Шайдабег Айдабегович Мирзоев

Дагъвийрин эдебдин дибар

Инсандин эдеблувал квекай ибарат я? Ам гьикI хуьда? Дагъустандин халкьарихъ эдебдинни ма­рифатдин, яни инсан инсан хьиз тербияламишунин дегь девиррай атанвай кьетIен адетар, къанунар, къайдаяр — санлай чIехи къурулуш ава. Эдеблу, марифатлу, тербия­лу инсан арадал атун патал халкьди жуьре­ба-жуьре адетар, амалар, къанунар, къай­да­яр­ кардик кутазва. Гьелбетда, вири инса­ниятдин ирсни авайди я. Амма гьар са халкьди чпиз хас тир кьетIенвилерни кардик ­кутазва. Гьадакай милливални арадал къвез­ва.­

Гьар гьикI хьайитIани, инсан тербияламишзавай марифатдин (эдебдин) асул ­дибар вирибур патал сад я. МасакIа инсан тIвар алай кьетIенвал (акьулдин, камалдин, амалдин, алакьунрин, вич кьиле тухунин ва икI мадни маса терефрин) фикирдиз гъиз хьун мумкин туш. Гьа дибар, сад лагьайди, чир хьун лазим я. Кьвед лагьайди, абур хуьнни, виликди тухунни, несилар тербияламишиз, кардик кутунни важиблу я. Гьавиляй арифдарри лугьузва: “Алим хьун ре­гьят я, инсан хьун — гзаф четин”.

Инсандин гьар са амал, кар, фикир, къачузвай кам марифатдин жигьетдай гьикьван метлеблуди, хийирлуди, герекди ятIа “алцумзавайди” уьмуьр я. Адан уьлчмеярни намус, гъейрат, лайихлувал, адетриз вафалувал, уьтквемвал, мергьяматлувал хьтин манайри арадал гъизва.

Эхь, марифатдин (эдебдин) тербияди ­ин­сандик вири общество патал хийир авай ­инсанпересвал, михьивал, гъейратлувал, гьахъ­­­вал, дуьзвал, къенивал, дуствал, зегьметдал ашукьвал, викIегьвал, имтигьанра дурумлувал, халкьдиз, ватандиз вафалувал хьтин ерияр кутун лазим я. Ибур сад-кьве йи­­къан ва я са гьикI ятIа кIан хьуналди арадал къвезвай ерияр, дережаяр туш. Абурухъ яргъал йисарин уьмуьрдин тежри­ба, несилрин ирс, тарсар, крар гала. А тежриба марифатдин кодексда хьиз, халкьдин фольклорда — мисалрани мискIалра, махарани манийра, насигьатдин келимайра гьатнава.

Халкьдин марифатдинни эдебдин нормаяр гьихьтинбур ятIа, винидихъ лагьанва. Абурукай чун кьилди-кьилди рахазва.

Лавгъасузвал

“Лавгъавилиз кьил ягъай кIек гьамишан амукьда тек”, лагьанва са шаирди. Гьикьван камаллу гафар я!

А бенде хьи гзаф лавгъа,

Вак текьий, вич амаз ягъва.

Ийиз кIанда къати юргъа,

Гьич ламран ериш тийижиз, — лагьанва арифдар СтIал Сулеймана инсандин лавгъавиликай, вичи вич яцIуз кьуникай. Им бес чи гьар са несилдиз ганвай чIехи тарс тушни? Халкьдин камалди арадал гъанвай эдебдин тербиядин тарс!

Гьа и ериди чи рикIел “гьахълувал”,  “михьивал” хьтин ериярни хкизва. И жигьет­дай халкьди яратмишнавай мисалрин кьадар ни гьисабна?

“Кашни фий — намус амукьуй”, “тапаррин мензил яргъал фидач”, “хва ятIа, кьулу­хъай ямир”, “чинеба кьадайди кицI я”, — гьи­кьван маналу мисалар, тешпигьар я!

Регьимлувал, хъсанвал

Ибурни пис ерияр туш. Регьим авачирдахъ хъсан крар, михьи ниятар, идахъ галаз­ сад хьиз, халкьдин арада гьуьрмет, авторитетни бажагьат жеда. “Хъсан балкIанди пис цан цадач”, “хъсанвал авуна, гьуьлуьз вегь — квахьдач”, “хъсанвили хъсанвал хада” — мад ва мадни мисалар гъиз жеда.

Регьимлувал инсандиз цавари, тIе­би­ат­ди ганвай пай я. Амма адакай менфятни хку­диз чир хьана кIанда. “Виш се­ферда хъсанвал авурдаз са писвал залан аквада”­, “гьуьр­мет къазанмишун — йи­сарин, писвал авун са декьикьадин кар я”, “ваз писвал авурдаз жу­ва хъсанвал ая”, “и кьена фидай­ дуьньяда писвал квез я?!” мад ва мад мисалри са кар­дикай лугьузва: инсандин марифатдин кодексда регьимлувили, хъсан­вал авуни кье­тIен чка кьазва. “Писвал тавун — гьамни хъсанвал я”, — ажеб лагьанвачни!

Чирвилерихъ еримишун

Имни чи инсанрин эдеблувилин дережа къалурзавай ярж я. Ингье халкьдин камалди и жигьетдай гьихьтин насигьатдин ке­лимаяр арадал гъанватIа: “Кьил хьурай, бармак жагъида”, “илим инсандин камал я”, “къиметлу гаф къизилдилай багьа я”, “къуватдилай акьул гужлу я” ва икI мадни.

Яшлудаз гьуьрметунни чи халкьдин дегь девиррай атанвай адет я. Адал гилани чи вири магьалра, вири халкьари амалзава. “Кьуьзуьди кIвалин берекат я”, “чIехидаз яб тагайди чIехи баладик акатда”, “жегьил лежберди цан цада, кьуь­зуьда тум вегье­да”­, “къапуна авайди тIуруни къачуда”, — ибур гьакъикъи камалдин, эдебдин къадакьар тушни бес!

Зегьметдихъай кичIе тахьун, жуван риз­кьидин къайгъуда жув хьун — ибурни инсандиз гьуьрмет гъидай ва абур хуьзвай адетар я. “Вуч цайитIа, гьам экъечIда”, “вирт гъидай чIиж яргъамаз чир жеда”,  “зегьмет кIанидаз бе­рекатни жеда” — мад ва мад мисалрин метлеб садрани квахь­дач.­

Гьа икI, инсандиз кьенятлувиликай, гьар затIунин къиметлувиликай, ватандиз, инсандиз вафалувиликай, игитвиликайни уьтквемвиликай чирвал гунин карда халкьди туькIуьрнавай хурун эсеррихъ авай метлеблувиликай чун винидихъни раханва.

“Ватандивай хьайиди чандивай жеда”, “ватандин къадир гъурбатда чир жеда”, “дидени ватан са гафар я”, “кард мукалай элячIдач” — гьикьван хъсан мисалар я! Инсандик ватандашвилин ерияр кутунин карда ихьтин мисалрин метлеб чIехиди я.

Дагъвийрин къанажагъдин, ахлакьдин гьар са терефдихъ вичин асас мана-метлеб ава. Тербиядин кIвалахда гьа манайрикай-метлебрикай менфят хкудиз чир хьайи­тIа, са шакни алачиз, уьмуьр кадгъай­ди, инсанди асайиш къачузвайди, яни вичелайни, масадалайни разивал къалурзавайди, маса гафаралди лагьайтIа, гьахълувилин, михьивилин, намуслувилин куьлгедик квайди гьиссда. Дагъвиди гафунин михьивилиз гьамиша гьуьрметда. “Акьуллу гаф къизилдив барабар я”, “гаф гана, кар ая”, “гаф лагьана, жув хъуьремир”, “гафар — еке, крар гъвечIи мийир” ва икI мадни мисалри чи халкьдин эдебдинни камалдин дибдикай, дувулрикай хабар гузвачни бес!

Гьахъвални дуьзвал дуствал хьтин манадихъ галазни алакъада ава. Гьахъвал, ми­­хьивал, сада-садаз ихтибар авун, гьуьр­мет­­ авачиз, дуствал арадал къведани? “Дуст кьун ре­гьят я, хуьн — четин”, “виш манатдилай са дуст хъсан я”, “дуст — чинал, душ­­ман къулухъай рахада”, “садвал авай чкада берекатни жеда” — аквазва хьи, гьар са мисалди чаз жув уьмуьрда кьиле тухудайвал чирзава. “Дагълар дуствилелди гужлу я” лугьузва. Дугъриданни, тарихдини шагьидвалзавайвал, чун азадвиле, ад­лу­ви­ле хвейиди, хуьзвайдини чи халкьарин­ садвал, дуствал, садаз садан къадир хьун, сад садал пехил тахьун я. Ихьтин ерийри, адетри чун агъзур йисара хвена, гележегдани хуьда.

(КьатI ама)

Шайдабег  Мирзоев,

ДГПУ-дин профессор, РФ-дин кьилин школадин гьуьрметлу работник,

просвещенидин отличник


Всего просмотров: 103

Читайте также: