Абдулафис Исмаилов

Умуд са чIавузни квадармир (IV пай)

Эвел — виликан нумрайра (21, 22, 23 лагьай). КьатI ама

Куьн мягьтел жемир, аламатдин кар туш. Россиядин и чIехи агалкьунри, советрин тежрибади РагъакIидай патан капиталистриз­ чпин девлетрин хатасузвал таъминариз, гъиле авай власть мягькемдиз хуьз куьмек гана. Абуруз акуна ва эхирни аннамишна хьи, чпиз, яни карханайрин иесийриз къазанжияр гъизвай фялейрин патахъай хъсан кайгъударвал авурла, абурун игьтияжар таъминариз хьайила, фялейри хъсандиз кIвалахда, къазанжияр артух же­да, наразивилин митингар, забастовкаяр тухудач. Гьукум дегишардай инкъилабарни жедач. Намус квадар тавунвай, аямдин гьакъикъатдиз камаллувилелди килигзавай Рагъ­акIи­дай патан уьлквейра гьукум гъиле авай капиталистри чпин нефсер сергьятламишна. Гьа икI “шведрин социализм” арадал атана. Алай вахтунда Швецияда, Норвегияда, Данияда, Европадин маса уьлквей­ра агьалийрин, гьа гьисабдай пенсионерринни уьмуьрдин ери вини дережадинди я. А уьлквейра социальный гьахълувал асул гьисаб­дай налогар къачунин къайдаяр вири обществодиз хийирлу жуьре­да туькIуьр­на­ва. ГьакI ятIани, капиталдин тIе­бии бине — чарадан зегь­метдин нетижа кьилдин касди вичин хсусиятдиз вахчун дегиш хьанвач.

И.В.Сталин кечмиш хьайила (бязи чешмейра лугьузва хьи, ам РагъакIидай патан гъил кваз яргъалди таъсирдай агъудалди зегьерламишна), тахтуниз Никита Хрущев атана. Идаз СССР-дин, социализмдин эхирдин эвел атана лугьуз жеда. Ада чIехи къа­дамралди вилик физвай, инсаниятдин умуд квай уьлкве гьи йи­къал гъанатIа акун патал анжах са мисал гъун бес жезва: 1962-йи­суз Новочеркасскда хьайи вакъиаяр. А йисуз партиядин ЦК-дин ва Гьукуматдин къарардалди уьлкведа недай-хъвадай продуктрин къиметар 35 процентдив агакьна багьа авунай. Идахъ галаз сад хьиз, гьакIани яшайишдин дережа агъуз аватнавай Ново­черкасскдин электровозар акъуддай заводдин, уьлкведин кIвен­кIвечи карханадин зегьметчийрин мажибар 30 прцентдин тIими­ларнай. АкьалтIай фагьумсузвал, зегьметчи инсан гьич са куьнай­ни кьун тавун. Фялейри къал акъудна. Абур вич-вичелай ара­дал атай забастовкадиз экъечIна. Шегьердин ва патав гвай районрин агьалийри чпин рейсадвал къалурна.  Партиядин горком­дин вилик­ агъзурралди ислягь инсанар кIватI хьана. Абурун истемишунар гьахълубур тир: мажибар агъузар тавун. ТIалабу­нар гваз атанвай халкь гуьллеламишна… 27 кас, бязи делилрай 60 кас яна кьена, 87-дал гуьлледин хирер авуна. Суд-силисдин нетижада 7 касдиз гуьлледиз акъудунин, 122-даз 2-12 йис дуста­гъунин жазаяр­ ганай. Хрущеван буйругъ авачиртIа, гьелбетта, икI жедачир. Им къудратлу Советрин Союз ва социализмдин идея русвагьдай кар хьана­.

Амма и вакъиайрикай советрин руководстводи тамамвилелди тарс хкуднач, РагъакIидай пата гьукум гъиле авайбуру лагьай­тIа, хкудна. Капиталдин уьлквейра зегьметчийрин яшайишдин ме­сэлаяр агалкьунралди гьялиз эгечIна, агьалийрин дуланажгъдин шартIар къвердавай хъсан хьана. Чун лагьайтIа, “загни­ва­ющий Запад, капитализм” лугьуз­, кьуру пропаганда гваз амукьна.

1950-йисуз Китайдин регьбер Мао Цзэдуна Сталинахъ галаз хьайи суьгьбетда Россиядин чIехи агалкьунар рикIел гъана ва чпизни гьакI ийиз кIанзавайди лагьанай.  “Куьне чи агалкьунрилай гзафни-гзаф чи гъалатIрикай тарс къачу”, — меслят къалурнай Со­ветрин регьберди. Сталина Россия вилик тухунин гележегдин планрикай Маодиз гегьенш суьгьбет авунай ва адаз са жерге меслятар ганай. А меслятрикай Китайда къени менфят къачузва­.

Лугьун герек я хьи, чи къудратлу государство чукIуруналди, советрин халкьарин кьилел атай бедбахтвилерикай китайвийриз чIехи тарс хьана. Абуру чи “реформайрин” 20 йисаз талукьар­навай 6 паюникай ибарат фильм туькIуьрна, вири халкьдиз къа­лур­на. Ада китайвийрив веревирдер ийиз тазва. Къе аналитикри къейдзавайвал, Китайдин реформайрин идеологиядин бинедикай гьеле 1952-йисуз Сталина кхьей “СССР-да социализмдин экономикадин месэлаяр” ктабда ихтилат физва.

КНР 1949-йисуз тешкилай государство я. Китайвийри чпи хиве кьазвайвал, Советрин Союз ва ада гайи чIехи куьмек хьана­чиртIа, КНР-ни жедачир. США виридалайни дев­летлу уьлкве яз 200 йис я. Къе чи дустари-китайвийри Америкадин гъиле кьал вугузва. Эконо­мика вилик финин еришрай Китай дуьньяда сад лагьай чкадал ала.

Маони чIехи гъалатIриз рехъ гайи регьбер я. И кар акун патал “культурная революция” лугьудай реформаяр рикIел хкун бес я. Нетижада  5 миллион кас репрессийрик акатнай, гьа гьисабдай­ яз — Дэн Сяопинни. Бязи чешмейрин хабаррай, са шумуд миллион кас телеф хьанай. Амма китайвийри чпин тарих русвагьиз тунач. Гуьмбетар чу­кIурунал, шегьеррин, куьчейрин тIва­рар деги­шарунал абур машгъул хьанач. Маодин тIвар кьацIурнач. Адалай­ кьисас вахчунач.  Абуру ада авур вири крар терезрал вегьена. А крарин чIехи пай абуруз Китай патал кьетIен хийирлубур яз акуна.­

Китайдин кьиле авайбуру лагьана: кар алайди кац лацуди ва я чIулавди хьун туш, кар алайди ада кьифер кьун я. Гилани китайвийри Мао Цзэдун зурба регьбер хьайиди лугьузва. Сталинан тIвар­ни абуруз пак ва багьа я. Алай вахтунда КНР-дин кьиле авай Си Цзинпина Маодиз, гьамиша хьиз, “наш великий учитель” лугьузва.­

Абдулафис Исмаилов


Всего просмотров: 26

Читайте также: