Лезгийрин гапур

Гапур (хенжел) куьруь ва я юкьван  тия галай яракь я. Тиядин яргъивални хцивал фикирда кьуртIа, гапурар са шумуд жуьре­динбур ава. Адет яз, куьруь гапурдин тиядин яргъивилел 10-40, юкьванбурал 40-50 см жеда.

Гапур яракьрин къадим жуьрейрикай сад яз гьисабзава ва ам неолитдин девирра арадал атана. Чилин винел сифте гапурар кIа­рас­­дикайни кIарабдикай авунвай. Гьар са халкьди гапурриз гьар жуьредин тIварар гузвай. Чебни мукьвал-мукьвал дегиш жезвай. Мисал яз, немсери XVI асирдал къведалди гапурдиз “degen”, XIV асирдилай — “gnadgott”, XVI асирда “dolch” лу­гьуз­вай. Гапуррикай жуьреба-жуьре халкьари сад хьиз менфят къачузвачир. Садбуру ам женгера алава куьмек яз ишлемишзавай ва идалди “гапурдин везифа” акьалтI жезвай.

Бязибур патал ам руьгьдин ивирдиз элкъвена. Мисал яз, итальянрин “стилет” тIвар алай гапур анжах гьукум гъилевайбурун яракь тир ва адакай пачагьлугъда арадал къвезвай фитнеярни ирссагьибриз талукь гьуьжетар арадай акъудунин карда менфят къачузвай. Гьавиляй адал “пешекар къанлуйрин яракь” тIвар­ни акьалтна.

“Крис” лугьудай гапур (ам лепедиз ухшар кIалубдинди я) Малайский архипелагдин тайифайрин арада вичихъ еке къуват авай ругьанийрин ивир яз машгьур тир. Малайзиядин меркезда дуьньядин ви­нел гапурдиз эцигнавай тек са гуьмбет ава (адан шикилар Википедияда “Крис” разделдай жагъи­да). И уьлкведа гьакIни “крисология” тIвар алай махсус илим ава. Ада “крис” арадал ату­нин, ам гьазу­рунин сирер, адахъ хьун мумкин тир суьгьуьрдин къува­тар, яша­йиш­да­ ва медениятда кьазвай чка ахтар­мишзава.­

Якъин, Кавказда авай хьтин машгьурвал гапурдихъ мад санани авачир. Алатай асиррин тарихчийри къейдзавайвал, Кавказдин дагъвияр гьатта кIвалени гапурдивай къакъатзавачир. Куьчедиз гапур гвачиз экъе­чIун айиб къведай кар яз гьисабзавай. Гапур дагъвийрин милли парталрин къа­къудиз тежер са паюниз элкъвенвай. Гьатта XX асирдани гьа икI яз амукьна. Кавказдин халкьар гапурар гвачиз къекъвез верди­шарун патал большевикри гзаф къуватар серфна.

Дуьз тиядин гапурриз Кавказда “кама” (къеме) лугьузвай. Ихьтин жуьредин гапуррин тиядин кьве падни хци ийизвай, тум ла­гьайтIа, куьруьди тир. Дагъви халкьарихъ гьар жуьредин гапурар авай. Абур тиядин кIа­лубдалди, гьазурнавай къайдайралди ва маса кье­тIенви­ле­ралди тафаватлу жезвай. Мисал яз, гур­жийрин милли гапурдин тия куьруьди ва гьяркьуьди тир. Эрменийрин гапурар лагьай­тIа, амайбурув гекъигайла, куьруьбур тир ва тумунин кIалуб шаркь патан тагъдиз ухшар къайдада туькIуьрнавай. Чеченри ва аварри гапуррин тияяр яргъи ийизвай.

