Кьисас вахчур хва

Ватандин ЧIехи дяведа инсанрин кьилел татай дуьшуьшар авайди туш. Гьам мусибатдинбур, гъам чIугвадайбур, ажугъ кутадайбур, гьам шадбур, уьмуьрдихъ цIигел-вал артухардайбур. Женгер кьиле физвай вахтунда, полкар, частар сад-садак какахьайла, стхаяр, бубаярни рухваяр, кIанибур сад-садал гьалтун, кьиникьикай къутармиш хьун, са классда кIелайбур гьалтун… Чпин буба, стха, ими телеф хьана лагьай хабар агакьайла, душмандилай кьисас вахчунин мурад рикIеваз, фронтдиз фейибур. И макъаладин игитни гьахьтин рухвайрикай сад я.

Кьурагьви лежбер Назаралиев Алидин хва Абдуселим 1925-йисуз (адан 21 йис тир) Коммунистрин пар­тиядин жергейриз гьахьна, Дербент шегьерда кардик квай советрин партийный школадикни экечIна. Пуд йисуз кIелай жегьил ВКП(б)-дин Куьре окружкомдин агитациядинни пропагандадин отделдин заведующийвиле тайинарзава. 1932-йисуз Ленинградда Сталинан тIвару­нихъ галай Вирисоюздин коммунистический университет куьтягьайла, Назаралиевал республикада лап жавабдар къуллугъар ихтибарзава: Да­гъус­тандин педагогвилин институтдин, ахпа автодорожный техникумдин директорвал. Москвада Красный профессурадин экономикадин институт акьалтIарай Абдуселим ВКП(б)-дин Махачкъала горкомдин секретарвиле, ахпа областдин пар­тийный курсарин директорвиле, 1940-йисан январдиз ДАССР-дин Халкьдин Комиссаррин Советдин Председателдин заместителвиле та­йинарзава. Гьа са вахтунда ада аспирантурани акьал­тIарзава ва 1940-йисан 30-майдиз РСФСР-дин Наркомпросдин къвалав гвай ВАК-ди­ адаз марксизм-ленинизмдин илимрин кандидатвилин тIвар гузва.­ Кьве сеферда ам ДАССР-дин Верховный Советдин депутатвиле хкянай.

Фашистри Ватандал вегьейла, Назаралиев гуьгьуьллувилелди фронтдиз фена. Адан фронтдин рекьикай са дивизияда къуллугъ авур районэгьли Магьарамов Рамазана ва  Москвадин областдин Воскресенск шегьердин агьали, военный фельдшер Иван Хорешева рикIел хканай:

“Экуьнин ярар хкатзавай вахт тир.  Чи дивизияди сенгерар кьунвай Сапун дагъдин патав гвай Безымянный тIвар алай кьакьан тепедал фашистрин кьве батальонди, танкарни вилик кутуна, кье­тIиви­лелди гьужумна. Чна абуруз гвай вири яракьрай цIай гана. Ида душмандин хиялар дегишарнач. Немсери мадни виликди еримишна, чал кьуркьушумдин хар къурна.­ Лейтенант Федорова регьбервал гузвай чи батальондин аскерар кIе­ве гьатна, хейлинбур хкатнавай. Гьа и арада чи окопдиз старший политрук, комиссар Абдуселим Назаралиев акъатна. Арадал атанвай гьалдиз къимет гана, ада сагъзамай, кье­зил хирер хьанвай аскерар кIватI­­на, чи вилик акъвазнавай везифа сад — душман тепедал ахъай­ тавун — тирдакай ла­гьа­на ва, вич кIвен­кIве гьатна, чун гьужумдиз къа­рагъарна. Чи па­тай­ ихьтин уьтквемвал гуьзлемиш тавур немсер кьулухъ катуниз мажбур хьана. Тепени хвена. Дивизиядин комиссар  Назаралиеван ва лейтенант Федорован игитвиликай командованидиз, газетдин къуллугъчийризни хабар хьана. Гъиле-гъил аваз дивизиядин газетдиз абурун дирибашвиликай макъала акъатна. Кьведан лайих­лувилерни гьукуматди шабагьралди къейдна, Аб­дуселим Наза­ралиеваз Яру Гъетрен орден гана…”

“…1942-йисан июлдиз фашистрин кьушунриз ЧIулав гьуьлуьн къерехдикай кIвенкI алаз циз гьахьнавай Херсонес тIвар алай кьураматдин патав агатдай мумкинвал хьана. Пехъибуру хьиз гьу­жум­завай душмандин вилик пад чи аскерри кьазвай. Фашистар гзаф авай. Чибуру, лап патав агатайла, абурал кьуркьушумдин хар къурзавай. Са акьван вахт алатнач, чи аскерри бегьем кьери хьанвай немсерин винел гьужумна. Къурбандар гзаф хьана. Штабдихъ галаз авай алакъани квахьна. Чи дивизийрикай, бригадайрикайни гзаф инсанар хкатнавай. Частарихъ, подразделенийрихъ галаз алакъани амачир. Гьа и четин вахтунда старший политрук На­заралиев Абдуселим дивизиядин командирдин везифаяр вичин хивез къачуниз ва амай аскеррихъ галаз барабар тушир женгиник эке­чIуниз мажбур хьана. Хер хьан­­­вай­тIа­ни, ада вич саламат чкадиз ахкъудуникай кьил къакъуд­на ва эхирдалди вичин аскеррихъ галаз душмандиз ягъунар кьуна…”

Лишанчийрин 386-дивизиядин военный комиссар 1942-йисан июлдиз Севастополь шегьер пехъи душ­мандикай хуьзвай къизгъин жен­­гера игитвилелди телеф хьана. И кардикай хабар агакьайла, цIе­муьжуьд йиса авай Абдуселиман хва Назарали хушуналди фронтдиз физ­ва, душмандилай кьисас вахчуз.

