Албан чIалал ктаб

(Эвел — 47-нумрада)

И чина авай “усби”, “гьебил”, “шарвалан” гафар къенин лезги чIала “руьгь”, “тайи­фа”, “пачагьлугъ” хьиз дегиш хьанва. Инай аквазвайвал Рана чкIай албан “гьебилар” кIватIна, цIийи Албан гьукумат туьхкIуьр хъувуна ва адаз “Алупан кIвал” лагьанва (Албаниядиз Ар-Ран гьавиляй лагьанва). Гуьгъуьнай “кIвал” гаф аватна “Алупан” амукьнава ва гьадакайни “Алпан”, “Албан” хьанва. Критдин (пелас-грин) шикилрин кхьинрикай садал “ЛукIав Алупа умунарай” жумла ала; ина Алуп са гъуц хьиз ганва.

Ктабдин и чина Дербент кIеледин “Кьве­вар” тIвар къалурнава. Тарихдин ктабра и тIвар авач лугьузва, анжах Дербент кIеледиз гьикьван тIварар ава: Каспидин варар, Албандин варар, Гуннрин ва-рар, Чола, Чога, Чул, Чур, Цур, Сул, Дарбант (кIеви варар), Баб аль-Абваб (чIехи варар), Баб аль-Хадид (ракьун варар), То­рае (варар), Темир къапы (ракьун варар), Кахулга (варар) ва икI мад. Ибурун арада чи фольклорда, Шарвили эпосда авай “Кьвевар” авач. Интернетда Г.-Р. А.-К.Гусейнов тIвар алай садан “Дербент шегьер­дин тIварарикай” са макъала ава. Ада Чо­га, Чор, Джор, Чола тIварар булгар туьр­­­керинди я лугьузва. Ада кхьизвайвал, эрменийрин тарихчи Агатангелоса (IV-V виш йисар) Дербентдиз “Зовар” лагьанва. Къадим лезги чIалара “о” гьарф авач, “Зовар” “Зувар” хьиз кIелиз жеда ва гьамни “зу” ва “вар” гафарикай арадал атанва. “Зу” араб чIалал “кьвед” лагьай гаф я (“Зулкарнайн” — кьве карч алай), “варни” лезги гаф я: “Кьве вар”.

Азербайжан чIала цлаз “дивар” лу­гьуз­ва, анжах къадим туьркерин гафарганда (Древнетюркский словарь, Ленинград, 1969) и гаф авач. Туьркиядин туьркери цлаз фарсарин “ду” (“кьвед”) галаз “ду-вар” лугьузва, анжах фарсари гьам “дивар” хьиз лугьузва. И гафунин “ди” кIус ка­бар­дин ва адыг чIаларин “тIи”, грек чIа­лан “ди” (“кьвед”) гафарихъ галаз сад я. Мад чаз “Дивар” гьа “Кьвевар” тирди аквазва. “Кьвевар” тIвар тарихдай квахьнавач. Къенин Дербент кIеледин амукьаяр 562-567-йисара Хосров Ануширванан зулумрик халкьарив эцигиз тунвай кIеле­динбур я.

Албан ктабдай мад са чIук: “ругуд зул. кеф патагъ мушкур-диз(н)и лазин имилриз кIубали йугъ авачир зилик гьеби­лари­­ басарух гуз гьепIесна. мушкурдин, лезиндин, пакулдин, шакандин, цIахан­дин, му-кандин, куьрендин имилар чIехи алпандин кIувализ кIуватI хьана. чIехи чур шиерда гьили гьилаб кьиле фена. ин чIехи гьилавда чIим кили акатна. садбуру еран шарвал сасанавагъ хьиле къа­­чун киш авуна. сад пай ин кишдал ра­зи хьаниш. ибуру джилгъа сувун пелел заки са кIеле ецикун гьили авуна. пара гьилийралагъ къулук чIехи алпандин шар­вал аштик кьуьвед лагьай кишдал къувазна. гьан йисан сардум вацра чIе­хи алпандин вари имилари джалгъан сувун пелел чIехи са кIеле ицекиз кьил кутуна.

уьруьд зул. джилгъа пелел алай кьвевар кIеледин винел атай заликар кимерикар хьана. кимерикари чурдиз цIай йагъана кIеле чукIурна. чурдин имил гзаф минитис имилан кьил сад вацра чIехи рекъин къереха хукун кIуфал аламукьна…”.