Мад са кьетIенвал ам тир хьи, жуьреба-жуьре халкьари гапуррал гьар жуьредин нехишар атIузвай. Да­гъустандин ва эрмений­рин­ га­пур­рин тумар сад-садаз ухшар тир. Дагъ­ла­­рин уьлкведин устIарри гьазурзавай га­пуррихъ Кавказда еке машгьурвал авай. Абуруз Дагъустандилай къецепатани еке къимет гуз­вай. Лагьана кIанда, хъсан га­пу­рар чпихъ акьал­­тIай бажарагъ авай ус­тадривай гьа­зуриз жезвай. Абуру­ тиядин мягькемвилиз, тумунал атIуз­­­вай нехишриз кьетIен фикир гузвай.

Гила чун лезгийрин гапурдикай рахан. Тарихдиз талукь энциклопедийра ва маса чешмейра гьатнавай делилрай малум жезвайвал, лезгийрин милли гапур Дагъустандин гапуррин са жуьре я. Тиядин гьар са па­тал ра­кьунин къен акъудна, лекъвериз ухшар кIа­лубар атIузвай. Чебни тиядин юкьвай физвачир, адет яз, къерехрал ийизвай. Амайбурулай тафаватлу яз, лезги гапурдал и кIалубар гьяркьуьдаказ ва деринвал аваз ийиз­вай. Ихьтин къайдади тия мягькемарзавай ва гапурдин заланвал тIимил жезвай. Гапурдин кьадар (яни яргъивал) муьште­рийрин­ тIа­ла­бунри­лай аслу тир. Анжах са лезги гапурдиз хас кьетIен нехишрикай делилар авач. Амма и яракьар арадал атунин тарих ахтармишнавай бязи пешекарри къейдзавайвал, лезгийрин гапурдин тиядал, кьве къерехдай авунвай лекъверин ара чIулавар­завай (воронение).

Лагьана кIанда, лезгийри гапур неинки атIудай, кьатIдай, гьакIни гьалчдай, гадар­дай­ яракь хьиз ишлемишзавай. КIелза­вай­­бурун фикирдиз тарихдиз талукь документра­ гьатнавай са дуьшуьшдикай ма­луматар гъин: “10-числодиз (дека­брь — автор) тамуз кIа­ра­сар гъиз фен­­вайбурал душманрин са кIе­­ретIди гьужумна. Лишанчияр себеб яз абур катуниз мажбур хьана. Душ­­манри гьужумай чкадал са яракь туна ва са аскердал, яргъай гапур гадарунин нетижада, хер авуна (дагъвийрилай 20 камунин яргъай устадвилелди гапурар ахъайиз алакьзавай). Гуьгъуьнин юкъуз Хоперский полкунин юзбаши (сотник) Гречкин Газира (Яргун — автор) хуьруьз физвай рекьин са пай ахтармишиз фена. И рекье пост авай…”. (1796-йисуз урусрин кьушунар граф Валериан Александрович Зубован регьбервилик кваз Дагъустандиз ва Персиядиз финикай тарихдин малуматар. Ватандин кагъазар, 31-пай, 88-нумра. 1827).

Лезгийрин гапуррихъ еке къимет авай ва абур Кавказда гзаф чкайра гьазурзавай. Гьа жергедай яз, Осетиядин, кьилди къа­чуртIа, Вла­дикавказдин устIарханайрани. Шаркь па­тан халкьарин искусстводин музейда XIX асирдин эхирра Владикавказда авай устIар­ха­­нада яхулви лежбер Осман Омарова авунвай осетин халкьдин гапур ава. Адаз талукь баянра кхьенва: “6249 III 689 С.В. 22706 к.а.-нумрадин гапур. Къакъарни кваз яргъивилел 49 см 3 мм ала, къакъар галачиз — 47 см 3 мм. Тиядин яргъи­вал — 34 см 3 мм., тумунин — 13 см… Гапурдин тия гьулдандинди я, тиядин кьве къерехни, лезги гапурдин къайдада, хци авунва… Тиядин кьве па­тални “Османъ” гьар­фар атIан­вай тагъма ала”. Гьайиф хьи, чи йикъара лезгийрин искусстводин и жуьре михьиз рикIелай алуднава.

Бедирхан  Эскендеров


Всего просмотров: 199
Подпишитесь на наши каналы:

Читайте также:


Новости партнеров

Яндекс.КартыКарта распространения коронавируса в России и мире