Танкисатар гьазурдай курсар куьтягьай кьисасчи Гродныйдин пуд лагьай корпусдин танкарин 207- полкуниз акъатна. Полкуни Белоруссиядин, РагъэкъечIдай патан Пруссиядин, Польшадин шегьерар ва хуьрер азад ийидай женгера къагьриманвилелди иштиракна. Са бязибурукай 36 йис идалай вилик Я.Магьамдалиева “Дирибаш танкист” макъалада икI кхьенва:

“…1944-йисан 4-ноябрь. Белоруссиядин пуд лагьай фронтдин къурулушдик квай кьушунар Поль­­шадин Гольдан шегьердиз мукьва жезвай. Чуьллерай, тамарай, руквадин рехи булутар кьилел алаз, чи танкари, тупарин ли­шанчийри ва пияда кьушунри виликди еримишзавай. Шегьердив агакьдалди са километр кьван амаз, душманди чи кьушунрал хар къурна. Гуьгъуьналлаз къаршидиз нем­серин танкарни атана. Кьуд танкуни Назаралиди гьалзавай танкунал гьужумна. Ида чи танкунин къене авайбурук кичI кутунач. Абурулай душмандин кьуд танкни терг ийиз алакьна. Назаралидин танкунини цIай кьуна. Старший сержант Назаралидин кьилел, кIвачел хер хьана. Юл­­дашри ам танкунай акъудна, Польшадин Сувалки шегьерда ачухнавай госпиталдиз агакьарна. Ина варзни зура духтурри­ На­­за­рали кIвачел акьалдар хъу­вуна…”.

Назаралидин хва, Дагъустан Республикадин лайихлу экономист, хейлин йисара республикадин Милли банкда кIвалахай Шакир Назаралиева лагьайвал, гьа идалди дахдин женгер акьалтIнач. Фашистар, душмандин танкар, тупар хейлин къирмишнавайтIани, дах мадни кьисас вахчунин гьайбатдив ацIан­вай. Беден вичиз муьтIуьгъ хъхьай ам мад полкуниз хъфена.

1945-йисан январдин варз. Танкарин 207-полк Кенигсберг шегьердин эрчIи патахъай виликди фена. Рекье гьалтай фашистриз, я абурун техникадиз советрин танкарикай катдай чка жагъизвачир. Хурук акатайбур терг ийиз, Назаралидини танк гьалзавай. Са хуьруьн патав, кьве патахъайни телефвилер арадал гъизвай женг кьиле фидайла, адан тан­куна авай гуьллеяр куьтягь хьана. Назаралиди душмандин “Тигр” танкуникай кьил къакъудун патал хатасуз патахъ гьална. И кар акур немсерин “Тигр” кьурагьвидин танкунин гуьгъуьна гьатна. Ада танк са кьакьан дараматдин пипIехъ акъвазарна, юлдашриз танкунай экъечIун ва дараматдин къенепата гуьзетун буюрмишна.

— Ваз вуч ийиз кIанзава?- жузуна эрмени Сурен Карапетяна.

— За “Тигрдал” гьужумда, ам гуьлле гуз ахгакьдач. Куьне танкунай экъечIдай немсериз гуьлле це.

— Бес вун?

— Сагъ амукьайтIа, куьне зунни къутармишда, тахьайтIа, чун вири телеф жеда. Гила вири экъечI, гьа за лагьайвал ая.

Юлдашар экъечIна, дараматда кIеви хьана.  Ингье “Тигр” Назаралидин танкунин къаншардиз атана ва ада вичин луьле чи танк дуьм-дуьз ядайвал туькIуьрзава. Гьа и арада Назаралиди вири йигинвилелди вичин танк “Тигрдин” винел гьалзава. Ракьар сад-сада акьур ва­нер акъатна. Кьисасчи танкистдин вилерай цIелхемар акъатна, кьилиз тIар хьана ва ам вич вичелай фена. Назаралидин юлдашри танкунай экъечIиз алахъай немсериз гуьлле гана, ахпа чпин командирни танкунай ахкъудна ва санчастуниз агакьарна.

Гьа инал ялавлу  комиссардин хцин, “Жуьрэтлувиляй”, “Женгинин лайихлувилерай” медалриз лайихлу хьайи танкистдин дявени куьтягь хьана, ам вичин мураддивни агакьна, ада дахдилай кьисас вахчуна.

— Дяведилай гуьгъуьниз дахди къайдаяр хуьдай органра къуллу­гъун давамарна, — лугьузва Шакир­ На­­заралиева. — Избербашда, Хив­ рай­­онда прокуратурадин силисчи яз,   ада  вичин хиве авай везифаяр­ на­­мус­лудаказ, гьахъвал вине кьаз, кьилиз акъудна. Дяведин хирери адав­ се­кинвал вугузвачир. Са шу­муд­ра боль­ницайра къаткана­тIа­ни, тамамвилелди сагъар хъийиз­ ­хьа­­нач. 1984-йисуз дах рагьметдиз фе­на.­

Нариман  Ибрагьимов


Всего просмотров: 148
Подпишитесь на наши каналы:

Читайте также:


Новости партнеров

Яндекс.КартыКарта распространения коронавируса в России и мире