Ярагъ Мегьамедакай къецепатан уьлквейрин алимрин фикирар

Ярагъ Мегьамедан уьмуьрдин ва яратмишунрин рекьи фадлай неинки Дагъустандин, Урусатдин, гьакIни къецепатан уьлквейрин тарихчийрин, философрин фикирни вичел желбзава. Машгьур шейхди Да­гъус­тандин, Чечнядин ва санлай вири Кав­каздин та­рихда кьетIен гел тунва. Дагъ­ларин уьлкведин пуд имамдин муал­лим хьайи Ярагъ Ме­гьамед гражданвилин, милливилин ва диндин ивиррин гъавурда хъсандиз хьайивиляй вич яшамиш хьайи девирдилай вилик фена. И ма­къа­лада чна къецепатан уьлквейрин алим­рин кIвалахра Ярагъ Мегьамедаз ганвай къиметдикай куьрелди суьгьбетзава.

Франциядин тарихдин илимда дагъустанви шейхдиз итижлу къимет ганва. Мисал яз, XIX асирдин 60-йисара кхьенвай макъалайра алим Дюлорьеди Ярагъ Мегьамед неинки чIехи кесер авай алим, хъсан къази, гьакIни еке гьевесдивди цIийи къайдайрикай малумарай дагъвийрин руьгьдин регьбер тирди тестикьарзава. Тарихчи шейхдин илимдин ре­кьикай са акьван гегьеншдиз раханвач. Дюлорьедин фикирдалди, Ярагъ Мегьамедан асул фикирар ихьтинбур тир: къилих дегишарун, къенепатан чуьруькар, тIарвилер, бей­кефвилер рикIелай алудун, Аллагьдин ва Пай­гъамбардин  эмиррал кьетIидаказ амал авун.

Французрин тарихчиди гьисабзавайвал, Ярагъ Мегьамедан илим тафаватлу ийизвай лишанрикай кьилинди ада исламдин ва суфизмдин фикирар сад авун я. Ви­чин кIва­лах­ра ам Ярагъидин къилихриз хас ерийрикайни рахазва. Ада Аслан хандинни Ярагъ Мегьамедан арада хьайи рахунрай са чIук рикIел хкизва. Анай аквазвайвал, ви­чин намусдик хкIадай гафар лагьайдаз шейх­ди ажугъ къалурнач, акси яз ада хандин­ гафарилай гъил къачуна. И делилди французрин тарихчи тажубарна. “Ам гьакъи­къатдани пак инсан тир”, — къейд­зава Дюлорьеди.

Мадни, алимдин гафаралди, Ярагъ Мегьамедаз халкьди еке ихтибар ийизвай. “Хуш къведай винел патан акунри, фасагьат рахунри, камаллувили, и дуьньядин ле­зетрикай къерех хьуни адаз виридан па­тай гьуьрмет гъана”, — кхьизва тарихчиди.

Франциядин алай аямдин тарихчи А.Гри­горьянц вичин илимдин макъалайра Ярагъ Мегьамедан жемиятдин кIвалахри­кай рахазва. Ада шейх вичин девирдин таблигъатчи ва кар алакьдай сиясатчи хьайиди тестикьар­зава. Григорьянц Ярагъ Мегьамедан уьмуьрдин тек са терефдал акъваз хьана. Мумкин я, и кардин себеб адаз шейхдикай бес-кьадар делилар гьат тавун я. Малум тирвал, Яра­гъидин биографиядиз талукь хейлин делилар Дагъустандин тарихчийри, лагьайтIа жеда, лап мукьвал тир девирда кIватI хъувуна. Сифте яз дагъвийрин руьгьдин регьбердин хсуси ва яратмишунрин къамат ганвай Агьед Агъаеван монография 1995-йисуз чапдай акъатна.

Григорьянцан ктабда Ярагъиди жемят бубайрин пак имандин гъавурда твазвай рахунрай са чIук гьатнава. Гьа и чIук Ф.Боденштедтан кIвалахрани дуьшуьш жезва. И кардин себебни ам я хьи, кьве автордини гьа са чешмедикай — генерал Пассекан Тифлисдиз талукь архивдикай менфят къа­чунва. Французрин тарихчиди къейдзавайвал, шейхдин рахунри, акьалтIай фасагьат­вал себеб яз, яб гузвайбуруз хъсандиз таъ­сирзавай. Тари­къат­дикай, Аллагьдин къанунрикай ийизвай суьгьбетри санал кIватI жезвай муьруьдрик руьгь кутазвай. Инсанри шейхдал гьейранвалзавай ва мукьвал тир девирда Ярагъ Ме­гьамед вири Дагъустандизни Чечнядиз машгьур жезва…

Англиядин тарихдин илимда Ярагъидин къаматдиз гьар жуьреда къимет ганва. Мисал яз, Тель-Авивдин университетдин профессор Моше Гаммера тестикьарзавайвал, Ярагъ Мегьамедан ва адан рехъ давамарзавайбурун асул везифа чIуру аде­тар арадай акъудун, шариат арадал хкун ва дагъвияр диндин рекьел гъун тир. С.Э.Уимбушни гьа ихьтин фикирдал ала. Ада гьисабзавайвал, Ярагъ Мегьамеда дагъ­вияр диндин рекьел гъунин ва абурун яшайишдин кьетIенвилер дегишарунин карда вичин чирвилерикай гегьеншдиз менфят къачуна. Маса алимди — Д.Бадли­ди­ Ярагъидихъ, регьбердихъ хьиз, авай важиблувал къалурнава. Са гафуналди, Англиядин тарихдин илимда дагъустанви шейх дагъвийрин яшайишда еке дегишви­лер­ тур алим, къази, регьбер хьиз гьатнава.­

Агьмедия Магьадов

Кавказдин тарих чирунал машгъул хьайи немсерин алимри Ярагъ Мегьамедан акьулдин дережадиз, камаллувилиз виниз тир къимет ганва. И кар вич хейлин йисара Урусатда яшамиш хьайи, Кавказдизни атай Фридрих Боденштедтан макъалаяр кIелай­ла, иллаки ашкара жезва. Немсерин маса алимди — Гакстгаузена вичин кIвалахра XIX асирдин 20-йисара Куьредин ханлухда кьиле фейи ва­къиайрикай ва абура Ярагъ Мегьамедан чкадикай ихтилатзава. Алимди вичиз вилералди акур крарикай кхьенва. Ада дагъустанви шейхдин винел патан акунарни ачухарнава: “Фекьи Мегьамед фикир желбдай акунар авай инсан тир: кьакьан буй, яхунвал, бес-кьадар ахвар тахьуникди дакIунвай вилер, рехи хьанвай чIарар, куьруь рехи чуру, къумрал чин…”.

Ярагъиди тарикъатдин рекьяй гузвай чирвилер къачузвайбурун кьадар къвердавай артух жезвай. И делил тарихчи Боденштедтан гафарини тестикьарзава: “Фекьи Мегьамедакай ва адан тарсарикай хабар цIайлапан­дин йигинвилелди вири Да­гъустан тирвал чкIана. Ярагърин хуьруьз, зияратдал­ хьиз, кьуд патай инсанар къвезвай. Абу­руз виридаз къазидиз килигиз ва адан рахунрихъ яб акализ кIанзавай. Адавай чирвилер­ къачур гьар садакай муьруьд жезвай. Пата­рилай къвезвай бязи диндар инсанар шейх­дин уьмуьрдин кьетIенви­ле­рихъ галаз мукьувай таниш хьун патал вар­царалди Ярагъдал амукьзавай. Къази Мегьамеда Къуръан­ кIе­лиз, сив хуьз, Аллагьдиз маса ибадатар ийиз вахт акъудзавай. Гьам гафунал, гьамни­ кардал гьалтайла, адан гьахълувал, имандин мягькемвал себеб яз, вирибуру Ярагъ Мегьа­мед пак инсан яз гьисабзавай…”.

Дагъустанви шейхдикай немсерин мад са алимди суьгьбетзава. Альвин Каспариди ви­чин “МуьтIуьгъарай Кавказ” ктабда кхьизва: “Куьре Магьамад неинки чIехи чирвилерал, гьакIни гафунин, къастунин кIе­вивилел, мишекъат уьмуьр тухунал сейли­ тир. Адан вязе­ри вишералди инсанар садзавай. Ам гъве­чIи чIавалай руьгьдин ивиррал рикI алаз, цIийи­вилерин, руьгь тухардай емдин суракьда аваз чIехи хьана. Вичин игьтияжриз герек затIар адаз шариатдай жагъа­на. Гьакъикъат лагьайтIа, адаз тарикъатдай акуна. Гьавиляй ам тарикъатдиз вафалуни хьана…”.

Аквазвайвал, къецепатан уьлквейрин алимри чи машгьур ватанэгьли, чIехи шейх Ярагъ Мегьамедаз, адан илимдин рекьиз виниз тир къимет ганва. И делилди нубатдин сеферда дагъвийрин руьгьдин регьбердин камаллувилин, инсанвилин, арифдарвилин гьакъиндай шагьидвалзава.

Агьмедия Магьадов, тарихчи


Всего просмотров: 113

Читайте также: