Девлетлу хьун шартI туш, рикI михьи жен

(Эвел — 37,38,41-нумрайра)

Шегьердин эцигунардай управлениди, агьалийриз яшайишдин кIвалер, школаяр эцигунин кар явашарна, шегьердин ва районрин регьбервал гудай къуллугърал алайбуруз государстводин такьатрихъ хсуси чIехи дачаяр эцигзавай. Недай-хъвадай шейэрин ва кьезил промышленностдин карханайри чIехи къуллугъчияр чпи гьазурзавай продукциядалди пул­суз таъминарзавай. Гьар сувариз, хайи йикъар тебрикуниз карханайрин, алишверишдин базайрин, майишатдин регьберри “гьакимриз” премияр, багьа сав­кьатар гун адетдиз элкъуьрнавай, абур рекьяй акъуддай маса лайихсуз крар ийизвай. И “адет” уьлкведа акьван ге­гьенш­ хьанвай хьи, партиядин ЦК-дин Политбюроди ихьтин савкьатар, премияр гун ва къачун къадагъа ийиз­вай махсус къарар кьабулнай. Документда къейднавай хьи, майишатдин регьбервал гудайбурувай кьабулзавай савкьатар ришвет я. Абуру партийный ва советрин къуллугъчияр аслувилик кутазва, ибурулайни мад критика ийиз, гъа­латIар къалуриз, истемишиз, жавабдарвилиз чIугваз алакь хъийидач.

Эхирки квелди куьтягь хьанай “Ленинградское дело” ва “Скорпионар” операция? Яргъалди кьиле фейи суд-дувандалди. Тарашчияр гуьлледиз акъудунин (1947-йисуз къуватдай вегьей) жаза мад кардик кухтуналди. Тахсиркарар гзаф йи­­­са­­ра дустагъунин жазайралди. Виликан са жерге “гьакимар” гуьлледиз акъу­дуналди, абурун жергеда аваз Сталина гьа­къикъатдани ихтибар ийиз хьайи ЦК-дин виликан секретарь Алексей Кузнецовни. 15 кас регьбервал гузвай чIехи къуллугъчияр партиядай акъудна, 300 кас, гьа жер­гедай яз прокуратурадин, суддин, милициядин къуллугъчияр дус­тагъда ацу­кьар­на. Милициядин, прокуратурадин жергеяр­ ва маса къуллугъар гегьеншдиз михьи авуна. Ибур коррупциядихъ галаз кIевелай женг чIугвазвай йисар тир. Садазни инсафзавачир.

Дяведилай гуьгъуьнин йисара гъуьр, шекер, чехирар, парчаяр кьит тир ва и шейэр государстводин планрин­ сер­­­гьятра аваз гьахълудаказ регионриз пайзавай­ вахтунда “Росглавхлеб”, “Глав­вино” ва маса ведомствойрин кьиле авайбуру, карханайрин директоррихъ галаз гаф-чIал садна, цIуд миллионралди халкь­дин пулар тарашна. Са йисни зура­лай абур кьуна. Тахсиркаррин вири эменни государстводиз вахчуна, башчийриз 25 йисан крар атIана.

Ришветчи чиновник кьурла, адан са тахсирни квачир мукьва-кьилиярни жазаламишзавай. Виридаз кичIезвай. Коррупцияни амукьнач.

Сталин кечмиш хьайила, тахтуниз атай Н.С. Хрущева “культ личности”, “ре­прессияр” дуьздал акъудиз, “гьахъсуз ацукьарнавайбур” азадиз эгечIна. Гьахъ я, кьурайдахъ галаз цIидини куда лугьудайвал, са тахсирни квачиз ацукьарайбурни хьанай. Вахтар гьахьтинбур тир. Гъалибвилелди куьтягь хьайи дяведи гьакIани зайифарнавай Советрин уьлкве коррупциядини чуьнуьхунри, сифте нубатда гьукум гъиле авайбурун нефсини, гелкъуьн авачир сал-бустан чIуру хъчари бегьерсуз ийидай хьиз, еке хаталувилик кутунвай. ЧIуру хъач тергдай гербицидар герек атана. Амма дарманар туьнт ва кьадардилай гзаф хьуникди майвайризни тайин тир зарар ганай.

Коррупция, дугъриданни, чIуру хъач хьиз я: накьвадик дувулдин са хьирхьам­ кумукьайтIани, ам мад эхкъечIда.

Лугьун герек я: Хрущеван реформайри уьлкве виликди финиз куьмекна. Вучиз лагьайтIа, вилик финин мягькем бине гьазур тир. Амма адан реформаяр куьтягь­ тежедайбур хьанай. Абур кьиле тухузвайбурни Хрущев Украинадин компартия­дин регьбер тирла, адан гьилик кIвалахай­ ва гила, меркездиз ялна, чIехи къуллугърал эцигнавай “вафалу ярар-дустар, чирхчирар”, асул гьисабдай украинвияр тир. Чебни — хсуси къулайвилер, жуван хийир го­сударстводин итижрилай вилик эциг­завайбур. Кириленко, Подгорный, Кириченко, Брежнев ва гзаф масабур. Хру­щева партийный ва советрин къуллугъчийриз артуханвилер ва кьезилвилер гун арадал хкана. Вири уьлкведа “припискаяр”, яни гьасил тавунвай продукция гьасилна лугьузвай гьахъ-гьисабар ге­гьенш­ хьана. “Припискайралди” туь­кIуьр­за­­вай “агалкьунрай” къуллугъдин рекьяй­ виниз хкажзавайди, орденар, гьатта Соци­а­ли­змдин Зегьметдин Игит лагьай тIвар гуз­вайди халкь­диз сир яз амачир. Гьелбетда, ибур ришветар, хала-хатурвал, мукь­ва-кьиливал авачиз жезвай крар тушир.

Гьа са вахтунда хуьрерин агьалийри­вай чпин хсусиятда мал-къара хуьз жез­мачир. Коррупцияди кьил хкаж хъуву­на. 1961-йисалай башламишна, государстводин ва обществодин девлетар тарашунай, ришветар къачунай гьар йисуз цIийи-цIийи “рекордар” эцигзавай. 1956-йисав гекъигайла, 1964-йисуз къуллугърал алайбуру авур тарашунрин тахсиркарвилер 62 процентдин артух хьанай.

Гьакъикъатдани, Хрущева тарашунрихъ галаз гегьеншдиз женг чIугвазвай, законар кIевибур кьабулзавай, амма кор­­рупциядин эхир аквазвачир. Вучиз ла­гьайтIа, адан дувулар дерин къатарив­ агакьнавай ва уьлкведин регьбердин авторитет агъуз аватнавай, Хрущевакай хъуьруьнрин,  хци къаравилийрин кьилин игит хьанвай.

Хуьруьн зегьметчидин усадьбада авай гьар са тарцелайни налог къачуз, и мублагь уьлкведа недай са кьас факай дарвал хьайи ва агъзурралди тахсиркарар лагеррай азад хъувур Хрущеван де­вирда агьалийрин патай государстводиз ихтибар авун лап агъуз аватнай. Иллаки забастовкадиз къарагъай Новочеркасскдин фялейрин аксина уьлкведин регьбердин буйругъдалди танкар акъвазарнай.

Гьахъ я, забастовкадин иштиракчийрик футфа кутазвайбур лагеррай азаднавай тахсиркарар, уголовникар, бинедилай советрин гьукум, санлай чи уьлкве такIанбур тир. Амма чпин хизанрин, аялрин четин уьмуьр хъсанарун патал гьахълу тIалабунар ва ахпа истемишунар гваз экъечIай зегьметчийриз гуьлле гун?! Абурувай мад эхиз хъжезмачир. Са къулайвални авачир баракра яшамиш жезвай, тухдалди недай фу бес ­те­­­жезвай фялейриз аквазвай хьи, чуьнуьхунарзавай партийный, советрин, майишатдин, алишверишдин гьакимри асайишвилелди девран гьалзава.

РикIел хкин, дяведилай гуьгъуьнин йисара, халкьдин майишат гуьнгуьна хтурла, шейэрин къиметар агъузариз, ма­жибар хкажзавай. Гила лагьайтIа, продуктрин къиметар вири уьлкведа 25-30 процентдин багьа авунвай. Гьа са вахтунда Новочеркасскдин тепловозар акъуд­дай карханадин фялейрин мажибарни 30 процентдин тIимиларнай. Фялейрин тIалабун сад тир: “Мажибрик хьайи­тIани хуькуьрмир. Чавай хизанар хуьз жезмач”.

Абдулафис Исмаилов

КьатI ама


Всего просмотров: 44

Читайте также: