Баб-уль-Абваб (Дербент) Рисунок М. Ганиева

Чи тарихрикай кхьенва

XV виш йисара са шумуд алимди лезгийрин та­рихар къелемдиз къачунва. Абурукай Мегьамед Хиналугъвидин ктаб иллаки къиметлуди я. Чи машгьур алим, тарихдин илимрин доктор, профессор Ам­ри Шихсаидова малумат гузвайвал, Мегьамед Хинелугъвиди вичин тIвар алачир эсерда (АКАК, т.II, док. №1300, ч.1076) Лакздин (Лезгистандин), Дер­бентдин ва Ширвандин тарихар къелемдиз къачунва. Эсердин эхирда ада вичин ктаб гьикI арадал­ атанатIа, гьадакай ихьтин къейд авунва: “За ибур ви­ри вич Афрасим бегдин хва Магьмуд бегдин хва Къасим бегдин гъиле хьайи къадим несилдин тарци­кай менфят къачуна Ахир Докъузпара кIе­леда кхьена… За, Аллагьдин мергьяматдихъ муьгьтеж тир Ме­­гьамед Хиналугъвиди, Худади заз регьим авурай­, и къейдер пайгъамбардин тарихдалди 861-йисуз (1465-й. — ред) чпин арада Къуруш, Маза, Чикьчикь­, Кьурагь, Рутул хуьрерай тир нуфузлу ксар авай 220 кьван шагьидрин иштираквилелди къелемдиз къачуна”.

Мегьамед Хиналугъвиди вичин эсерда Ширвандин гьаким Султан Кершаспан гьа­къин­дай малумат­риз гегьенш чка ганва. Султан Кершасп Дербентдин лезги гьаким Мегьа­мед Дербентвидин хва Шейх I Ибрагим Дербенди я. Ада Къайтагъдин султан Мегьамед бегдин хва эмир Элфа душманрикай хвенай ва гуьгъуьнлай адан хва Мегьамед бег До­къузпа­радин са кIеледиз регьбервал гуз ра­къурнай.

Мегьамед Хиналугъвиди кхьизвайвал, I Ибрагьим Дербендиди лезги чилерал кIел-кхьин, медени­ят, эдебият вилик тухун патал гзаф крар кьилиз акъудзавай. Ам лезги чилер абад ийиз, агьалийрин ду­ланажагъ хъсанариз алахъзавай. Гьа ихьтин крар фикирда кьуна, ада лезги вилаятриз регьбервал гун патал вичин мукьва-кьилийрикай менфят къачунай ва Ахцегьиз вичин хтул Гьасан бег, Хинез хтул Магьмуд бег, Ахир кIеледиз вичин хва Элчав Агьмед бег ракъурнай. I Ибрагьиман гуьгъуьнлай атай сихилри­ Кьурагьа, Куьреда ва Табасаранда бине кутунай.

Алимди кхьизвайвал, I Ибрагьим Дербендиди ва адан давамчийри регьбервал гузвай вахтунда лезгийрихъ гзаф алимарни шаирар авай. Месела: Абу Уьмер Дербентви, Юсуф Ширванви, Камалуддин Ширванви, Мегьамед Ширванви, Юсуф Кьвепелеви, Мелик Куьреви, Мегьамед Муьшкуьрви, Акпер Ахцегьви ва масабур. Алим, математик ва шаир Фатуллагьа кхьей эсерар араб уьлквейриз сейли хьанай. Адан къелемдикай араб чIалал къелемдиз къачунвай “Хай-ийа-талвих”, “Хамийа Мува­фик”, “Шарху Ашкали Тасик”, “Хамийа-и шархи Чагмин” хьтин эсерар хкатнава­.

Гуьлхар Гуьлиева, «Самур» газетдай


Всего просмотров: 70

Читайте также: