваз, ам кIвалахдик экечIна, пуд касди кьван векь яна, пуд югъ къазанмишна хтанвайди я. Садлагьана гъилера тIал гьатна, беден агъур ва буш хьана.

Са геренда фикир квахьай рушай зун икI куьз хьайиди я лагьана, са кIус кичIевал  квай келимаяр акъатна. И агъур, эхиз тежедай гьалда авай Мегь­рибан чIередилай кIаник квай чIулав чархарин къаскьандиз килигна. Рамазанан чIуру суьретди авур бейни элкъуьрдай келимаяр садлагьана рикIел атана. Мегьрибанан фикирда ихьтин хиял гьатна: «Зи зегьмет вара-зара ийизвайди Рамазан я… Вишералди зегьметдин дустарни гьа зи йикъа авачни бес? Вучиз зун акъвазнава?.. И гьалатда за ам бамишарда, душман, хуьруьн душман бамишарда!..» - лугьудай фикир ялав хьиз гьатна. Ахпа и фикиррин къаншардиз «им кар жедан бес? Эмедин хва я… Заз кIанидини я, гьарамзадаяр мад авачни бес?.. За ам хуьда, виридаз михьи ийида…» лугьудай хиялар экъечIна. Рушан рикI хурун кьефесдай акъатдайвал гатаз акъвазна. Ада тадиз вичин рикIин винел гъил эцигна. ТупIари рикIин винелай, перемдикай са затI гьиссна. Руша гъил хъуьчIуьк кутуна, аник квай жибиндай тумажда квенвай комсомолдин билет акъудна. Ам билетдин сифте чина авай ордендал алай Ленинан суьретдиз килигна. Ахпа иштагьлувилелди адан тIвар кIелна…

– Ленин! Ленин!.. Комсомол!.. Ру­шан сивяй акъатай и къудратлу тIва­рари цIайлапандин зирингвилелди адан чандиз къуват хкана. Мегьрибан, куьтягь тежедай такьат квай пагьливан хьиз, кIвачел къарагъна, ада вичин фикирдив ачух майдан вугана.

III

– Юлдаш прокурор, – лагьана Мегьрибана ажугълу, уьтквем ванцелди, – за а кас жуваз яр кьунай… Ам къе заз негь я. Халкьдиз душман тирди заз яр жедач. Тавакъуйда, а мурдар жазаламишин… Акъваздай кар авач. Ада незвайди чи ивидалди къазанмишнавай фу я, адав чи хам алажиз тамир…

Мегьрибана колхозчийрин зегьмет чуьнуьхзавай чкаяр, Рамазанан, кьацIай чанахдин къерехдив ацукьна, пис нефс вилик кутуна, незвайбур вири дуьздал акъудна.

Хуьруьз, халкьдиз силисчи атайди ван хьайивалди, Рамазанан чина авай яру рангар гагь лацу, гагь вили жез башламишна. Адан кIвачери чил кьан хъийизмачир. Абур татаба хьанвай. Фир-тефир чка сал хьанвай. Склад хуьруьн кIанихъ галаз, Рамазан вини кьилихъ акъатна. «ЦIегь тIуьрдан кьилел цIай ала…» Ада, хуьруьн дар ккIарай чамарна, вичин­ дустар жагъурна, абуруз силисчи атан­вайдакай хабар гана, тади гьалда вичин «крар» кIеви ийидай серенжемар жагъурун кIан хьана. Мегьрибан жагъурна, адаз минет авуна:

– Халадин руш, чун чун я, гьикьван вун пис хьайитIани, зун пис жедач… Ваз минет я, сивив ихтияр вугумир… Комсомолрикай заз противникар ава. Абуруз чи кIвал къени хьун кIан туш… Чун сад-садаз хьунухь кIан туш…

– Угъридин кIвал къени жедайди туш, – лагьана Мегьрибана, Рамазаназ килигни тавуна. Силисчиди завай хабар кьунва… За хьайи-хьайивал силисчидин вилик ахъай­на­­ва ва ви чинални лугьуда… Къа­къучI зи виликай!

– Подумич!.. КIамай! Акван ви аламатар гьибур жедатIа, килигда зун.

Рамазан ажугълу яз хъфена...

__________________________________________________

Гирведал

(«Кьашкьа духтур» романдай чIук)

– Зул хъсандиз атайла, доктор, – лагьана Салмана дагъдин векьерал акьалтнамазди вичин балкIан Ефимов алай балкIандив агудна, – дагълар гзаф жумарт жеда…

– А жумартлувал заз чидай жумартлувал я, – доктор лезги­дал рахана. – И къуд­ратлу дагъларини дагьарри, цIа­рари анжах чандилай гъил къачуз алакьдай игитвал авай рухвай­риз жумартлувилин тIям къалурда, Салман стха. Абуруз чпин девлетар багьа я. И аквазвай тик хъутIалдай винелди экъечIун, атIа чарху­кай фин, ахпа кьуьзуь живедин маргъалар фена, дегь заманадин харапIаяр хьана чкIизвай къванерин гьамбардай суван яцарал гъуьрч авун анжах игит касдин кар я! Игитриз и дагъла­ра фу ава. Гьавиляй куьн, дагъвияр, саки вири чандилай гъил къачуз алакьдай иги­тарни я!

– Гъуьрч авун, Антон стха, четин кар туш хьи. Адаз вуч игитвал кIанда кьван?!

– Ваз вуч ава кьван, стха, вун дагълара вердиш я. И дагълар, суван яцар такур инсанар мягьтел хьана амукьда.

– Ангье, доктор, къаравул­ яцар аквазва… – Салмана, гъил туькIуьрна, гьеле яргъа авай дагъдилай цавуз хкаж хьанвай, ятахдин къав хьтин са тепедал алай, зурба крчари агъур авунвай кьилер гьар патахъ юзуриз, санал акъвазнавай гьайванар къалурна. – Зун чпин рекьел къведалди, абур анлай юзадач. Ваз и йифиз  дагъларин дем къалурун зи рикIе гьатнавай, духтур. Кеф ина ава, стха!

– Ам вуч дем я, Салман?

– Тамашачи жедалди, вуна хабар кьамир стха.

Салмана алатай йифиз дагъвийрикай, суван яцаринни чIурун цIегьерин суьруьйрикай, са жигъирдал чинеба туькIуьрнавай вичин кумадикай, анра авай дарман тир пифин кьацIарикай, ялтан кIарасрикай авур суьгьбет доктордиз лап бегенмиш хьана.  Ада исятда халис дагъвидин парталар алукIнава: кьилел кIук авачир чал бапIах, кIвачерал гуьзел рангарин нехишар акъуднавай сусан «сандухар хьтин» туькIвей кемер ала. БалкIандин пурарихъ кIурт ва япунжи кутIуннава. Абур дагъда кьиле фидай демина гзаф герек затIар я. Доктордив кьатI атIанвай винтовка вуганва. Адан гьебеда, недай-хъвадай затIарилай гъейри, кIвачериз ядай къармахар, чIарчIин яргъи еб ава. Ибур вири дагълара чарасуз герек затIар я.

– Исятда, Салман, чун и гуьзел вирерикайни рахадачни?  - докторди хкетрик квай хьтин, рагъул чIурал алай кьве вир къалурна.

– Ваъ, доктор. Чун югъ кумаз чи кумадик ацукьун шартI я. Чна балкIанризни саламат чка жагъурун лазим я. Вирикай, ахпа атIа чна рекье тур бубайрин чкIанвай куьгьне кIвалерикай суьгьбет ийи­дай вахт къведа, стха.

– Рази я, – лагьана, доктор рагъул ранг къачунвай дагъдин векьерай кьилер маргъалри кьунвай дагълар галай еке кьве вирин вилини лацу ятарал вилер алаз, винелди фена.

Югъ нисинрилай алатнава, гьава гзаф хушди я. Салманни Антон, кIане тIимил кьван алциф яд авай дерин са дередай винелди физва. Абуру и яд гагь чпин чапла пата, гагьни эрчIи пата таз хьана. Дереда лап кьилел куьрс хьайи эйбежер чархар, дагьарар ава. Чархарикай садан «гьаятдал» зурба са севрени адан йис бегьем тахьанвай кьве шарагди, са куьникайни къайгъу авачиз, чанара рагъ туна, мукьуфвилелди квазвай чкаяр чухвазва. Абур гъуьрчехъандиз акуна, ада гъилин ишара авуна, доктордизни къалурна.

Дереда авайбур север алай чархунин кIаникай фин лазим я.

– Абуру чал къванер гьалчда гьа! – доктор сифте урусдал рахана, ахпа вичин дуст Салманаз и чIал течирди рикIел хтана, лезгидал давамарна. – Абур винел, чун кIаник… чун хаталу рекье ава, къван гадарда…

– Вун килигиз хьухь, духтур… Исятда абур чуьнуьх хъжеда. Абуруз чпин магъара авай чка чаз акун зеррени хуш кар туш. А север ина заз пуд сеферда акуна. Чпик хкIун тавурла, севре инсандиз гьич вилни ядач.

– Квахьна хъфена! – доктор, север алаз хьайи чархал вилер аламаз, рахана. – Чаз са вил яна, катна.

Докторни Салман севрен магъара авай чархун кIаникай фена.

– Ана магъара авайтIа, Салман стха, инал адан кIаник кIарабар, келлеяр… баят жедай…

– АкI хьайила, духтур, ам сев тахьун лазим я хьи. Север, Антон стха, кьил саламат ийидайла, эвелни-эвел чпин фендигарвилихъ, ахпа къуватдихъ – сарарихъни къармахрихъ инанмиш я.  Гьич са севрени вичин магъарадин мукьварив кьур гъуьрчекай амукьай кIарабар тадач. Абур кучукда, тахьайтIа, тухвана, лап яргъариз гадарда. И севре вичин «гьаятдал» алай кIарабар са сеферда гадардайла, заз акуна. Ада кIарабар, ингье гьа и дереда селди пехъивал ийидайла, гьа гьадан юкьваз гадарна. Хатадай къерехдал аламукьай кIарабарни келлеяр, анихъай эвичIна атана, селдиз хъивегьна. Ингье атIана лекьрен муг ава. Лекьер чпин луварихъ, муг алай, рехъ авачир дагьардихъ инанмиш я...

"Лезги газетдин" 2026-йисан 40-нумрадай