Шайдабег Айдабегович Мирзоев

Дигмиш кас хьун патал

Дагъустандин марифат

Дагъустандин марифат — им,асиррилай асиррал атана, чкадал би­нелу хьана, дуст­вилелди яшамиш жезвай 40-дав агакьна халкьа­рин­ виш йисарин яшайишда лигим хьанвай руьгьдинни ахлакьдин аманат я. Дагъустандин марифатди инсандивай халис инсандиз хас лайихлувилер, буржияр, намуслувал, къудратлувал, сабурлувал, ви­­кIегьвал, кьегьалвал, итимвал, яшдиз чIе­хи инсанриз гьуьрмет авун, хайибур ва мукьва-кьилияр кIан хьун, яр-дуствал хуьн ис­­темишзава. Инсанди вичелай зайиф, начагъ, етим, тек ксарихъ, кьуьзуь инсанрихъ рикI кана, абурун къайгъударвал авуна кIанда. Ин­сан дуствилиз, гайи гафуниз вафалу хьана, дишегьлидив чIехи гьуьрметдивди эгечIна, руьгьдиз михьиди ва намуслуди хьана кIанда.   

Дагъустандин халкьарихъ инсандикай халис инсан хьунин дере­жа алцумдай ва ам тайинардай чпин къайдаяр ава. Абуру саки гъве­чIи чIавалай, гьар са инсанди вич битмишарна, руьгьдин чIехи дере­жайриз хкажун лазим тирди къалурзава. Бес гьар патахъай битмиш хьайи, марифатдин гьар са тереф мягькем тир инсан гьикI арадал гъида?

Дигмиш кас хьун патал эвелни-эвел бе­­ден, къуват, гьерекат-юзун, бедендин къудрат, руьгьдин дережа, винел патан акунар, буй­дин шумалвал битмишарун герек я. Беден мягькем инсандихъ зегьметда, спортдин акъажунра агалкьунар жеда, адалай вич­ни, масабурни хуьз, уьмуьрдин гьихьтин хьайитIани четинвилериз дурум гуз, гьами­ша­, халкьди вичи лугьудайвал, “ви­кIегь, чан алай”, уьмуьрдал рикI алай кас жез алакьда­.

Дагъустандин марифатди тагькимарзава хьи, инсанди кьил вичин агалкьунрив квадариз туна виже къведач. Зайифбурун, кьуьзуь­бурун, яшлубурун, дешегьлийрин, аялрин вилик мацIахайвилер авун, такабурлу хьун кутугнавач. Жувалай къуватдиз, къудратдиз зайиф касдихъ галаз акъажунар авуна виже къведач. Ахьтин амалар халкьди негь ийида. Жувакай халис инсан авун патал инсандиз акьул герек я. “Инсан бармакдалди ваъ, акьулдалди къиметлу я”, “Багьа хъи­цикь­дикай бармак цваналди акьуллу жедач”, “Акьулди инсандин вилер ахъайда”, “Ахмакьда девлетдихъ ялда, акьуллу­да — чирвилер къачунихъ”, “Акьул яшдилай­ ваъ, кьилелай аслу я”, “Акьул маса къачуз жедай затI туш”, “КIел тавурдан акьул цан цун тавур ник я”, “Аял чIавалай чирвилер къачун къванцел нехишар атIуз чир хьун хьтин кар я”, — лугьуда дагъустанвийри.

Акьуллу, чирвилер авай савадлу инсан хьун патал халкьди ихьтин меслятар къалурзава: “Вахт гьакI гьавая пучмир, къелем­ гъиле яхъ”, “Япариз ван хьайиди хуьх; вахт къведа — ам ваз герек жеда”, “Сивяй гаф жа­кьвана акъуд”, “Илим виридалайни чIехи хазина я: ам вавай садавайни къакъудиз жедач, кудач, китIидач, квахьдач — ам гьами­­ша вав гваз жеда”, “Къуватлуди са инсандал гъалиб жеда, акьуллуди — агъзурдал”, “Алим хьун регьят я, инсан хьун — четин”.

Акьулди инсандиз гьар жуьре шейэрикай, инсанрикай, алатрикай­, гьайванрикай ва мукьвал, яргъал халкьарикай, уьлквейрикай чирви­лер къачуз куьмекзава. Гьавиляй мектебра, техникумра, вузра­ гузвай­ сад-кьве предметрай ваъ, саки вири тарсарай хъсан, акьалтIай дурумлу чирвилер къачуна кIанда. Хъсандиз кIелуни, рикIивай чирвилер къачуни инсандиз дерин акьул ва гегьенш малуматар гуда. Кар гъиле кьуна, кьилиз акъудун патал инсандиз жуьрэтлувални ге­рек я. Жуьрэтлувилин ерияр ибур я: итимвал ва викIегьвал, кье­гьал­вал ва къагьриманвал, кардив рикI гваз эгечIун, ам кьилиз акъу­диз алакьун, четинвилериз таб гуз хьун. И ерияр инсандиз гьакI вич вири патарихъай бегьем инсан хьун паталдини герек я. И ерияр ава­чир инсандиз дагъвийри гьуьрмет ийидач, ам са артух кваз кьадач­.

Амма инсандин кьилин чешме адан марифатдин къамат — им инсандин винел патан акунар, къилихар я. Инсанвилин къа­мат ква­дарайтIа, инсанди вич марифатдалдини, вичин акунралдини кIва­черик вегьеда. Идаз инсансузвал лугьуда. Марифатлу къамат хьун — им инсанди вич инсанрин арада тербиялу, савадлу инсан хьунин чешмейрин гъавурда дуьз акьун лагьай чIал я. Дагъустандин­ халкьа­ри инсандин лайихлувилериз къимет гудай ва адан марифат­дин къамат кьацIурзавай, ам агъуз авудзавай кимивилер негь ийида­.

Дагъустандин марифат — им са шумуд виш йисара камаллу инсанри, чи ата, улу-бубайри арадал гъанвай, чи халкьариз, вири несил­риз веси авунвай руьгьдин тербиядин­ хазина я. Дагъустандин халкьа­рин марифатди инсандин лайихлувал квекай ибарат ятIа къалурзава.­

Инсандин сифтени-сифте лайихлувал адан акьул я. Инсандин акьул хъел атуни, гъалаба акатуни зайифарзава. ГьакI яз хьайи­ла, халкьди лугьудайвал, аял кье­пIи­на амаз, дана епина амаз вердишарна кIанда.

Инсандин кьвед лагьай лайихлувал адан дуствал я. Ам пехилвили агъузарзава­.

Инсандин пуд лагьай лайихлувал адан намус, гъейрат я. Абур нефсинин къативили квадарзава.

Инсандин кьуд лагьай лайихлувал адан хъсан тербия я. Амма адаз ахмакь ксар авай чкади таъсирда.

Инсандин вад лагьай лайихлувал адан бахт я. Ам жуваз масадан ниятар чIехиз акуни барбатIда.

Халис инсанди вич датIана лайихлувилерихъ ялда ва кимивилерихъ галаз женг чIугвада.

 

Шайдабег  Мирзоев,

РСФСР-дин халкьдин марифатдин отличник,

РД-дин ДГПУ-дин профессор


Всего просмотров: 89
Подпишитесь на наши каналы:

Читайте также:


Новости партнеров

Яндекс.КартыКарта распространения коронавируса в России и мире