Намус ва ихтибар

Кьве жуьредин сесерин, кьве  манадин гафар ятIани, зи фикирдалди, инсандин уьмуьрда, къанажагъда, яша­йишда абурун тайин, талукь нетижа, макьсад, еридин дережа сад я. Намуслу ва ихтибарлу инсандин дережа гьамиша, дагъдин ку­­кIуш хьиз, вине ва михьи жеда. Обще­ство­да­, вич яшамиш жезвай, вичи кIвалахза­вай чкада адаз пара гьуьрмет, ихтибар ийида. Адал пара жавабдар, сирлу кIвалахар ихтибарда. Ам масадбуруз чешне къалурда. Ада­вай гьамиша хъсан, къени, бегьерлу крар ис­те­миш­да.

Об­щество вири девирра гьахьтин ин­санрихъ муьгьтеж хьайиди я. Гилани гьакI я. Амма намуслу, ихтибарлу инсанар жа­гъурун къе са тIимил четин хьанва. ГьикI ла­­­гьайтIа, капитализмдин, базардин, тапан демократиядин алакъайрал, ерийрал элячIай йи­къалай инсанрик гуьзет тавур хумаяр акатна. Инсанвилин лап виниз тир дережа тайинарзавай ерияр — намус, ахлакь, марифат, их­тибарвал, итимвал, гьахъвал кIвачерик вегьена. Пулуникай виридалайни кьилин шагь авуна. Ам авай чкада маса са затIни ахквазмач.

Зун шегьердин маршруткада ава. Вилик квай куьсридал ацукьнавай кьве дишегьли чеб чпихъ галаз рахазва: “На намус лугьузва­ни, я кье? Де лагь-е, ам къе низ герек ама? Адахъ вуч маса къачуз жезва? Ада зун я ту­харзавач, я къуллугъдин рекьяй хкажзавач. Исятда герекди пул я. Пул ава, вири крарни туькIуьда…”

Къени, намуслу, дуьз гьар садан рикI  тIардай гафар. Аламат, къиямат. Намусдихъ са вуч ятIани кIанзава. Вич тухарна кIанзава. Эхь, намусдилай и крарни алакьзавайди я, амма нефс вилик кутун тавурла, ам пакдиз хвейила, къуллугъдин рекьяй вал авунвай ихтибардиз вафалу хьайила.

Намус. Ам туьквендай маса къачузвай затI туш эхир. Эгер къе вахъ намус авачтIа, вуна намуссуз крар ийизватIа, пака ваз намус гьинай къведа ва ви намусди низ чими ийида? Намусдиз вахтар, девирар дегиш хьун, кIеве акIайла, ам рикIелай алудун, амай вахтунда зун намуслу кас я лугьуз къекъуьн герек авайди туш. Намуслу инсан рекьидалди намуслу инсан я. Гьикьван четинвилер адал акьалтайтIани, гьикьван залан пар далудал хьайитIани, гьихьтин жавабдар везифаяр адан хиве туртIани. Халис, чIехи гьарфунилай гатIунна кхьиниз лайихлу Инсандилай, намус маса гана, асайишвал, мал-девлет, авторитет, къуллугъ къазанмишиз алакьдач. Ада  ихьтин гьахъсузвилиз рехъ гудач.

Къе намуслу инсанар кьит хьанва. Уьл­кведин кьиле авайбурни кIеве гьатнава. ЧIехи къуллугърал, ихтибарна, инсанар эцигзава, амма абуру чпиз авунвай ихтибар кIва­черик вегьезва, хсуси нефс вилик кутуна, лап чIуру крариз рехъ гузва.

Мисалар лагьайтIа, кIамай кьван гъиз жеда. Уьлкведин, регионрин, шегьеррин, районрин, хуьрерин майданрани.

2012-йисуз Амурский областда “Восточный” космодром эцигунив эгечIна. Уьлкве па­тал еке метлеб авай и зурба ва гзаф кьа­дар­ фи­нансар чара авур имарат эцигунал устIар­рин, инженеррин, технологрин, прорабрин, проектировщикрин, экономистрин хейлин коллективар желбна ва гьукуматди абурухъ ихти­барни авуна. Эцигунар къалурнавай вахтунда­ куьтягьдайдак, бюджетдин пулар дуьз­даказ ишлемишдайдак, татугайвилериз, тарашунриз, ерисуз кIва­лах­диз рехъ тагудайдак умуд кутуна. Амма гьакъи­къат масад хьана. 2014-йисалай 2018-йисан ноябрдалди РФ-дин Генпрокуратуради ахтармишунар кьиле тухвайла, 17 агъзурдалай виниз чIуру крар малум хьана. Милли­ардралди пулар ме­ме­кьуьртI авунихъ галаз­ сад хьиз, эцигунар яр­гъални вегьена. Чпин крар намуслувилелди тавур ксарилай уголовный 140 дело къарагъарна. Гила, и йикъа­ра малумарнавайвал, уголовный 42 дело суд­диз вуганва, 58 кас жа­вабдарвилиз чIу-гунва. Абурун арада “Даль­неспецстрой” ФГУП-дин начальник Юрий Хризман, субподрядчикрин компаниядин генеральный директор Виктор Гребнев, 6-нумрадин эцигунрин кьилин управленидин генеральный директор Юрий Волкодав, “Спецстройтехнология” ФГУП-дин начальник Александр Никитин ва масабур ава. Абурун чIуру гьерекатри государстводиз 11 миллиард манатдин зиян ганва.

Килиг садра, 11 миллиард манат!.. Ибуруз бес намусдикай хабар амайни? Ихьтинбур авунвай ихтибардиз вафалу жедани? Анжах тарашунин, чпин нефс ацIурунин, гьукумат, общество кваз такьунин, аватIа, са чун ава лугьудай къанажагъдиз къуллугъзавай тахсиркарар.

Чи республикадин гьукуматдин кьилин къуллугърал алайбуруз вуч кимизвай? КIвалер-йикъар, чIехи мажибар, пре­мияр, маса кьезилвилер, гаф ише фин, ри­кIиз кIани кар авун, чпинбур къуллугърал эци­гун, хтулриз, птулризни кваз гьазурнавай­ има­ратар… Ваъ, вири тIимил акуна. Гос­бюд­жетдин­ пуларани вил хтуна. Руфун тух тир­тIа­ни, вилер тух жезвачир. Муаллимриз алава ва гьукуматди тайинарнавай кьезилвилерин пулар ганач. Аялар авайбур пособийрикай, кьезилвилерикай магьрумна. Бюджетникриз лазим кьадарда мажибар хкажнач. Халкьдин яшайишдин месэлаяр гъиляй вегьена. Халкьдин дуланажагъ хъсанарун, начагъбур, набутар дарманралди таъминарун патал чара ийизвай, республикадин рекьер, хуьрер, шегьерар къайдадиз гъун, аваданла­мишун патал ахъайзавай пулар чуьнуьхна. Коррупция виридалайни цуьк акъудзавай “хилез” элкъуьрна. Хсуси кар ачухзавай гьар са­дал налог вегьена… Татугайвилерин а кьил авачир. Абуру “нефсини кьилел бала гъида” лугьудай халкьдин мисал рикIелай ракъурна. Ингье гила вири “ракьара” гьатнава. Гила “намус” гафни  рикIел хтанва. Суддин вилик чпи гуя республика вилик тухун, халкь агьваллу авун патал намуслувилелди зегьмет чIугурди я лугьузва.

Франциядин шаир, публицист Луи Ламартинахъ пара камаллу гафар ава: “Намус вири законрин закон я”. Уьлкведин Президентди, гьукуматди ихтибарнавай, жавабдар къуллугърал тайинаранавай ксари гьа и закондал амалзавач. Эхь, къелеяр хьтин кIвалерин ие­сийриз вири тIимил аквазвай. Къизилдин унитазарни, багьа-багьа мебеларни, гамарни, люстраярни, гьавизарни, машинарни, са шумуд чкада кIвалерни, чилерни, хсуси банкарни…  Нефсинин дарвазар ачухнавай касдиз, гьикьван девлетар хьайитIани тIимил аквадалда. Абуру вири — къанажагъни, намусни, къуллугъарни, везифаярни, жавабдарвални нефсиниз муьтIуьгъарзава кьван. Аялдин кьилиз 112 манат пособие гуз, чпи миллионрин, миллиардрин иесивал ийиз!.. Гьа им, абурун гьисабдай, республика патал ийизвай “намуслу кIвалах” тир жал?

Къадим Римдин писатель, философ Анней Сенекади кхьенай: “Халисан намус гьамиша сувар я”. Пара таъсирлу, маналу, къиметлу гафар я. Къанни цIуд йис идалай вилик чи республикадани, уьлкведани намус еке лайихлувал, лап гьа сувар хьиз кьазвай, кьабулзавай агьалияр гзаф тир. Къенин йи­къан­ гьакимрин, госбюджетдин “маркарихъ” галай нахайрин гьерекатриз, крариз вил ягъиз­, рикIел советрин девирдин инсанарни хквезва. Социализм туькIуьрай, колхозар арадал гъайи, Ватандин ЧIехи дяведа гъалибвал къазанмишай, чIехи шегьерар, заводар, ГЭС-ар, комбинатар эцигай, космос, бушлухар муьт­Iуьгъарай, Дагъларин уьлкве аваданвилихъ, абадвилихъ тухвай. Журналиствилин пеше себеб яз, зун гзаф кьадар зегьметчийрихъ галаз таниш хьана, абурухъ галаз са кап фу тIуьна. Яшар, савадлувал, къа­­­нажагъ, къуллугъар жуьреба-жуьребур тир­тIани, намусдин, ахлакьдин, марифатдин, обществодив, хсуси везифайрив эгечIзавай тегьердин жигьетдай  абурун фикирар, хиялар, умудар сад хьтинбур ва абур чебни сад-садаз ухшарбур тир.

Гьахьтинбурун жергеда Дербентдин кIва­лер эцигдай комбинатдин бригадир, Зегьметдин Яру Пайдахдин, “Знак Почета” орденрин сагьиб, шегьерда пара гьуьрметлу кас, ери-бине Кьурагьай тир Азизов Къафарни авай. Горбачеван перестройка уьмуьрдиз кечирмишзавай вахтунда чун туьш хьанай ва чна уьлкведа ва инсанрин уьмуьрда кьиле физвай гьаларикай, гьерекатрикай суьгьбетарнай. Зегьметдин 48 йисуз ада къадим ше­гьерда яшайишдин гзаф кIвалер эцигуник ви­чин пай кутуна. Адан бригадани виридалайни чешнелу, бегьерлу, кар алакьдайди яз гьисабзавай. Бригадада кIвалахза­вай устIар­ри­кай ихтилат кватайла, ада лагьанай:

— Зун инсанриз пуд тереф фикирда кьуна къимет гуз вердиш хьанва. Гьар са касди намус гьи чкадал эцигзаватIа, гьадалай, вич  об­ществодив ва инсанрив эгечIунин тегьердилай ва зегьметда къалурунилай. Намус гафунин мана чин тийизвай, вичин везифайрив гьикI кIандатIани хьуй лагьана эгечIза­вай­, авур чIуру кардиз килигна, туьгьмет ийи­­дайла, чин яру тежезвай, санал кIва­лах-завай, куьчеда гьалтзавай, къуншидал алай кIеве авай касдин гьалдикай хабар такьадай вуж кIандатIани хьуй — фяле, лежбер, къуллугъчи­, гьаким — ахьтин кас анжах вичин­ хийирдихъ калтугзавайди я. Вичин кар туь­кIуьрун патал ахьтинди намусни, дустни, юлдашни, Ватанни маса гуз, тахсиркарвилиз кьил ягъиз гьазур я.

Девлетрикай, пуларикай, асайишвилерикай ихтилат кватайла, ада мадни­ къейд авунай: “Ваз вуч аватIа чида­ни, журналист, зун агъунва, а кар залай хъсандиз вазни чизва, намуслу инсанрин чIехи пай лап четиндиз яшамиш жезва. Хуьрени, шегьердани. ГьикI лагьайтIа, гьалал ризкьидин, зегьметдин гуьгъуьна авай абуру я чуьнуьхзавач, я ришвет гуз-къачузвач, я чинал хъурхъ гьалдна, виляй — вил акъудиз, вичин кIвалах туь­кIуьрза­вач, я ялтахвилиз, гьиллебазвилиз рехъ гузвач. ЯтIани ам вичи тухузвай уьмуьрдал шад ва рази я. Ам йифиз архайиндиз ксузва. Зун аламат жезвай ва нарази тир са карни ава,- давамарнай машгьур устIарди-бригадирди,- чи гьукуматди ва гьакимри намуслу, гьакъисагъвилелди зегьмет чIугвазвай, общество, уьлкве патал хъсан крар ийизвай инсанриз са артух галайвилер ийизвач, абурун яшайиш агьваллу, хъсан жедай къарарар кьабулзавач…”

Адалай инихъ къанни цIуд йис алатнава, амма устIардин гафар къенин девирдизни талукь я. Халкьдин майишатдин гзаф хилера зегьмет чIугвазвай инсанар са бир-бубат яшамиш жезва. Йикъа муьжуьд сятда гьа­­къи­сагъвилелди кIвалахайла, абурув вацра агакьзавайди 15-17 агъзур манат я. На­логриз кьазвай, коммунальный къуллугърай гузвай пуларни хкудайла, амукьзавайди 10 агъзур манат я. Гьа идал кьилни акъуд­зава. Ам­ма гьа са вахтунда уьлкведин госкорпорацийра кIвалахзавай топ-менеджерри йикъа 3 млн манат къачузва. Килиг гьа, йи­къа пуд миллион манат! Уьлкведин савад­лувилин бине кутазвай муаллимар, халкьдин сагъламвилин къаравулда акъвазнавай медицинадин, культурадин хел вилик тухузвай работникар йисаралди чпин мажибар са кьадар хкажунал вил алаз акъвазнава. Ам­ма гафар-чIалар,  къакъраяр яз амукьзава. Им­ни, гьелбетда, уьлкведин бюджет тайинарзавай ксарин намусдин дережадилай аслу я.

Намусни ихтибар сада-садаз къуват гузвай, сада-садал алава гуж акьулдзавай га­фар­­ я. Эгер абур авачтIа, гьахълу крарни же­­дач­.

Рагьметлу шаир Шагь-Эмир Мурадован шиирда ихьтин хъсан цIарар ава:

Зи намус, зи ихтибар

Михьи я, экуь цав хьиз…

Эгер виридан намус михьи хьайитIа, яшамиш жезни регьят, адалатсузвилерни тIи­мил жеда.

Нариман Ибрагьимов


Всего просмотров: 57

Читайте также:


Новости партнеров