И чинра къенин чи лезги чIала амачир гзаф албан гафар ава: “имил”, “кIубали”, “зилик”, “гьебил”, “гьепIесун”, “гьили”, “гьи-лаб”, “чIим”, “кили”, “хиле”, “киш”, “заки”, “шарвал”, “сардум”, “кимерикар”. И гафарин ахъаюниз чи макъаладин кьадарди имкан гузвач.

Фикир це: “КIеледин винел атай зиликар кимерикар хьана”. Чаз тарихдин ктабрай чизвайвал, кимерикар (киммерийцы) сад лагьай гъилера ГъвечIи Азиядиз чи эрадилай виликан VIII виш йисарин сад лагьай паюна ЧIехи Кавказдин рагъакIи­дай патай, кьвед лагьай гъилера VIII виш йисарин эхирра ва VII виш йисарин эвелра Дербентдай Каспий гьуьлуьн къерех кьуна атанва. АкI хьайила, чи эрадилай виликан VIII-VII виш йисариз Дербентда кIеле хьанва! И малуматди А.А.Кудрявцева тухвай археологиядин эгъуьнри тестикьарнавай 800 йис чи эрадилай вилик Дербентда чара, мадни къадим кIеле хьун успатзава. А.А.Кудрявцев гьахъ я: Дербентдин кIеледиз агъа кьил 3000 йис тарих ава!

Ктабдай мад са чIук: “цIудирид зул. еран шарвал йе(з)дигиран гьайермен шарвал варамшапухан чIехи алупандин шарвал есвагенан береда макьсан месрупа чIехи алупандин ирид макилда авай къадни цIуд гьебилдин чIалариз къадарвал хъисан къадни цIуд ирид хафункагъ мали хафалаг туькуьрна. гьан чIува­лагъ инухъ варибуру кIелизни кихьизни рикI хьана. каркам минитис ме(с)рупан руьгь албесан кьилив гва. каркам касдиз авам айа”.

Ктабдин и чинани чи чIала амачир къадим гафар ава: “еран”, “гьайермен”, “макьсан”, “макил”, “гьебил”, “хаф”, “хафалаг”, “авам”. И гафарин манайрални чун акъваззавач.

Эрменийри албанвийриз алфавит чпин Месроп Маштоца туькIуьрайди я лу­гьузва. Ихьтин малумат вири ктабра гьатнава, ам гьикьван дуьз я, дуьз туш чаз чидач. Албанвийриз алфавит туь­кIуь­руникай Корюна кхьизва. Ада вичин муаллим Маштоцакай са ктаб “Житие Маш­тоца” кхьенва ва ана санални Месроп тIвар авач, ам анжах Маштоц я. Месроп тIвар гзаф гуьгъуьнай эрменийри Маш­­тоц тIварцIихъ галкIур хъувунва. Ко­­­рюна кхьизва: “И береда адан патав алуанви Бениамин тIвар алай са иерей атана. Маштоца гьадавай жузуна ­алуан чIа­лан четин, лугьуз тежер варвар гафар чирна, абур вичиз виняй ганвай дерин фагьум авай кьатIунралди сад-садав гекъигна алуанвийрин алфавит цIийиз туьхкIуьрна (урус. “возоб­но­вил”)­”. И малумат Мовсес Хоренацидин “Эрменийрин тарих” ктабдани ава. А.Г.Шанидзедин ва К.П. Патканован фикирралди, и малумат Хоренацидин ктабдай Моисей Каланкатуквидин “Албанрин тарих” ктабдани гьатнава. Моисей Калункатвидин ктабда кхьенва: “Грекрин император ГъвечIи Феодосидин, эрменийрин пажагь Врамшапугьан, фарса-рин пажагь Иазкертан, Алуанкдин пажагь Есваленан береда чи гьайрапет Иеремиян ва Есвален пажагьдин кьилив бахтавар Месроп атана. Абуру Месропаз алуанквийриз алфавит туь­кIуьрдай ихтияр гана. Суьникдай чIал элкъуьрдин Бениаминазни эверна Месропа кьалхандай къвезвай, кубут, варвар, лугьуз тежер гафарив ацIан­­вай гаргар чIалан алфавит туь­кIуьрна”. ИкI, албанвийриз алфавит туь­кIуьрунин тарих чи эрадин 414-415 йисариз талукьди яз гьисабзава.

Эрмени Маштоца албанриз алфавит туькIуьрунал А.Периханяна шак гъизва. Адан фикирдалди, албан чIал чин тийизвай Маштоцавай алфавит туькIуьриз  жедайди туш. Муькуь патахъай, садазни чизвач, албан алфавитда авай гьарфарин шикилар гьинай къачунва, абурун мана вуч я?

Албан ктабда “чIехи алупандин ирид макилда авай къанни цIуд гьебилдин чIалариз къадарвал хъисан къадни цIуд ирид хафункагъ мали хафалаг туькуьрай” Месроп эрмени туш, албан чIаларин диалектар хъсандиз чизвай албанви я. Ана Маштоц ва Бениамин тIварар авач! Месропан тIвар гуьгъуьнай Маштоцал алава хъувур эрменийри гьадакайни чпинди авунва! Бес чи бязи лезгийриз ихьтин албан (лезги) ктаб вучиз такIан я? Эрменийрин Маштоц ва лезгийрин Месроп чара-чара ксар я!

Бес албанви Месропа вичин алфавитдин гьарфар гьинай къачунва? Матенадаран алфавитдай! 1937-йисуз Ереванда Эчмиадзин килисадин Матенадаран архивдай Абуладзедиз жагъай и алфавитда 52 гьарф ава ва абурун тIварар эрмени гьарфаралди кхьенва. А гьарфари гьи сесер гузватIа, къени садазни бегьем чидач, вучиз лагьайтIа, 52 гьарф эрмени алфавитдин 36 гьарфуналди къалуриз жедач.

Матенадаран алфавит къадим лез­гийри (абурун арада Кавказдин маса хал­кьар­ни авай) чпи чпин чIалал туькIуьр­нава. Гьар халкьди вичиз туькIуьрзавай цIийи алфавитдик ахьтин шикилар чIуг­вазвай хьи, а шикилрин тIварари гьа гьарфунилай кьил кутазвай. Ихьтин принципдиз чIа­лан илимда “акрофония” лугьуда. Матена­даран алфавитдин 52 гьарфунин 44% мах­сус лезги чIалан, 63% — лезги чIа­ларин, амайбурни Кавказдин маса чIала­ринбур я.

Матенадаран алфавитдин 21 лагьай лишанди   “К” гьарф гузва (рутул ва кърицI чIаларин “кар” ‘мурдар, гъуьлягъ’ гафунин сад лагьай гьарф; Египетдин кхьинра   шикилди “МУ” слог гузва), гьадакайни Месропан алфавитда   (К),

КI),    (КЪ) ва   (КЬ) гьарфар къа­­­­чунва (Мингечевирдин кхьинра ам     хьиз, синайдин палимпсестра   хьиз къа­лур­нава). Матенадаран алфавитдин гьарфарин шикилар латин, гьакIни финикия алфавитрилайни къадим я. Матенадаран алфавитдин пуд лагьай лишанди     “ЦЦ” гьарф гузва (лезги чIалан “ццам” гафунин сад лагьай гьарф) ва гуьгъуьнай и лишан латин алфавитда C  “Ц” гьарфуниз ­эл­къвенва. Матенадаран алфавитдин    38 лагьай лишанди    “ДЗ” гьарф гузва    (убых чIалан “дзамгъа” ‘чене’ гафунин сад лагьай гьарф) ва ам гуьгъуьнай финикия алфавитдин 18 лагьай гьарф  (цаде) хьиз гьатнава. Ихьтин шикилрикай туь­кIуьр­навай гьарфарин лишанар пеласгрин (Критдин) кхьинрани дуьшуьш жезва: “Фе­ст дискинал” “КА” слог къачун  патал (карч), “ККА” слог къачун патал (кард), “КIА” слог къачун патал (кIазри, “кIезри” — ред.) шикилар къачунва. Къадим лезги кхьинрай ихьтин мисалар гзаф гъиз жеда.

Ярали  Яралиев, Дербент шегьер


Всего просмотров: 130

Читайте также: